Skip to main content

Full text of "Il "Trionfo della croce" di Fra Girolamo Savonarola; ed. per la prima volta nei due testi originali latino e volgare"

See other formats


This  is  a  digitai  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legai  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  originai  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  bave  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non- commercial  use  of  the  file s  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrain  from  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legai  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legai.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  stili  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
any  where  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  Information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 

at  http  :  //books  .  google  .  com/| 


Il  "Trionfo  della  croce  " 

di  Fra  Girolamo  Savonarola 


Girolamo  Savonarola 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


r 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


?c:?v  ^ •-""■•   "^•"'^-•-    '    .-•'  ""'   ■  ■       "^j^  ^  , 


propbibtì  letteraria 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


mmmw^^- 


SAN   PIETRO  MARTIRE 

SOTTO   LE   SEMBIANZE   DI   FRA   GIROLAMO  SAVONAROLA 
DIPINTO  DA    FRA    BARTOLOMMKO   DELLA   PORTA 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Siena,  Tip.  edit.  S.  Bernardino 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  vili   — 


zioni  di  malevoli,  veniva  detto  seminatore  di  pernicioso 
domma,  in  scandalo  e  fattura  delle  anime  semplici,  e  al  po- 
polo veniva  comandato  di  evitarlo  come  sospetto  di  eresia. 

Rare  volte  nella  storia  erasi  veduta  una  persecuzione 
ordita  con  eguale  astuzia  e  sì  abilmente  preparata;  non- 
dimeno il  Savonarola  aspettavasi  da  vario  tempo  quel  colpo; 
e  qualche  giorno  prima  dell'arrivo  del  breve  in  Firenze, 
giustificandosi  in  una  bellissima  lettera  presso  il  pontefice 
Alessandro  VI,  gli  diceva:  «  lo  sempre  mi  sottoposi  al  gastigo, 
«  e  quante  volle  occorra,  son  qua  per  sottopormivi  ora  e 
«  sempre.  Che  io  pure  son  peccatore,  il  quale  grido  con 
«  quanto  ho  di  voce  di  far  penitenza  dei  peccati,  di  emen- 
«  dare  i  costumi  e  di  tornare  alla  Fede  del  nostro  Signor 
«  Gesù  Cristo,  mentre  mi  adopro  di  riaccendere  nei  cuori 
«  degli  uomini  la  Fede  cristiana  quasi  estinta;  e  penso  di 
«  stampare  fra  poco,  che  così  piace  a  Dio,  V  opera  del 
«  Trionfo  di  Cristo^  per  corroborare  la  Fede.  Dal  qual  Jibro 
«  apparirà  manifestamente,  se  io  sia  seminatore  d'  eresie 
«  (che  tolga  Iddio!)  o  non  piuttosto  di  Fede  catto- 
«  lica  »  (1). 

Dopo  la  pubblicazione  del  breve,  il  Savonarola  ritirato 
nella  solitudine  della  sua  cella  profittava  di  quel  silenzio 
iper  darsi  «  con  attivila  veramente  incredibile  »  (2)  alla  pub- 
blicazione di  nuovi  trattati,  primo  fra  tutti  il  Trionfo;  sì 
che  scrivendo  verso  quel  tempo  V  Apologetico,  ove  si  pur- 
gava delle  accuse  contenute  nel  breve,  poteva  già  dire  : 
«  Quanto  sia  falso  che  io  abbia  insegnato  domma  perver- 
«  so,  lo  attestano  i  libri  da  me  stampati,  e  quanto  con 
«  celere  penna  è  stato  raccolto  delle  mie  predicazioni; 
«  mentre  fra  tanti  scritti  pubblicati  fin  qui  e  da  me  sem- 

(1)  Vedi  il  lesto  latino  di  questa  lettera  nel  Q,\ìèW{  Addii,  ad  vit.  JV. 
Hxeronymi  Sav.  Ioann.  Pici  Mirandul.  Com.  Parisiis  1674,  pag.  1^.  La 
traduzione  italiana  fattane  dal  Guasti  può  trovarsi  pubblicata  nell'opu- 
scolo: Il  Domenicano  Savonarola  e  la  riforma,  del  P.  Procter.  Milano 
1896.  pag.  57. 

(2)  Villari,  Storia  di  F.  (?.  Savonarola,  Ed.  1887.  Voi.  IL  p.  63. 


Digitized  by 


Google 


':ìSR5r^r-'' 


«  pre  soltoposli  alla  correzione 

«  na,  nessun    errore    ancora  è 

«  chiaramente  indicherà  il  libro 

«  che  sta  per  uscire    alia    luce 

«  resti  così  lontana  dall'  Ordine 

«  dogma,   mentre    sempre  è  sta 

«  ed  estirpatore  delle  eresie  e 

«  difensore  della  Cattolica  Fede 

Un  accenno  all'  opera  del  T 

abbiamo  nel  celebre  dialogo  del 

cato,  secondo  ogni  probabilità,  ^ 

Nella  seconda  parte  sono  interlc 

e  il  Frate  così  parla: 

«  Avendo  io  dato  opera  alqi 
filosofia,  cominciai  tacitamente 
mo  che  noi  con  grande  fatica 
molte  cose  inutili;  e  per  il  co 
cose  utili  e  necessarie.  Onde, 
sempre  con  velocità  cammin 
deliberai ,  posposta  ogni  altra 
agli  occhi  il  fme  della  umana 
tutte  le  mie  forze  di  pervenir 
non  avessi  alcuno  dubbio  del 
manco,  acciocché  con  maggioi 
in  giorno  più  mi  eccitassi  alle 
ciai  ad  investigare  più  esqui 
quali  la  Fede  nostra  si  potess 
per  divina  ispirazione  le  trovs 
che,  etiam  senza  il  lume  sopra 
può  solvere  per  quelle  ogni 
nostro  libro  della  verità  della 


(1)  Apologeticum  Fratrum  Congreg 
pag.  75. 

(2)  Fu  scritto  e  pubblicato  dal  Savoi 
cimile  alle  prime  edizioni  del  Trionfo^  ( 
italiana  da  un  suo  discepolo,  e  stampata 


Digitized  by 


Goo^^ 


.7^^pPfffi=^^^ 


«  Croce  del  Signore  per  ordine  apertamente  ho  dichiarato; 
«  dal  quale  (se  per  avventura  è  pervenuto  alle  tue  manij 
«  puoi  avere  inleso  ogni  cosa:  non  lo  hai  tu  visto?  » 

Ed  Eliphaz  risponde:  «  Certo  si,  io  Tho  veduto,  et  etiam 
«  con  avidità  letto  ed  esaminato;  e  per  quello  tu  mostri 
«  di  credere  la  Fede  cristiana  non  solo  per  lumesopran- 
«  naturale,  ma  ancora  per  il  lume  naturale  » . 

Ed  alquanto  più  sotto,  parlando  con  Rechima,  altro 
interlocutore  del  dialogo,  Fra  Girolamo,  dopo  aver  accennato 
al  lume  profetico  concessogli  da  Dio,  aggiunge  :  «  lo 
<«  confesso  che  il  lume  della  Fede  è  per  tale  mezzo  tanto 
«  cresciuto  in  me,  che  quelle  cose  le  quali  appartengono 
«  a  essa  Fede  di  Cristo  io  già  non  le  creda,  ma  quasi  le 
«  sappia  e  tocchi  con  mano;  di  che  ne  rende  testimonio 
«  il  nostro  libro  del  Trionfo  della  Fede   ». 

E  Rechima  risponde  :  «  lo  te  lo  concedo;  imperocché 
«  esso  libro  prova  tanto  bene  la  cosa,  che  io  penso  esse- 
«  re  indarno  il  domandartene  più  ». 

E  più  sotto  ancora,  avendo  manifestato  Fra  Girolamo 
il  desiderio  suo  ardente  che  la  Fede  quasi  spenta  risorga 
per  tutto,  e  la  certezza  che  Iddio  non  abbia  abbandonato 
la  Chiesa  sua,  Techima,  altro  interlocutore,  gli  risponde  : 
«  Certamente  io  mi  persuado  cosi;  poiché  per  confirma- 
«  zione  della  Fede  tu  hai  durato  tanta  fatica,  come  dimo- 
«  stra  il  tuo  libro  del   Trionfo  della  Croce  ». 

Possiamo  adunque  tener  per  sicuro  che  V  opera  del 
Trionfo  fu  scritta  dal  Savonarola  nelP  estate  del  1497, 
in  mezzo  ai  travagli  di  vario  genere  da  cui  era  afflitto; 
non  ultimo  quello  di  una  terribile  pestilenza  che  desolò 
la  città  e  non  risparmiò  quel  florido  convento  di  San  Mar- 
co, ove  il  Savonarola  rimase,  come  egli  dice  •  a  consolare 
i  tribolati  »   (1). 

Che  il  Savonarola  non  scrivesse  di  propria  mano,  ma 
dettasse  questo  libro,  e  sian  perciò  insostenibili  le  asser- 

(1)  Vinari  (1.  e.)  p.  41. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


3»:  * 


—  xii 


Esaminando  questo  lavoro  veramente  monumentale  (1), 
indarno  si  cercherebbe  di  trovarvi  traccia  della  sollecitu- 
dine con  cui  fu  dettato.  La  prontezza  d'  ingegno  di  Fra 
Girolamo  e  la  lunga  preparazione  di  studii  che  egli  pre- 
mise air  esercizio  del  suo  ministero  apostolico  si  scuopre 
ad  evidenza  in  tutte  le  sue  opere;  particolarmente  nelle 
moltissime  prediche,  che,  quantunque  preparate  giorno  per 
giorno,  son  piene  di  una  dottrina  teologica  e  scrilturale 
da  stupirne.  Dobbiamo  tuttavia  riflettere  che  nel  distender 
quest'  opera  non  si  propose  Fra  Girolamo  d'  insegnar 
nuove  dottrine,  ma  di  dare  piuttosto  un  ordine  apologe- 
tico scientifico,  che  per  quei  tempi  fu  perfetto,  ai  mate- 
riali già  da  gran  tempo  preparati:  e  poco  di  nuovo  si  ri- 
chiedeva. Mediante  un'  accurata  ricerca  potrebbe  trovarsi 
quasi  tutta  la  materia  del  Trionfo  nelle  oltre  quattrocento 
prediche  del  Frate  e  nelle  altre  opere  di  lui,  tra  le  quali 
cito  a  preferenza  i  due  dialoghi  tra  lo  spirilo  e  V  anima 
e  la  ragione  e  il  senso,  che  portano  ambedue  il  titolo  di 
Solatium  itineris  mei.  Il   Savonarola  non   li    pubblicò  (2), 

(1)  Il  Perrens  (p.  351)  dice  che  il  Savonarola  in  quest'opera  lenta  di 
dimostrare  i  dammi  della  fede  secondo  le  leggi  della  ragione.  Nulla  di 
più  falso.  Il  Savonarola  con  San  Tommaso  sapeva  che  ea  quae  fidei  sunt 
non  sunt  tentanda  probare  demonstrative,  (P.  I  qu.  XXXII.  Art.  1.  Cf. 
Trionfo  libro  III,  cap.  I.)  né  intese  mai  di  provare  altro  che  la  credibi- 
lità dei  misteri  e  l*  irragionevolezza  di  chi  li  impugna. 

(2)  Non  conosco  edizioni  di  questi  due  dialoghi  anteriori  a  quelle  di 
Venezia  del  1536  e  1537.  Non  sarà  discaro  ai  lettori  aver  qui  uno  sche- 
ma del  primo  e  più  completo  dei  due  dialoghi,  che  è  quello  tra  lo  spi- 
rito e  r  anima  : 

Libro  I.  De  Beo.  —  Esistenza  di  Dio,  suoi  attribuir.  —  Dio  creatore  ; 
provvidenza  e  onnipotenza.  —  Felicil;'«  infinita  di  Dio.  —  Dio  beatitudine 
suprema  dell'  uomo.  —  Immortalità  dell'  anima.  —  Elevazione  dell'  uomo 
air  ordine  soprannaturale. 

Libro  II.  De  Messia  contra  Hebraeos.  —  Gesù  Nazareno  è  il  vero 
Messia.  —  Le  profezie  adempiute;  le  settimane  di  Daniele;  le  particola- 
rità della  vita  e  morte  di  Gesù  Cristo  descritte  nel  Vecchio  Testamen- 
to. —  Pene  degli  Ebrei  per  non  aver  creduto  al  Messia.  —  Obiezioni 
degli  Ebrei  e  loro  soluzione. 

Libro  III.  De  articulis  fidei  contra  Philosophos.  —  Unità  e  Trinità  di 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


'    r=T^E|Jr 


n^ 


—   XIV    — 


luvie  pagana  rimastavi,  e  come  si  adoprasse  a  convertire 
in  feste  cristiane  quelle  inverecondie  (1),  Propose  anch'egli 
il  suo  Trionfo;  che,  predicatore    di  Gesù    Crocifìsso,    un 
trionfo  solo  ei  conosceva  ,  quello  di  Gesù  Cristo   su   tutti 
gli  errori  e  le  vanità  del  secolo  ;  quello  della   Fede,  che, 
vittoriosa  d'  ogni  tirannia  e    d*  ogni    sofìsma,  rimase    nel 
cuore  del  popolo  cristiano  fonte  perenne  della  bontà  della 
vita;  quello  della  Chiesa  una,  santa,    cattolica,    apostolica, 
romana,  monumento  storico  indistruttibile  della  divinila  del 
suo  Fondatore.  Ed  in  quest'  opera  che  (salvo   brevi    opu- 
scoli posteriori^  fu  T  ultima  eh'  ei  compose,  volle    assom- 
mare e  coordinare  air  idea  grandiosa  di  quel    Trionfo    di 
Cristo  tutta  la  dottrina  sparsa  negli  scritti  suoi  precedenti. 
11   Trionfo  della  Croce  per  Fra  Girolamo  Savonarola  fu  quello 
che    per    San    Tommaso    d' Aquino   era    slata   la    Somma 
Teologica;    né,    particolarmente   in   riguardo  al  rigore  del 
metodo  del  raziocinio,  di  tanto  maestro  ei  si  mostrò  men 
degno  discepolo,  quantunque  con  umiltà  dicesse:   «  Lui  fu 
«  veramente  profondo;  e  quando  voglio  divenire  piccolino, 
«  lo  leggo  ;  e  parmi  che  lui  sia  gigante,  et  io  nulla  »  (2j. 
Il  Trionfo  della  Croce  è  come  una  teologia  fondamen- 
tale od  una  somma  apologetica  della    Religione   Cristiana. 
É    pei  tempi  del  Savonarola  quello  che  pei  tempi  di  San 
Tommaso  fu  la  Somma  contro  i  Gentili.  Il  grande   errore 
di  quello  scorcio  del  secolo  XV  era  l'umanesimo,  che,  mu- 
tato nome,  divenne  poi  il   razionalismo    e   il    naturfilismo 
moderno.  Il  Savonarola,  persuaso  con  San  Tommaso  e  colla 
dottrina  della  Chiesa  che  nulla  di  solido   può    opporre    la 
ragione  umana  contro  la  Fede,  e  convinto  altresì  che  con 
quelli  che  disprezzano  la  Fede  e  ogni  divina  rivelazione  non 
restino  altre  armi  che  quelle  della  ragione  naturale,  a  que- 
ste solo  apprendendosi,  stabilisce    con   solida    argomenta- 


ci) Vedi   particolarmente  il  Luotto,    Vero   Savonarola^  capitolo  XII, 
pag.  132. 

(^)  Predica  XI  sopra  V  Esodo. 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


—    XVI    — 


à  e  di  azione;  e  stabilita  così  per  forza  di  ragione  Tesi- 
nza  del  soprannaturale  e  nelF  ordine  di  conoscibilità  e 
r  ordine  di  efficienza,  viene  alla  dimostrazione  della 
idibilità  dei  principali  misteri,  e  delta  ^ragionevolezza  di 
anto  appartiene  ai  Sacramenti,  al  culto  ed  alla  liturgia 
Ila  Chiesa  cattolica. 

Prendendo  finalmente  ad  esaminare  tutte  le  altre  re- 
ioni, non    solo    esistenti ,  ma    possibili ,    che    riduce  a 

,  quella  dei  filosofi ,  quella  degli  astrologi ,  quella 
^li  idolatri ,  quella  degli  Ebrei ,  quella  degli  eretici 
[quella  dei  Maomettani,  e  scopertone  gli  errori  e  l' im- 
lenza  a  produrre  la  bontà  della  vita ,  ne  conchiude 
1  maggior  diritto  la  verità  della  Fede  Cattolica,  e  rie- 
oga  con  mano  maestra  tutto  V  ordine  delle  sue  argo- 
ntazioni. 

Se  varie  e  preziose  particolarità  dottrinali,  emanazioni 
onde  dei  principii  di  San  Tommaso,  gettano  qua  e  là 
gli  sprazzi  di  luce  sui  dommi  del  Cristianesimo  (1),  mo- 
mento solido  in  sua  difesa  e  V  ordine  meraviglioso  e  il 
ovo  processo  rigorosamente  analitico  di  tutto  il  lavoro. 

s' ingannò  il  Villari  allorché,  togliendo  in  esame  questo 
oro,  disse  il  Savonarola  «  glorioso  iniziatore  nel  secolo 
Jecimoquinto  di  quella  nobile  scuola  che  si  onorò  più 
lardi  dei  grandi  nomi  del  Bossuet  e  del  Leibnitz  (^2)». 
lo  la  credo  »  scriveva  il  Lacordaire  all'  Abate  Mix  (3) 
la  prima  apologia  del  Cristianesimo  per  la  sua  data,  e 
non  è  certo  T  ultima  per  il  genio.  Differisce  nel  suo  dise- 
gno da  tutte  quelle  che  V  hanno  preceduta  e  da  tutte 
quelle  che  T  hanno  seguita,  e  T  originalità  vi  <>  grande 
|uanto  la  profondità.  Grazie  a  voi,  io  spero,   sarà    letta 

;i)  Vedasi  in  particolare  come  il  Savonarola  abbia  falla   sua    la   dot- 

a  di  Sari    Tommaso  sulla  Trinila  nel  capitolo  III  del  111  libro,   che  è 

riassunto  esattissimo  di  tutto  il  trattato  De  Trinitate. 

Q)  V.  Villari  voi.  Il  pag.  69  ;  e  osserva  la    nota  apposta  dall'  autore 

ome  del  Leibuilz. 

3)  Le  Triomphe  de  la  Croìx.  Paris  1855.  pag.  VII. 


Digitized  by 


Goo^^ 


VTP'v;^  V- 


—    XVII 


«  quest'  opera;  e  sarà  questa  un'  utile  resurrezi* 
«  alla  gloria  del  Savonarola,  uno  degli  uomini 
«  eloquenti  che  siano  stati  giammai,  e  più  utile 
«  quelli  che  cercano  la  luce  fra  le  tenebre  di  quesl 

Sebbene  in  generale  poco  curante  della  fon 
vonarola,  dettando  quest'  opera,  volle  porre  un 
speciale  anche  air  eleganza  dello  stile  e  alla  li 
lingua.  Il  latino  del  Savonarola  si  legge  volenti 
perdere  il  filosofo  e  il  teologo,  spesso  diment 
scolastico  e  ritroviamo  V  oratore  e  il  poeta  che 
luogo  tocca  veramente  il  sublime.  Vedasi  parti 
allorché  immagina  Cristo  poverello  e  sconosciut 
alla  conquista  di  Koma  meditando  il  trionfo  dell 
e  r omaggio  futuro  dell'Imperatore  Romano  dina 
del  Pescatore  di  Galilea  (Lib.  Il,  cap.  XIII); 
rimprovera  ai  Giudei  V  ostinazione  nel  disconosc 
sia  aspettato  (Lib.  IV,  cap.  V);  o  quando  alla 
delle  siHle  ereticali  oppone  la  stabilità  delh 
Roma  e  l'unità  del  suo  governo  monarchico  so 
tefice  Romano,  combattendo  così  d'  un  colpo 
ictu,  tutte  le  eresie  esistenti  e  possibili  (Lib 
VI);  e  giudicheremo  chef  poco  di  meglio  sap 
versi  forse  oggidì. 

Nondimeno  l'esigenza  stessa  della  materia 
Savonarola,  che  scriveva  particolarmente  pei  de 
qua  e  là  termini  filosofici  e  scolastici  ;  e  la  bi 
postasi  lo  costrinse  a  dare  sovente  una  forma  \ 
suoi  argomenti  ;  sicché,  affacciatosi  in  molti  d' 
intelligenti  di  latino  il  desiderio  d'  aver  l'opera 
volgare,  il  Savonarola,  mentre  per  altre  opere 
lentieri  lasciato  la  cura  della  versione  al  Beni 
altri  suoi  amici  e  discepoli,  si  accinse  da  s(>  a 
voro,  appunto  per  potersi  a  suo  agio  discostar 
naie,  ove  e  come  lo  credesse  opportuno  per  V 


Savona  itoiJk  -  Triumphus  Crucift 


Digitized  by 


Google 


'"^T^PT^ 


n 


—   XVIIl   — 


del  popolo  (1).  L'edizione  italiana  fu  pubblicata  subito  dopo 
la  latina  nelle  stesse  forme  e  coi  medesimi  tipi,  con  una 
prefazione  del  Benivieni  che  qui  è  debito  riportar  per  in- 
tiero : 

Maestro  Domenico  Benivieni  fiorentino,  Canonico  di  Santo 
Lorenzo,  a  tutta  la  generazione  umana. 

Non  mi  sono  potuto  contenere,  o  universa  generazione  umana, 
e  pel  gaudio  ineffabile  che  in  me  sento,  e  per  la  grande  ammira- 
zione della  bontà  divina,  che,  non  potendo  con  tutti  li  uomini  per 
corporale  presenza  e  allegrarmi  e  giabilare  delli  immensi  benefìcii 
in  questi  tempi  dal  sommo  Dio  alla  sua  Ohiesa  concessi,  almeno 
questo  non  facci  per  lettera.  Ballegratevi  dunque  voi  tutti  viventi, 
esilarate  e*  vostri  cuori,  e  allo  eterno  e  magno  Dio  rendete  meco 
grazie  infinite,  poiché  s*  è  degnato  a'  nostri  giorni  farci  partecipi 
de'  suoi  grandi  e  occulti  tesori ,  manifestandoci  pel  suo  Santo 
Profeta  e  Padre  nostro  singolare  Frate  Hieronymo  da  Ferrara 
non  solamente  le  gran  cose  future  ab  aeUrno  dal  sommo  Dio  pre- 
viste e  ordinate  e  a'  nostri  tempi  propinque,  ma  ancora  per  lui 
illuminandoci  del  vero  modo  del  ben  vivere  cristiano ,  e  dèlia  ve- 
rità della  Fede  di  Gesù  Cristo  ;  intanto  che  alli  tempi  nostri  si 
conviene  il  profetico  detto  :  Il  popolo  die  camminava  nelle  tenebre 
vide  una  gran  hice^  e  aUi  abitanti  nella  regione  delV  ombra  della 
morte  è  nata  la  luce.  E  acciocché  ancora  ai  posteri  e  agli  as- 
senti questo  gran  lume  risplendesse,  è  piaciuto  alla  bontà  divina 
che  in  scritti  rimanga  di  quello  perenne  memoria,  come  si  vede 
per  li  libri  a  questo  proposito  dal  detto  venerando  Padre  compo- 
sti e  publicati,  nel  numero  de*  quali  si  manifesta  in  pubblico  que- 
sto magno  e  glorioso  Trionfo  della  Oroce  di  Gesti  Cristo,  nel 
quale  per  divino  e  nuovo  lume  e  per  celesti  e  inaudite  ragioni 
si  dichiara  e  appare  la  pura  e  solida  verità  della  Fede  di  Cristo. 
Eallegratevi  dunque,  fedeli,  e  a  Dio  grazie  rendete,  il  quale  per  vo- 
stro conforto  di  sì  gran  dono  vi  ha  fatti  degni.  E  voi  debili  nella 
Fede,  con  gaudio  ricevete  questo  tesoro  a  voi  da  Dio  per  confir- 
marvi e  sondarvi  mandaco.  Voi  altri  della  Fede  al  tutto  ciechi 
non  per  mera  malizia,  ma  per  grande  ignoranza,    disponetevi  per 

(1)  È  quindi  falsissima  e  appena  degna  di  esser  riportala  1*  opinione 
di  alcuni  che  dissero  T  opera  prima  scritta  in  italiano  e  poi  tradotta  in 
latino.  Vedi  per  esempio  V  Argellali,  Biblioteca  dei  Volgarizzatori,  Tomo 
III,  pag.  335,  nota  m. 


Digitized  by 


Google 


—    XIX    — 

qaesta  opera  a  ricevere  il  divino  lume  della  san 
sto.  Ma  voi  in  tatto  ostinati  nel  male  vivere,  tei 
stiani,  impagliatori  della  verità  conosciuta,  non  d 
perchè  sempre  avete  fatto ,  fate  e  farete  resist< 
Santo ,  ma  almeno  vergognatevi  e  confondete\? 
vostre  inique  e  false  calunnie  contro  alla  dottrini 
Profeta ,  anzi  di  Cristo ,  perchè  ora  mai  per  qm 
e  per  lo  altre  sue  a  tutto  il  mondo  è  fatto  mi 
perverso  dogma,  o  eretica  pravità  (come  andate 
gerendo  e  seminando)  ma  pura,  sincera  e  solida 
trina  di  questo  Venerando  Padre  alli  tempi  nostri 
alli  uomini  mandata  per  rinnovare  la  sua  Santa  Ob 
ancora  ha  voluto  patire  la  morte  della  Croce,  della 
Trionfo  voi,  Fedeli  di  Cristo,  lietamente  ricevete. 
A  laude  e  gloria  del  magno  e  sommo  Dio  onnipot 

La  pubblicazione  dei  due  testi  latino  e 
fronte  nella  presente    nostra  edizione  darà 
di  far  degli    utili  confronti,  ed  apprender 
come    possano    talvolta  rendersi    intelligibil 
stesse  verità  più  astruse.  Vero  è  che  il  Sav 
roso  assai  più  di  persuadere  la  sua  tesi    ci 
abbrevia    sovente  le  sue  argomentazioni  to, 
non  potrebbe  essere  utile  che  ai  dotti  ;  eoe 
cap.  II,  r  accenno  filosofico  al  lume    dell'  ii 
nel  libro  III,  cap.  Vili,  V  argomento  filosofi 
come  due  corpi  non  possano  occupare  un 
go,  e  la  traduzione  di  certi  termini,  come 
Il  libro,  finis  cuius  e   finis    quo,   o   di   cei 
in  fine  al  cap.  XII  del  libro    II,  quella   ose 
tele  sol  et  homo  generant  hominem  ;    siccoi 
di  rado,  ditTonde  il  suo  dire  più  che  nel  la 
prova  nei  termini  dialettici  resterebbe  alqua 
quella  desunta  dal  moto  dell'  universo  a  pi 
za  di  Dio  (Lib.  I  cap.  VI),  alcune    prove    ( 
deir  anima  (Lib.    I  cap.    XIV),  e  dove  con 
scuopre    nella  parte    spirituale    dell'  uomo 
della  Trinità  (Lib.  Ili  cap.  III).  Quindi  è  ci 


Digitized  by 


QiOo^<t 


—    XX    — 


celebre  Index  codicum  Bibliothecce  Magliabechiance.  voi.  fi, 
col.  546,  scriveva:  «Ex  hoc  liiculentissime  discimus  Hiéro- 
«  nymum  verbum  verbo,  quemadmodum  fidus  interpres,  red- 
«  dere  minime  curasse;  immo,  servalo  sermonis  sensu,  quae- 
«  dam  immutasse,  quaedam  vero  addidisse,  vel  substulisse;  ne 
«  indoctis  philosophicae  loculiones  et  sententiae  officerent  ». 
Ma  r  intento  del  Savonarola  e  il  metodo  da  lui  seguito 
in  questa  versione  meglio  che  da  altri  possiamo  appren- 
derlo da  lui  medesimo  nel  Proemio  da  lui  premesso  alla 
edizione  italiana: 


Proemio  di  Frate  Ieronimo  Savonarola  da  Ferrara  del- 
\J  Ordine  de'  Frati  Predicatori  nel  libro  della  veritI 
DELLA  Fede  sopra  il  Trionfo  della  Croce  di  Cristo. 

Il  libro  della  verità  della  Fede  sopra  il  Trionfo  della  Croce 
di  Cristo  da  noi  iu  lingua  latina  composto,  ha  tanto  eccitato  il 
desiderio  delli  fedeli  illitterati,  che  hanno  cominciato  a  murmurare 
con^  il  padre  della  famiglia,  dicendo  che  con  ciò  sia  cosa  che 
loro  abbino  lavorato  in  la  vigna  di  Cristo,  e  forse  piti  che  molti 
litterati,  non  è  cosa  giusta  che  sieno  defraudati  in  questa  parte,  cioè, 
che  loro  non  sieno  partecipi  della  intelligenza  di  tanto  Trionfo, 
essendo  la  Fede  comune  a  tutte  le  coudizioni  delli  uomini^  e 
non  essendo  appresso  Dio  distinzione  di  persone.  Perchè  dunque 
io  mi  sono  fatto  debitore  alli  dotti  e  alli  indotti,  sono  costretto 
dalla  istanza  delle  preghiere  loro  a  fare  vulgare  quello  che  prima 
avevo  fatto  latino,  sapiendo  maxime  che,  se  noi  faccio  io,  sarà  fatto 
da  altri,  e  forse  incongruamente  ;  perchè,  facendolo  altri  che  lo 
autore,  sarà  costretto  seguitare  il  latino,  per  non  si  disformare 
dalle  sentenze.  La  quale  cosa  non  sarìa  molto  utile  alli  vulgari^ 
per  essere  in  molte  parti  pieno  di  sentenze  e  termini  iilosofìci  , 
li  quali  convenientemente  non  pare  che  li  debba  mutare  e  trarre  al 
basso,  so  non  lo  autore.  Nostra  intenzione  dunque  non  è  ti*adurre  il 
libro  in  vulgare,  né  di  parola  in  parola,  né  di  sentenza  in  sentenza, 
ma  di  dire  tutto  quello  che  nel  libro  si  contiene,  con  quello  medesimo 
ordine,  procedendo  di  capitolo  iu  capitolo  e  dicendo  in  ogni  capi- 
tolo tutta  la  sentenza  in  lui  contenta,  in  quel  modo  e  con  quelle 
accomodate  parole,  aggiungendo  e  minuendo,  secondo  che  mi  parrà 
che  sia  utile  alle  persone  per  le  quali  abbiamo  presa  questa  fatica. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—    XXII    — 


«  stanza  di  quattro  secoli  noi  gli  mandiamo  un  saluto  a(Tet- 
«  tuoso  ».  Ma  a  me  piace  notare  come  tra  gli  altri  libri  del  Sa- 
vonarola (1)  San  Filippo  prediligesse  il  Trionfo  della  Croce. 
«  Leggeva  spesso,  dice  il  Card.  Capecelatro,  le  opere  del 
«  Savonarola,  massime  quella  del  Trionfo  della  Croce,  e  di 
«  esse  pasceva  i  suoi  figli  spirituali  »  (2).  Né  certo  s' in- 
gannava; che  profondo  conoscitore  qual  era  del  cuore  umano, 
ei  doveva  bene  intendere  quanta  potenza  abbia  a  mante- 
ner la  bontà  della  vita  e  il  sentimento  della  propria  di- 
gnità r  altissima  idea  della  grandezza  di  Cristo,  della  no- 
biltà della  Fede  e  della  immortai  vigoria  della  Chiesa  no- 
stra madre. 

Delle  molte  edizioni  pubblicate  fin  qui,  sia  del  testo  la- 
tino, sia  del  volgare,  e  delle  varie  traduzioni  ho  raccolto 
con  quanta  cura  ho  potuto  una  Bibliografia  che  terrà  die- 
tro a  questa  introduzione.  Le  edizioni  che  ho  potuto  con- 
sultare qui  in  Firenze,  che  di  opere  savonaroliane  è  ric- 
chissima, salgono  al  numero  di  32;  né  pretendo  di  averle 
enumerate  tutte;  anzi  son  certo  che  qualche  altra  ne  ri- 
mane; ma  ho  preferito  lasciarla,  piuttosto  che  registrarla 
senza  averla  avuta  sotto  i  miei  occhi  (3).  Le  bibliografie 
di  quest'  opera  compilate  fin  qui  sono  scarse  e  per  di  più 
inesatte;  il  Brunet,  che  è  il  più  completo,  ne  tralascia  una 
buona  metà;  gli  altri  non  raggiungono  la  diecina. 


(1)  Nella  ricchissima  Collezione  Capponi  nella  Biblioteca  Nazionale  di 
Firenze  trovasi  il  Compendium  Eevelationum  del  Savonarola  colla  firma 
autografa  di  S.  Filippo  Neri. 

(2)  Vita  di  S.  Filippo  Neri,  Libro  lì,  cap.  5. 

(3)  Tali  sarebbero  una  traduzione  francese  fatta  da  Paul  du  Mont, 
Dovysien,  stampata  a  Douay,  J.  Bogart  1558  in  8»  piccolo,  registrata  dal 
Brunet,  e  alcune  edizioni  di  Firenze  e  di  Venezia  e  qualche  traduzione 
oltre  quelle  registrate  nella  Bibliografia.  Devo  qui  attestare  la  mia  speciale 
gratitudine  sia  al  Rev.mo  Mons.  Calosi  Rettore  del  Seminario  Fiorentino 
per  cui  cortesia  ho  potuto  avere  le  due  splendide  copie  del  1497  sulle  quali 
è  stata  fatta  questa  ristampa,  appartenenti  alla  biblioteca  del  Seminario 
Arcivescovile,  sia  air  illustre  Sig.  Leone  Olski  presso  di  cui  ho  potuto 
consultare  rarissime  edizioni  di  quest'  opera. 


Digitized  by 


Google 


—  xxin 


Tra  le  molte  e  varie  edizioni  nessuna  oltrepassa  le  due 
prime  sia  per  ricchezza  di  tipi  e  bellezza  di  forma,  sia  per 
correttezza,  avuto  riguardo  al  tempo.  Sono  stupende  le 
poche  copie  in  membranis  che  rimangono  dell'  edizione  la- 
tina e  ricche  di  finissime  miniature.  La  più  splendida  tra 
le  posteriori  è  quella  di  Basilea  del  1540  in  foglio^  regi- 
strata nella  Bibliografia  al  n.<>  XV  che  coli'  Esposizione  del 
Miserere  fa  seguito  ai  4  libri  di  Paolo  Cortesio.  Degna  poi 
di  esser  ricordata  è  quella  fatta  in  Roma  nel  1646  in  un  picco- 
lo ed  elegante  volume  pei  W^\  à\  Propaganda  Fide  (1)  per 
espressa  volontà  del  Card.  Antonio  Barberini,  Cappuccino, 
fratello  di  Urbano  Vili.  Nel  2^  codicillo  del  suo  testamen- 
to che  si  conserva  nell'Archivio  dei  PP.  Cappuccini  della  Pro- 
vincia Romana,  il  Cardinale  ordina  <  che  si  faccia  ristam- 
«  pare  in  buona  forma    dopo  la  sua  morte  dall'  erede  un 

*  libro  intitolato  Triumphus  Crucis  del  Padre  Savonarola 
«  domenicano,  col  salmo  Miserere  dell' istesso  autore  in 
«  fine  dell'  Opera;  e  si  debbono  spend."^®  in  d.*  stampa 
«  scudi  500  moneta  » .  Quest'  edizione  nella  Bibliografia 
porta  il  n.<>  XXII. 

Altro  non  mi  resta  a  dire  che  delle  norme  seguite  nel 
curare  questa  nuova  edizione.  La  prima  pubblicazione 
tanto  del  testo  latino  quanto  del  volgare,  fatta  certamente 
sotto  gli  occhi  del  Savonarola  medesimo,  è  di  assoluta  superio- 
rità su  tutte  le  seguenti;  e  su  questa  soltanto  è  stata  fatta 
redizione  presente  per  quel  che  riguarda  i  due  testi.  Al 
latino,  che  è  correttissimo,  non  è  stato  necessario  fare 
altre  modificazioni  che  la  soppressione  di  tutte  le  abbre- 
viazioni e  r  aggiunta  dell'  ortografia  e  punteggiatura  mo- 
derna. Era    inoltre  necessario    aggiungere  le    citazioni  dei 

(1)  Il  Perrens  anche  nella  terza  edizione  del  suo  libro  dice  :  «  La 
«  Compagnie  de  Jesus,  doni  il  flattail  la  scerete  faiblesse  en  meltanl  la 
«  philosophie  au  service  de  la  religion,  raccuoillit  avec  une  faveure  con- 
«  stante,  et  le  fit    imprimer  a  plusieurs  éditions  dans  Ics  Annales  de  la 

•  propagaHon  de  la  foi  »  p.  351.  Domando  se  possan  dirsi  più  spropositi 
in  meno  parole.  E  V  autore  si  vanta  di  rigorosa  esattezza!  (p.  2). 


Digitized  by 


Goo^^ 


—    XXIV    — 


testi  scritturali,  e  che  questi  fossero  riportati  in  corsivo 
ogni  volta  che  il  Savonarola  stesso  li  allega  come  testimo- 
nianze. Talora  però  tanto  i  testi  della  Sacra  Scrittura  come 
quelli  dei  Padri  e  di  San  Tommaso,  formano  come  un  cor- 
po solo  col  testo,  poiché,  senza  citarli  come  testimonianze, 
il  Savonarola  (a  cui  la  Scrittura  particolarmente  era  fami- 
liarissima)  quasi  senza  avvedersene  li  inserisce  nel  suo 
discorso;  e  in  tal  caso  ho  omesso  il  corsivo  (1).  Maggiori 
mutazioni  sono  state  necessarie  nel  testo  italiano,  udito 
anche  il  parere  di  ottimi  letterati,  tra  cui  nomino  con 
onore  e  gratitudine  il  Cav.  Alessandro  Gherardi,  che  mi 
è  stato  largo  di  consiglio  e  di  aiuto.  Riproducendo  l'italiano 
del  quattrocento  con  tutte  le  sue  scorrezioni  non  avrei 
fatto  che  un  lavoro  di  curiosità  bibliografica  non  leggibile 
che  da  pochissimi.  Qui  adunque  non  solo  ho  dovuto  to- 
gliere tutte  le  abbreviazioni  e  rifar  per  intiero  la  punteg- 
giatura, ma  modificare  tutta  l'ortografia  delle  parole  e  rad- 
drizzare i  modi  ormai  troppo  antiquati;  non  essendovi  ora 
ragione  alcuna  di  scrivere  le  uirgine  per  le  vergini,  uechio 
per  oecchiOy  duci  milia  per  due  mita^  epso  per  esso,  le  ope- 
ratione  per  le  operazioni  ecc.  Nessuna  mutazione  però,  a 
mio  credere  è  stata  tale  da  togliere  al  testo  il  suo  carat- 
tere e  la  sua  fisonomia;  si  troveranno  quindi  lasciate  varie 
forme  verbali  e  parecchi  vocaboli  un  poco  antiquati,  come 
reprobare^  subiugare^  everso,  (ip)wopinquare^  espedire,  estra- 
rlo, architettore^  suspizione,  rememorare,  e  tutte  quelle 
parole  prettamente  latine  che  il  Savonarola  inserisce  nelle 
sue  opere  e  nelle  stesse   prediche,  come  etiam,  praeterea, 

(1)  Posson  vedersi  fra  i  molli  1  seguenti  luoghi:  A  pag.  126  le  parole 
tanquam  liberi  sub  grada  constituti  son  di  Sani'  Agostino  nella  Regola; 
A  pag.  272  parlando  della  Cresima  la  dice  necessaria,  perchè  «meZiita  es^ 
vita  hominis  super  terram  et  oportet  nos  per  muUas  tribulationes  introire 
in  regnum  Dei  »  A  pag.  298:  «  Quoniam  vero  invisibilia  Dei  per  ea  que 
facta  sunt  intellectu  conspicmntur^  nrìateriales  ecclesias  aediiìcamus.  etc  » 
A  pag.  300:  «  Ecclesiae  cultum  ab  eo  solum  inslitui  potuisse  qui  illumi" 
nat  omnem  hominem  venientem  in  hunc  mundum  ».  A  pag.  368:  «  Chri- 
stus  advenit  .  .  .  et  sui  eum  non  receperunt  »  etc. 


Digitized  by 


Google 


XXV  — 


item,  che  erano  allora  anche  in  uso  nel  comune  parlare.  Il 
qual  metodo  io  lo  vedo  seguito  presso  a  poco  dal  Villari 
e  dal  Casanova  nella  loro  preziosa  raccolta  recentemente 
pubblicata:  «  Nella  stampa,  essi  dicono,  restammo  fedeli 
«  alle  forme  antiche,  conservando  tutto  ciò  che  esse  hanno 
«  di  proprio  e  di  sostanziale,  rammodernando  solo  1'  orto- 
♦  grafia,  come  richiedeva  P  indole  di  questo  volume,  di  cui 
«  desideravamo  rendere  a  tutti  agevole  la  lettura  (1)  ». 

Tra  le  molte  edizioni  di  quest'  opera  nessuna  va  ac- 
compagnata da  annotazioni  air  infuori  di  quella  di  Firenze 
del  1764,  che  è  assai  ricca  di  note  lasciate  manoscritte  dal 
P.  Raimondo  Corsi  dei  Predicatori  del  Convento  di  S.  Mar- 
co, e  pubblicate  dopo  la  sua  morte.  (2)  Le  ho  raccolte  e 
aggiunte  tutte  in  appendice,  perchè  degne,  a  mio  parere, 
d'  esser  conservate,  sia  per  le  molte  ed  erudite  citazioni 
di  parecchi  autori  antichi  e  moderni,  sia  per  varie  osser- 
vazioni teologiche  su  diversi  punti  del  testo. 

Termino  augurando  che  il  libro  del  Trionfo  della  Croce 
ritorni  nel  suo  primiero  onore  (3)  da  cui  forse  decadde 
per  le  nebbie  addensatesi  dalla  umana  ingratitudine  sopra 
r  uomo  che  lo  scrisse.  Giacche,  è  inutile  dissimularlo,  tra 
l'autore  e  Topera  sua  non  possiamo  mai  far  tanta  separazione 

(1)  P.  Villari  e  Casanova,  —  Scelta  di  prediche  e  scritti  di  Fra  04- 
rolamo  Savonarola  con  nuovi  documenti  intorno  alla  sua  vita,  Firenze, 
Sansoni,  1898,  pag.  VI. 

(2)  Il  P.  Raimondo  Corsi  nato  in  Livorno  ai  primi  di  Giugno  del  1721 
vesti  V  abito  domenicano  il  25  marzo  1736  in  San  Domenico  di  Fiesole, 
donde  passò  poi  al  Convento  di  San  Marco,  ove  si  segnalò  per  bontà  di 
vita  e  rara  dottrina.  Scrisse  per  utilità  dei  fedeli  la  Storia  ecclesiastica 
deir  Antico  Testamento  e  le  Vite  degli  uomini  illustri  dei  primi  secoli 
della  Chiesa.  Predicò  con  frutto  la  parola  di  Dio;  e  nei  suoi  conventi 
insegnò  con  lode  ora  la  Sacra  Teologia,  ora  la  Filosofia,  ora  la  Sacra 
Eloquenza.  Colto  da  febbre  maligna  nell'  ancor  fresca  età  di  anni  46,  mori 
santamente  nel  convento  di  San  Marco  a  di  22  Marzo  1767.  {Chron.  Conv. 
S,  Dom:  de  Fcesulis.  —  Lih,  III  Registrorum  Conv,  S.  Marci,  —  ITe- 
crologium  FF,  defunctorum  Conv,   8.   Marci), 

(3)  Cinquant^anni  dopo  la  morte  di  Fra  Girolamo  erano  già  state  fat- 
te  di  quest'  opera  almeno  diciassette  edizioni. 


Digitized  by 


Google 


XXVI    — 


'  onore  o  dalla  disistima  dell'  autore  non  venga  ad 
re  od  a  perdere  V  opera  quelP  estrinseco  pregio 
nene  dalla  estimazione,  degli  uomini.  Oggi,  grazie 
a  figura  del  Savonarola  è  risorta  splendida  e  bella; 

udito  un  suo  grande  confratello  e  per  di  più 
e  di  Santa  Chiesa  ed  Arcivescovo  della  città  che 
mo  già  preparava  il  rogo,  giunger  perfino  a  dar 
^narola  il  modello  al  suo  clero  per  lo  zelo  arden- 
del  ritorno  dei  popoli  a  Gesù  Cristo.  I  tempi  no- 
mo con  quelli  del  Savonarola  molta  somiglianza, 
anesimo», diceva  bene  Cesare  Guasti, «risorge,  meno 
Lo  che  nel  secolo  del  Poliziano  e  di  Lorenzo  il 
ifico,  ma  risorge;  e  il  culto  della  natura  soppianta 
to  della  ragione,  dopo  che  questo  ebbe  soppiantato 
i  della  fede  (l)  •.  Non  uno,  ma  cento  Savonarola 
Tei  alia    moderna    età    per  agevolarle  un   pieno  e 

ritorno  a  queir  unica  verità  che  trovasi  in  Cristo 
ire.  Ma  intanto  quello  che  fu  in  Fra  Girolamo  il 
)  pensiero  della  vita  fino  a  quando  salendo  i  gra- 
ir  asta  ferale  recitava  il  Credo  a  voce  sommessa, 
ifo  della  Croce ^  sia  V  oggetto  continuo  delle  nostre 
il  fine  supremo  d'ogni  nostra  fatica, 
le  suo  confratello  e  suo  devoto  ammiratore  basti 
iresente  d'  aver  potuto  unire  questo  modesto  tribu- 
)ri  del  maggio  che  nel  luogo  del  supplizio  del  cele- 
te  di  San  Marco  sparge  Firenze  in  questo  giorno 
»i  chiude  il  quarto  centenario  dalla  sua  morte. 

Domenico  di  Fiesole,  23  Maggio  1899. 

P.  Lodovico  Ferretti  de'  Pred. 


Carteggio  inedito  di  Cesare  Guasti    nel    periodico   IV    Cente- 
a  morte  di  Fra  Girolamo  Savonarola,  pag.  320. 


Digitized  by 


Google 


BIBLIOGRAFIA  DELL'  OPEf 


I.  (1497)  Occhietto  gotico  :  ([  Fratria  Hieronymi  de  Ferrari 
ci8  I  De  veritate  Fidei.  Segue,  verao,  la  ([  Tabnia  Capito 
volamine  continent.  |  .  Libri  primi  Capita  .  |  .  Proaemium.  et 
TRIS  HIERONYMI  SAVONAROLAE  |  FERRAMENSIS  ORI 
RI|TATE  FIDEI  IN  DOMINICAE  CRV|CI8  TRIVMPHVM  L 
d  PROOEMIVM  .  I  gLORIOSVM  CRVCIS  TRIUM-|phum  etc, 
iniziali  minuscole.  —  Regiatro  :  Le  prime  due  carte  senza  segi 
demi  di  8  carlCy  segnati  a-m,  z,  iii,  iiii.  In  tutto  carte  98  non  i 
complete  sono  di  34,  35  e  36  linee.  —  Ultima  carta,  verso,  i^ 
periam  per  infinita  asDcula  saecaloram  Amen.  |  .  LAVS  DEO. 
—   In  4^  grande. 

Qaeata  è  la  prima  edizione  del  Trionfo  della  Croce,  fatta  ce 
come  ai  rileva  dalla  lettera  del  Savonarola  a  Papa  Alei 
Maggio  1497.  Se  ne  trovano  varie  copie  in  menibranis  colle 
colori  e  la  prima  iniziale  G  del  proemio  stupendamente  i 
tante  il  Frate  in  atto  di  predicare,  indicante  colla  dostr 
tiene  alzato  colla  ainistra.  A  piedi  della  ateasa  pagina  ì 
copie  in  membranis  trovasi  miniato  uno  atemma,  probabilme 
per  cui  fu  destinato  o  a  cui  appartenne  il  volume.  Le  co] 
una  lettera  minuacola  nsllo  spazio  laaciato  per  le  iniziali 

II.  (1497)  ([  -Libro  di  Frate  Hieronymo  da  Ferrara  d( 
pre|dicatori  :  della  uerita  della  Fede  Chriftiana^  fopra  |  el  Glor 
Croce  di  Chrifto.  |  ([  Tauola  de  capitoli  ecc^  Nel  foglio  2^,  ò 
vola,  segue  :  ([  Maeftro  Domenico  Beninieui  Fiorentino  canonie 
a  tacta  la  generatione  humana.  |  NOn  mi  fono  potuto,  ecc.  Ni 
hemio  di  Frate  Hieronymo  Savonarola  da  Ferrara^  del  or|di 
tori  :  nel  libro   della  nerita  della  Fede  ;  fopra  el  |  Triumpho  e 

I  EL  libro,  ecc.  A  piò  di  pagina  :  ([  Libro  Primo  della  uerita 
trinpho  della  Cro^|ce  di  Chrifto  compofto  da  Frate  Hieronymo 
ra|ra  del  ordine  de  frati  predicatori.  Nel  verao:  PROHEMIO.  (< 
pbo  eco.  —  Carattere  tondo;  iniziali  dei  capitoli  inquadrate  con  fic 
V  iniziale  del  Proemio  a  carte  3  verao,  del  cap.  I  a  e.  4  e  del  i 
iniziale  minuscola  al  proemio  del  III  e  del  IV  libro.  —  Regiatro 
senza  segnatura;  poi  7  quaderni  di  8  carte,  segnati  a-g,  z  o 
h-k  di  6  carte  segnate  2,  3  ;  e  i  quaderno  1  di  8  carte  segni 
carte  84  non  numerate.  Le  pagine  complete  sono  di  35  e  36  line 


Digitized  by 


Google 


—   XXVIIl    — 

ultima  linea  :  Potestà  A  Imperio  p  infinita  fecula  feculorum.  Amen.  —  s. 
u.  t.  —  In  4°  grande, 

edizione  è  in  tatto  conforme  alla  latina  segnata  N.  I,  e  fatta  eriden- 
ente  cogli  stessi  tipi,  subito  dopo  di  essa  ;  cioè  nello  stesso  anno  1497. 
te  copie  di  questa  edizione  italiana  sono  meno  ricche  di  margini. 

1504.  Oochietto  :  Fratris  Hieronymi  |  de  Ferrarla  Triu-  |  phus  Crucis  |  de 
e  I  Fidei.  |  Segue,  verso,  la  ({  Tabula  capitulorum  :  que  in  bo6  volumine 
>nt.  Fol.  3  recto:  ([  Fratris  Hieronymi  lauonarole  Ferrarienfis  ordinis  |  pre- 
um  de  veritate  fidei  in  domtnice  Crucis  trium-  |  phum.  Liber  priraus.  |  ([ 
um.  I  gLoriosu  crucis  eie.  Nel  verso,  dopo  14  linae  diproemiOt  sta  lo  slemma 
ampatore  colle  lettere  LS  |  O  m  u»  globo  sormontato  da  una  croce  a  doppia 
a;  disegno  rettangolare  in  campo  nero.  A  carta  4.  recto  (f  De  modo  proce- 
ca p.  j  I  oPortet  etc.  —  Carattere  gotico,  iniziali  minuscole  —  Registro  :  A  A, 
uadcrni  24  di  4  carte  segnati  ii,  iii  ;  in  tutto  carte  96  numerate  in  cifre  arabe, 

per  ripetizione  di  numerazione  nel  quaderno  M,  ne  siano  segnate  92,  Le  pagine 
e  sono  di  33  linee.  —  A  carta  segnata  91,  verso:  ...  p  infi-  |  nit«  focaia 
|.    Amen.    Laus    deo.  |  ([   Uenetijs  p    Lazarum    de  Soardis  :    qui    obtinuit 

I  Ueueto  anno  dni  M.  D.  iij.  q  uallus  possit  iprimere  :  |  nec  imprimi  facere 
ini  dnio  fub.  pena  vt  patet  in  suis  |  puilegiis.  Die  4.  Tannarij  1504.  ([ 
umo  regi  dicatur  vocibus  oris.  ([  Q.  iam  non  ceffet  merces  condigna  la- 
([  Fata  regunt  finem  :  fpero  dij  cepta  fecundent.  —  Segue  a  carta  segnata 
idioe  del  registro  ove  si  riportano  le  prime  parole  delle  prime  3  carie  di  oia- 
ladei'no,  —  In  8.o 

1504.  Occhietto  in  carattere  tondo  in  questa  forma  : 

Tri- 
um- 
phus 
Crucis  :  De  veritate 
fidei  .  Fra  .  Hierony- 
mi    de     Ferrarla    . 
Pre- 
dica 
toris. 
verso,   ([   Tabula    capitulorum    in    carattere    tondo;    e  poi   in  gotico .  Primi 
ap.  etc.   Al  foglio   3,    recto:    Fratris    Hieronymi    fauonarole  |  Ferrariesta: 
\  predicatorum  |  de  ueritate  fidai  in  dominice  crucis  |  trinmphum.  Liber  pri- 
Prohemium.     |    GLoriofum  etc,  —  Carattere  gotioOf  eccetto  i  titoli  dei  proemii 
lo:  Triumphus  Crucis  liber....  che  ricorre  sopra  ogni  pagina,   —  Registro:  15 
ni  segnati  A-0,  ii,  iii,  iiii  P,  ii,  iii  ;    in  tutto    carte    115,  non  numerate.    Le 
complete  sono  di  31  linee.  —  In  fine  :  ([    Finito    hoc  opere  triuphantiffìmo 
eia  triu-  I  pho  :  Ex  arcbetypo  impresso  Uenetijs  p  Lazaru  de  |  Soardis  :  qui 
it  a  dnio  Ueneto  Anno  domini   |   M.  D.  iij  q  nuUus  poffit  imprimere:  nec 
li  fa'cere  in  eorum  dnio  sub  pena  vt  patet  in  fuis  priuile-  |  gijs.    Die    iiij. 
ij.   M.  quigentefimo  quarto.  |  Sit  laus  et  gloria  christo.  —  In  8^  piccolo. 

1505.  Lo  fottiliffìmo  et  devotiffimo  libro  della  Ve  |  rita  della  Fede 
ana    dimandato   Triu-  |  pho    della  Croce    di    Crifto:    compofto    in    la  |  tino 

Reverendo    Padre    Frate    Hiero-  |  nymo    Sauonarola   da   Ferrara  dellordi- 


Digitized  by 


Google 


—    XXIX    — 

ne  de  |  li  Frati  Predicatori:  E  dapoi  tradacto  in  nul  |  gare  per  esso  Frate  Hiero- 
ny-nio  :  a  consola-  |  tiene  delle  persone  meno  litterate.  Poi  vignetta  del  frate 
in  cella  damanti  al  Crocifisso^  e  a^  pie  di  pagina  in  gotico  grande  :  Con  priuilegio. 
Segucj  verso,  ([  incomincia  la  Tauola  fopra  el  libro  eco.  Nel  foglio  3,  verso,  ([ 
Proheraio  di  Frate  Hieronimo  ecc.  EL  libro  della  oerìta  ecc.  Nel  foglio  4,  recto, 
dopo  le  ultime  3  linee  del  proemio:  ([  I^ibro  primo  della  nerita  della  Fede  ecc. 
IL  glorioso  Triapho  ecc.  —  Carattere  tondo;  iniziali  inquadrate  e  fiorite,  di  varie 
forme  e  dimensioni.  —  Reg^istro;  Quaderni  2P,  segnati  A-Z,  AA-FF,  tutti  di  4  carte 
segnate  ìì,  iii;  in  tutto  carte  116  numerate.  Le  pagine  complete  sono  di  29  o  30  li- 
»w  —  Ultima  carta^  recto,  linea  14  :  potestà  ^  imperio  p  infinita  secnla  seculoif 
Amen.  |  Lans  Deo.  |  (J  Impreffo  in  Venetia  per  Lazaro  di  Soardi  Nel  sino  | 
del.  1505.  A  di  22.  di  Febraro.  Oo  gratia  ^  privilegio  |  Al  di  sotto  sta  la  marea 
dello  stampatorCt  colle  lettere  LS  |  O  in  un  circolo  sormontato  da  una  droce  a  doppia 
traversa  ;  disegno  bianco  rettangolare  in  campo  nero.  Il  verso  è  bianco.  —  In  S.o 

VI.  1508.  Occhietto  :  Fratris  Hieronymi  |  de  Ferraria  Trin  |  phus  Crucis  |  de 
ventate  |  Fidei.  |  cnm  gratia  &,  privilegio.  Segue,  verso,  la  ([  Tabula  capitulo- 
ram  :  qn»  in  hoc  volumine  contiuetur.  Fol.  3  :  ([  Fratris  Hieronymi  sauonaro* 
le  Ferrariensis  ordinis  |  predicatornm  de  veritate  fidei  in  domìnice  crucis  trinoi 
I  phum.  Liber  primus.  |  Proeminm.  —  Carattere  goticOf  iniziali  maiuscole  inqua- 
drate con  fregi  e  figure  assai  svariate.  —  Registro:  A,  D,  F,  Q-R  ij,  3,  4,  5. 
quaderni  ;  B,  C,  E,  G-N  ij.  iij,  duerni.  In  tutto  carte  95  numerate^  e  1  in  fine  non 
numerata.  Le  pagine  complete  sono  di  33  e  34  linee.  —  A  carta  96^  verso,  Un.  29  : 

Amen.  Laus  Deo.  C:  96:  d  Venetiis  p  Lazarnm  de  Soardis  q  obtinuit  a  pa- 

tritiis  I  Veneto,  q  niillns  iprìmere:  ueo  iprimi  facere  in  eor.  dnio  |  audet  sb  pena 
vt  patet  i  suis  pvilegijs.  Die.  18.  lulij.  1508.  ([  Laus  sunirao  regi  dicatur 
Tocibns  oris  :  ([  Quod  iam  non  cesset  merces  condigna  laboris.  ([  Fata  regunt 
finem  :  spero  dii  copta  secnndent.  Segue  la  marca  dello  stampatore  colle  iniziali. 
Il .  .  S.  O  In  un  circolo  sormontato  da  una  croce  a  doppia  traversa^  disegno  bianco 
in  campo  nero.  Il  verso  è  bianco  —  In  8,^ 

VII.  (1508f)  d  FRATRIS  HIERONYMI  SAVONA  |  ROLAE  FERRARIENSIS 
ORD.  I  FRED.  DE  VERITATE  FIDEI  |  IN  DOMINICAE  CRV  |  CIS  TRI- 
VMPHVM  I  LIBER  PRI  |  MVS.  |  PROEMIVM.  |  GLORIOSVM  crucis  etc.  Al 
foglio  2^:  ([  De  modo  procedendi  caput  primum  |  Oportet  etc.  —  Carattere 
tondo;  iniziali  dei  capitoti  inquadrate  con  fiori  o  piccole  figure  —  Registro  : 
Quaderni  17  di  8  oartCf  segnati  a-p,  z,  3,  iiii  o  4;  ultimo  quaderno  di  4  carte^  se- 
gnato f,fz.  In  tutto  earte  140  non  numerate.  Le  pagine  complete  sono  di  28  o  29 
linee.  Al  fine  della  carta  3^  dell*  ultimo  quaderno^  recto;  —  potestas  <f*  impin  p  Ifi- 
nita  ssBCola  sffionloif  Ame  |  LAVS  DEO.  Segue j  verso,  la  ([  Tabula  etc.  in  3 
pagine  piene,  poi  FINIS.  —  s.  1.  a.  e  n.  t.  —  In  8'»  piccolo. 

Sebbene  qaest'  edizione  latina  sia  senza  alcuna  indicazione  di  data  o  nota  tipo- 
grafica, pure  trovasi  nella  collezione  Capponi  unita  con  altri  opuscoli  stampati 
evidentemente  cogli  stessi  tipi  e  nello  stesso  formato,  e  in  fine  si  legge  :  Im- 
pressnni  Florentiae  »jmo  a  Christiana  falute  |  .  D.  Vili,  supra  mille,  menfe  | 
feptembri. 

Vili.  1516.  d  LIBRO  DI  FRATE  RIERO  -  |  nymo  da  Ferrara  dello  or- 
dioe  de  Frati  |  predicatori  :  della  verità  della  Fé  |  de  Chridiana  -  fopra  il 
glo  I  riofo  Triopbo  della  |  Croce  di  Chrijfto.  Frontespizio  con  Hcco  contorno  di  fre- 


Digitized  by 


Google 


—    XXX    — 

angoli  ;  a  piedi  uno  stemma  bianco  entro  una  corona  d*  alloro ^  e  ai 
i.  In  mezMO  un  Crocifisso  raggiante  y  sorretto  dal  Padre  Etemo  con 
ioli  attorno.  Tra  la  testa  del  Padre  e  quella  del  Figlio  scorgesi  appe- 
tì simboli  dello  Spirito  Santo.  Nel  verso  del  frontespizio:  (f  Maeftro 
ivieni  Fiorentino  canonico  |  di  fancto  Lorenzo  a  tacta  la  genera» 
I  Non  mi  fono  eco.  Nel  foglio  2,  dopo  7  linee  della  prefa4sione  del 
3  :  (l  Prohemio  di  Frate  Hieronymo  eco.  A  piò  di  pagina,  in  tre  Zi- 
primo  della  nerità  della  Fede  ecc.  Nel  verso,  l.a  linea  :  EL  Glo- 
»,  eco.  —  Carattere  tondo  ;  iniziali  dei  proemii  e  del  oap.  I  del  I  li- 
con  fiori,  le  altre  gotiche.  —  Registro  :  Quaderni  10,  dei  quali  i 
i  a-g,  z,  3.  iiii,  sono  di  8  carte,  V  8o  h,  z,  3,  di  6  carte  ;  il 
i,  di  8  carte,  e  il  10<>  k  2.3,  di  6  carte;  in  tutto  76  car- 
e.  Le  pagine  complete  sono  di  39  linee.  —  Alla  fine  della  carta  74 
i  &  Imperio  per'  infinita  fecula  fecnlorum.  |  QAMEN.  Le  ultime 
ngono  la  ([  Tauola  de  Capitoli  ;  che  fì  contengono  in  tucto  quefbo 
carta,  recto,  dopo  20Jiinee  di  tavola  :  ([  FINIS  |  ([  Finito  il  Tri- 
'ede  Stampato  in  Fireze  dio.  Ste-  |  phauo  di  Carlo  da  Pania  Ad 
.  L.  ano.  M.D.XVl  |  A  dT  XXV.  d  Aprile.  Poi  piccola  vignetta  col 
ia   Vergine  e  San  Giovanni.  Il  verso  è  bianco  —  In  8o. 

Fratrìs  Hyeronymi  (carattere  gotico)  Sauouarolao,  Ferrarienfìsj  Or- 
lO-  I  rara,  Triumphus  crucis,  de  fidei  ueritate.  |  Post  noussima  im- 
ias  Ve  I  netiis  excuffam.  Denao  nunc  pri  |  rou  a  bone  docto  theo- 
Tim  recognìtus,  |  canctisq  mendis  ex  |  purgatus.  |  «f-  |  Poi  incisione 
Ila  scrivente  innanzi  a  un  Crocifisso.  Nello  sgabello  del  frate  è  raffigu- 
di  leone.  Sul  banco  vedesi  un  orologio  a  polveì'C.  Nel  verso  :  ([  Ta- 
:um  etc.  Nel  foglio  III  recto:  De  triumpho  crucis  Prooemiu  — 
>,  iniziali  molto  svariate  ed  alcune  con  teste  di  santi.  Registro:  14  quo- 
te segnati  A-O  ii.  iii.  iii,  in  tutto  carte  CXII  numerate  in  cifre  re- 
ne complete  sono  di  32  linee.  —  In  fine:  ([  Finit  solennifTimu  opu- 
tuor  libris  di  |  stinctu:  de  ueritate  fidei  catbolicae:  asditu  ab  exi- 
fratre  Hieronymo  Sauonarola:  ferrariesi:  |  ImprefTumq  Venetijs 
entia  per  Luca  |  olcbiensem  artium  et  legum  profeflbrem.  Anno 
UCXVII.  Die  nero  octauo  mesis  lunìi.  |  —  In  8.^  piccolo. 

([  Lo  fottilissimo  &  denòtissimo  libro  del-  |  la  Verità  della  fede 
nandato  |  Triumpho  della  croce  di  Chrifto  copolìio  |  in  latino  per 
Patre  Frate  Hie  |  ronymo  Sauonarola  da  ferrara  dellordi-  |  ne  delli 
Dri.  £  dapoi  traduclo  |  in  uulgare  per  elfo  frate  hieronymo:  a  con- 

perfone  meno  li  iterate.  Poi  vignetta  del  frate  in  cella  davanti  al  Cro- 
verso:  ([  Incomincia  la  Tauola  sopra  el  libro  del  Triumpho  |  della 
to.  Nel  foglio  III,  verso:  (J  Prohemio  di  Frate  Hieronymo  Sano. 
Ta  I  ra  del  ordine  eco.  Nel  foglio  IIII  dopo  3  linee  di  Proemio: 
imo  della  uerita  dela  fede  sopra  el  Triupho  |  ecc.  IL  glorioso 
—  Carattere  tondo,  iniziali  svariate;  alcune  inquadrate  con  fregi  a  na- 
ri figure  di  santi  o  di  angeli,  alcuìie  gotiche  semplici  di  varie  dimensioni. 
15  quaderni;  il  primo  segnato  A,  ii,  iii,  di  quattro  carte,  i  seguenti 
\\,  di  8  carte  ciascuno,  V  ultimo  P,  ii,  iii,  iiii,  v,  di  10  carte;  in  tutto 
aerate  con  cifre    romane.    Le  pagine  complete  sono  di  28   linee.   Ultima 

(l  ImprefTo  in  Veuetia  per  Bernardino  Benalio  |  Nel  anno  del 
CCCXVIII  I  A  di  .  V  .  di  Marzo.  |  (f  FINIS  |  —  In  8.^ 


Digitized  by 


Google 


"'^T' 


—    XXXI   — 

XI.  1521.  Fra  tris  Hieronymi  Sa-  |  uonarole  FerrarieDfìs  Ord 
torà  I  Triumphos  craois  de  fidei  veritate.  Post  |  nouissimam  impr 
Ve-  I  Detijs  excuffam.  Denuo  Dunc  |  primu  a  bene  dooto  Theo  |  lo| 
reco  I  gnitus:  cactisq.  |  medis  ex-  |  parga  |  tas.  |  *{»  |  Poi  vignetta  dei 
ve  davanti  al  Crocifisso,  Segue^  verso:  De  triampho  crucis  Repertorii 
la  capitoloif  qne  in  hoc  volumine  otinent.  |  Libri  primi  capita. 
([  Fratris  HieroDyoii  Sauonarole  Ferrariesis  Or-  |  dinis  Praedicato 
tate  fidei:  ìd  domini-  |  ce  Crucis  trinmphnm,  Prohemium.  |  Gloriosu 
tere  gotico;  iniziali  gotiche  semplici,  eccettuate  alcune  inquadrate  con  fii 
Proemio  alV  opera^  è  grande^  inquadraci,  con  un  fregio  a  fiori  e  un 
ohe  stuma  una  tromba;  quella  del  Gap.  I  del  /o  libro  è  la  lettera  0  /< 
grossa  corona  di  spine  che  racchiude  V  emblema  delV Ordine  Francescane 
ferite  di  O.  Cristo  e  di  S,  Francesco;  il  tutto  inqtuidrato,  con  due  eroe 
goti  superion,  —  Registro  :  14  quaderni;  i  primi  13  di  S  carie,  segm 
4,  V  ultimo  segnato  0  2,  di  4  carte;  in  tutto  carte  108  numerate,  l 
plete  sono  di  32  e  33  linee.  —  In  fine  a  e.  107  recto:  ([Finit  sol 
pnscuin:  in  qnatiior  libris  di-  |  ftinctn  :  de  ventate  fidei  Catholic 
exi  -  I  mio  theologo  fratre  Hieronymo  Sauona-  |  rola  :  Terrari 
snmq.  |  Ueue-  |  tiis  per  Alexandrnm  de  biado-  |  nis.  Anno  dui  M. 
Die.  xiiij.  menfis  Nouebris.  |  «f-  |  Segud  verso,  una  figura  rappresentai 
seduta  su  due  leoni^  colla  spada  e  le  bilance  nelle  mani,  e  due  stemm 
superiori  delV  inquadratura.  V  ultimo  foglio  è  bianco.  —  In  S.<* 

XII.  1524.  Triupho  della  Croce  di  (gotico)  |  Chrifto  volgare:  dell 
I  fede  Chriftiana.  Composto  per  |  il  Renerendo  Padre  Frate  |  Hierc 

ro-  J  la  da  Ferrara,  del  or-  |  dine  delli  Frati  |  Predicatori  (tona 
tespisio  inquadrato  con  fregio  assai  fine  e  vignetta  del  Crocifisso  con  J 
ranni  e  la  città  di  Gerusalemme  in  lontananza.  Segue,  verso,  il  ([  Pr 
carattere  gotico;  e  al  foglio  II  recto,  in  carattere  tondo  :  ([  Incorni: 
libro  della  uerita  del-  |  la  fedo  sopra  èi  Triupho  della  Croce  de  Chri 
glorioso  triupho  ecc.  Tutto  il  testo  è  in  carattere  tondo;  iniziali  go\ 
eccetto  quelle  dei  proemii  e  quella  del  cap.  I  del  1  libro  che  sono  inqua 
e  figure.  —  Registro  :  18  quaderni  di  8  carte,  segnati  A — S  ii,  iii,  ii 
te  144  numerate  con  cifre  romane.  Le  pagine  complete  sono  di  27  linee. 
sto:  testa  A  impio  p  infinita  fecula  feculoru.  Ame.  |  ([  Laus  omn 
I  (l  Stampato  in  Vinegia  presso  la  Parochia  di  |  San  Moyse,  nell 
luftiniane,  sotto  |  le  forme  &  diligenza  di  Francesco  Bindoni,  &  )  ^ 
compagni,  nelf  anuo.  M.D.XXIIII.  del  Mese  di  Giugno.  Segue  nelle 
la  Tauola  in  carattere  gotico.  —   In  8.^ 

XIII.  1524.  Triumphus  Crucis,  De  ventate  fidei  |  Fra.  Hierony 
ria  prsedica  |  toris.  |  Segue  un*  incisione  grande  rappresentante  una  i 
tre  curiose  figure  di  artisti.  Nel  torchio  è  scritto  in  gotico:  Prelu  Asce 
vedesi  una  sigla  sormontata  da  una  piccola  croce  e  formata  dalle  Itile 
intrecciate  e  I  B  ai  lati.  A  piò  di  pagina:  Venudatur  in  sedibus  Ai 
verso:  Tabula  capitulorum  etc.  Nel  foglio  5.®  recto:  Fratris  Hieroi 
rola  Ferrariesis,  ordinis  Predioatorum  |  de  veritate  fidei  in  dnicse 
pbum.  Liber  Primus  |  Procemium.  —  Carattere  tondo,  iniziali  semplic 
dei  proemii,  che  sono  inquadrate,  con  fiori.  Registro:  16  quaderni;   i  % 

segnati  A-0  ii,  iii,  iiii,  v.  V  ultimo  di  4  fogli  segnato  P,  ii.  iii. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—    XXXII    — 

fogli  non  numerati.  Le  pagine  compiei  sono  di  31  linee,  —  Ultimo  foglio ^  verso  : 
Finis.  Rvrsvm  lu  Typographia  Ascensiana  Calendis  Decemb.  MDXXIIII.  —  In 
8,^  piccolo, 

XIV.  1535.  Triampho  della  Croce  di  (carattere  gotico)  \  Chrìsto  volgare  :  del- 
la Verità  della  |  fede  Christiana.  Composto  per  il  Renerendo  Padre  Frate  |  Hiero- 
nymo  Savonaro-  |  la  da  Ferrara,  dellor-  |  dine  delli  Frati  |  Predicatori,  {carattere 
tondo)  I  ♦{*  I  Sotto  il  titolo  vignetta  rappresentante  il  Crocifisso  colla  Vergine,  San  Gio- 
vanni e  S,  Maria  Maddalena  e  la  città  di  Gerusalemme  in  distanza.  Segue,  verso,  in 
carattere  gotico:  ([  Prohemio  di  Frate  Hieronymo  eoe.  Il  libro  ece.  Nel  foglio  29: 
(J  Incomincia  il  primo  libro  ecc,  EL  gloriofo  trinmpho  ecc.  Carattere  tondo  fino 
alla  fine.  Iniziali  gotiche  stimplici^  quelle  dei  proemii  sono  inqìtadrate  con  fiori  efigu^ 
re.  —  Registro:  18  quaderni  segnati  A.  S.  ii.  iii.  iiii,  in  tutto  carte  144  numerate  con 
cifre  romane.  Le  pagine  complète  sono  di  27  linee,  —  In  fine,  a  carta  CXLII.,  ver- 
so :  Laus  onnipotenti  Deo.  |  Stampato  in  Vinegia  per  Benedetto  |  de  Bendoni 
M.  D.  XXXV.  I  del  mese  de  Mazo.  Segue  a  carte  CXLIII  e  CXLIV  (non  numerate) 
la  Tabula  in  carattere  tondo.  Il  verso  delV  ultima  carta  è  bianco.   —  In  8.^ 


XV.  1540.  PAULI  CORTESI!  |  sacrarum  literarvm  omnium  qub  |  discipli- 
narum  scieutia  snmmi  viri,  Lib.  IIII  in  quibus  divinitus  complecti-  |  tur  tum  qua» 
Bunt  apud  Dinos  Augnstinum,  Hieronymum,  |  Chrysostomum  A  huius  classis  reli- 
quos,  tum  qusB  D.  |  Thomas,  Magister  fententiarnm  A  |  eius  loci  reliqni  ha- 
bent.  I  Hieronymi  Sauonarol»  opera  adiunximus,  autorem  eifdem  peni  |  tus  eru- 
ditionis  A  spiri  tus  dotibus  prieditum.  Segue  una  figura  simbolica  rappresentante  una 
mano  che  colpisce  con  un  grosso  martello  una  rupe  che  schizza  fiamme;  e  dalV  alto 
una  faccia  tì^a  le  nubi  soffia  fuoco.  Poi  segue:  Quicumq.  igiturcupit  recto  indicare 
de  uero  Christian»  religionis  dogmate  in  mi-  |  feranda  huins  temporis  fententia- 
rnm &,  indiciorum  concertatione,  hsBC  legat,  A  \  coguoscat  breuibns,  qnae  snnt 
apud  alios  per  plurima  prolixe  diffufa  volumina.  |  Porro  mirabili  rerum  scienti» 
in  bis  autoribuB  coniunctam  habes  (  linguse  puritatem  A  facundiam,  ut  res  maxi- 
m»,  dictio  I  nis  elegantia  expolitsB,  gratiores  (ìnt.  |  Basilb^g  pbr  Henricvm  Pb- 
trvm  I  Mbnsb  Avgvsto.  Anno  |  m.  d.  xl.  —  A  pag.  117  (Quad.  K,  6o  foglio)  : 
HIERONYMI  SA-  |  vonarolab  Ferraribnsis  dk  yb  j  ritate  Mei,  Liber  primus. 
I  Proobmivm  I  Qloriosvm  crucis  etc.  —  Carattere  tondo;  iniziali  semplici,  eccetto 
quelle  dei  Proemii,  che  sono  grandi,  inquadrate  con  curiose  figure  di  putti  ignudi,  ed 
altre  piccole  inquadrate  con  fiori  a  varii  capitoli.  Le  pagine  complete  sono  di  40  linee. 

Termina  V opera  del  Trionfo  a  pag.  252  {Quad.  X,  6^  foglio),  e  segue  V  esposizione 
sul  salmo  Miserere.  In  fine  è  ripetuto:  Basileae  per  Henricvm  Petrvm  etc.  —  Infoi. 

XVI.  1547.  TRIOMPHO  DELLA  |  CROCE  DI  CHRISTO,  i  della  verità 
DELLA  I  fede  Chriftiaua,  compofto  per  il  Renerendo  |  Padre  Frate  Hieronymo  Sa- 
nonarola  da  j  Ferrara,  dell'ordine  de  i  Frati  |  Predicatori  —  Segue  una  vignetta 
rappresentante  la  speranza  raffigurata  in  una  donna  circondata  da  ogni  sorta  di  em- 
blemi di  ricchezza,  dignità  e  potenza,  e  rivolta  verso  il  cielo,  da  cui  ssaturisce  una 
gran  luce.  Attorno  a  questa  figura  è  scritto  :  In  quefte  vanita  ohe  ogni  un  difia  | 
Non  poner  tfta  fporauza,  ma  fìcuro  |  Scorgi  il  camin,  ch'ai  fommo  ben  t'inuia.  | 
In  Veuetia  al  fogno  della  fperanza  MD  XL  VII.  Segue  al  foglio  2o  la  Tauola  di 
tutti  i  capitoli  ecc.  Nel  foglio  3,  verso,  il  Proemio;  e  nel  foglio  4,  recto,  il  Libro 
primo.    —  Carattere  tutto  corsivo,  iniziali  dei  Proemi  e  del  capitolo   lo  del    lo   libro 


Digitized  by 


Google 


—    XXXUI    — 

inquadrate  con  figure  rappresentanti  fatti  biblici,  —  Registro:  13  quaderni  di  8  fogli 
segnati  A-N  2,  3,  4;  in  tutto  fogli  104  numerati.  Le  pagine  complete  sono  di  30  linee, 

—  In  8.0 

XVII.  1548.  ((  El  trinmpho  de  la  Cruz  d  xpo  |  alias.  La  verdad  d  la  fee. 
Sobre  el  mefmo  triampho  |  Hecho  por  el  exelete  doctor  Fray  HieroDimo  Sauo  | 
Darola  de  Ferrara.  £n  en  lengua  Latina  &.  Toscana.  Y  |  agora  tradusido  en  nro 
Tolgar.  Por  Juan  Lorenzo  |  otanati  Floretiuo,  vexino  d  Ualladolid.  En  este  ano  | 
de  M.  D.  xlviij.  |  -«l*  Con  Privilegio  Imperiai.  ♦{♦  |  Questo  titolo^  in  carattere  go- 
tico, sta  in  fronte  al  volume  sotto  una  grande  arme  gentilizia  incisa  in  legno.  Segue, 
verso,  col  tHvlo  :  El  Principe,  la  facoltà  concessa  in  data  del  14  Settembre  1548, 
allo  stampat^yre  Francesco  Hernandez  de  Cordala,  firmata  Yo  el  Principe.  Por  man- 
dato de  sa  Alteza.  Francisco  de  Ledesma;  tutto  in  carattere  gotico.  Segue  ad  k\\  la 
dedica  Q  Al  Illustrissimo  Senor  don  |  Claudio  Fernandez  do  Quinones  |  Conde  de 
Luna.  Sùc.y  in  carattere  tondo,  eccetto  la  1  linea  che  è  in  gotico.  Xel  verso  segue 
la  tavola  4iMa  in  gotico:  Q  Comien^a  la  Tabla  etc.  A  e.  4,  verso,  Q  El  traduzi- 
dor  al  Leotor  (gotico).  EL  christiano  y  deuocto  lector,  etc.  {carattere  tondo),  A  o.  5 
recto  ^  PROHEMIO  DE  FRAY  HIERONI  ^  \  mo  Sauonarola  ecc.  {tondo).  EL 
libro  de  la  verdad  etc.  {gotico).  Nel  verso  :  (f  LIBRO  PRIMERO  DE  LA  VER 
{tondo)  I  dad  d  la  fé  etc.  {gotico).  Segue  tutto  in  caratteri  gotici.  Iniziali  inquadrate ^ 
assai  varie,  piìi  grandi  quelle  dei  Proemi.  —  Registro:  12  quaderni  ;  il  primo  A,  ii^ 
ili,  di  4  carte.  In  tutto  carte  88  numerate  cominciando  dalla  5,  colla  dicitura:  foL 
V,  fo).  VI  etc.  —  In  fine,  ult.  caria,  recto:  4*  Impreso  en  la  insigne  ♦!♦  |  7  muy 
noble  villa  de  Ualladolid  (Pincia  otro  |  tiempo  llamada)  Por  Francisco  Fernade^ 
de  Cordona  Impreffor.  Junto  a  |  Ins  Escuelas  mayores.  Fue  vi  |  sto  y  esaminado, 
y,  co  li  I  cencia  impresso.  |  Acabose  a.  xxv  dias  de  |  lulio  defte  ano  de  |  M.  D. 
xlviij.  I  ♦{♦  I  *t*  ^®  ingenium  volitet  «f-  {poi  un  putto  ignudo  sopra  un  globo  alalo 
colla  sigla  CR)  •{♦  Paupertas  deprimit  ipsuni  ♦{♦  |  —  In  4o  piccolo. 

XVIII.  (15...)  Las  obras  |  Que  fé  hallan  |  roman^adas  del  exce-  j  lente  doctor 
fray  Hieronymo  Sauo-  |  narola  de  Ferrara.  |  Lo  contenido  oneste  libro  le  hallara  | 
bollendo  ìa  hoja.  Segìte  un*  incisione  quadrata  che  racchiude  un  tondo,  ove  son  rap- 
presentante due  cicogne  che  si  disputano  un  pesce.  Attorno  sono  scritte  le  parole  :  Pie- 
tas .  homini  .  tutissima  .  virtns  .  Negli  angoli  son  4  teste  di  montone.  A  pie  di 
pagina  :  Fue  imprelTo  eula  villa  de  Anuers  en  |  casa  de  Martin  Nucio.  j  Con  pri- 
nilegìo  Imperiai.  Nel  verso  :  Contiene  se  oneste  |  libro  La  expoficion  fobre  el  Pa- 
ter nofter,  |  In  te  domine  fperavi,  |  Misererò  mei  deus,  y  |  Qui  regis  Ifrael.  |  El 
triumpho  de  la  crnz  de  Crìfto  |  Alias.  |  La  verdad  de  fé.  A  carta  93  (  M5  )  recto  : 
El  Trinmpho  de  |  la.  Cruz  de  Christo  alias  |  La  verdad  dola  fee.  Sobre  el  mef- 
mo trium-  I  pho.  Heoho  por  el  exceleto  doctor  Fray  |  Hieronymo  Sauonarola  d© 
Ferra  |  ra  en  lengua  Latina  &  Toscana,  |  Y  agora  traduzido  en  nuestro  rulgar 
por  Inan  Lorenzo  |  Otananti  Fiorentino  |  vezino  de  Yallado  |  lid.  |  Sotto  è  ripetuta 
Vincisione  del  P  frontespizio;  e  a  pie  di  pagina  :  Fue  impreflb,  etc,  come  sopra.  Segue 
nel  verso  :  Al  Illustrissimo  Se-  |  nor  don  Claudio  Fernandez  de  |  Quinones  code  de 
Lana  etc.;  e  a  carta  94,  recto  :  El  traduzidor  al  |  Lector.  Nel  verso  :  Pruhemio  etc, 

—  Iniziali  dei  proemii  inquadrate  con  fiori  e  figure.  In  alcune  è  ripetuta  in  varie  nui- 
niere  la  lotta  dei  due  uccelli,  come  nel  frontespizio  ;  le  altre  son  semplici.  —  Regi- 
stro di  tutto  il  volume  :  Quaderni  28  segnati  A>Z,  Aa-Ee  2,  8,  4,  5.  In  tutto  carte 
224  numerate,  A  carta  220y  verso  :  Comien^a  la  ta  |  bla  sobre  el  Libro  |  del 
trinmpho  de  la  Cruz  de  Chrif  |  to  nuefbro  senor.  —  s,  d  —  In  8.^ 

Savonarola  -  Triumphus  Crucis  *** 


Digitized  by 


Google 


—    XXXIV    — 

XIX.  1601.  Le  I  Triomphe  |  de  la  religion  |  Catholiqiie  Apostoli  |  que  «fc  Romai- 
ne,  du  reu.  Pére  |  Hye-  j  rosrae  Sauouarole,  Religieux  de  |  Pordre  des  lacopins, 
de  Ferraire,  |  diui8é  en  quatre  Liures,  ea  quels  l'  Aucteur  |  prouue  la  véri  té  de 
la  Foy,  par  les  seu-  |  les  reigles  de  Pbilosophìe,  contro  les  Iiiifs,  Mahometaus, 
Turcz,  Idolatres,  |  Athées,  Payens,  Heretiques  &  Infi  |  delles,  «fc  très  expresse- 
ment  eoDtre  la  |  doctrine  de  Caluio  |  tradaict  du  latiu  par  A.  D'  Escarras  |  A  Pa- 
ris I  chez  Abel  U  Angelier,  au  |  premier  pillier  de  la  grand'  Sai-  j  le  du  Palaia  | 
1601  I  Avec  Privilège  du  Roy  |  —  Nel  foglio  3^  :  A  Monaeigneur  |  V  illustrissime 
et  Re-  I  uerendisslme  Mesire  Alphose  D^  El  |  bene,  Euesque  &  Seigneur  temporel  | 
d*  Alby,  Conseiller  de  l'  Estat  &  |  prive  Conseil  du  Roy  ]  Autboiue  d'  Escarras» 
Cbanoiue  |  &  Succentur  cu  sou  Eglise  |  Cathedralle  S  |  Monseigneur;  Taudis  que 
votre  ville  |  d'  Alby  estoit  tonte  en  feu,  etc.  —  La  dedica  occupa  15  fogli.  Segue  la  Ge- 
nealogie I  abregée  de  la  mai  |  sou  de  d'  Elbene.  V opera  comincia  al  foglio  19,  in 
fronte  al  quale  vedesi  un  fregio  con  una  testa  di  leone;  e  poi  :  Le  ]  Triomphe  de  la 
Religion  |  Catholique  Apo  |  stolique  Romaiue  |  Liure  Premier  |  Le  Triomphe  de  la 
Religion  etc.  —  Carattere  tondo]  varie  iniziali  fiorite  —  Registro:  23  quaderni  segnati 
*/  y?  **/>  **y>  ^f  ^f  y>  *yV  A.-X,  ìJ,  Hj,  in  tutto  pagine  36-252  numerata.  Le  pagine 
complete  sono  di  28  linee,  —  In  fine:  par  tous  les  siècle»  |  Amo.  |  Fin.  —  In  12<*. 

n  Traduttore  nella  dedica  si  occupa  principalmente  della  genealogia  della  fami- 
glia d' Elbene,  ed  accenna  ad  una  sua  opera  su  questo  stesso  soggetto  dedi- 
cata allo   stesso  personaggio. 

XX.  1633.  HiERONYMi  Savonarolae  I  Ferrariensis  I  TRIVMPHUS  CRVCIS  \ 
sive  I  De  veritate  Fidei.  |  Libri  IV.  |  Receus  iu  lucem  editus.  Segue  la  figura  di 
un  agricoltorej  col  motto:  fac  et  spera.  Poi:  Lugduni  Batavorum.  Ex  Officina  lo- 
annis  Maire.  |  cId  .  Io  cxxxiii.  Al  foglio  2^:  Tipographus  j  Lectori.  |  Lector 
candide  etc,  Xel  verso  :  Index  capituni  —  Carattere  tondo,  Proemii  in  corsivo  — 
Registro:  Dopo  il  P  quaderno  segnato  *  2,  *  3  comincia  la  numerazione  ;  quaderni  16 
di  24  pagine,  segnate  A-Q  2,  3,  4,  5.  6.  L'  ultimo  R  di  16  pagine  ;  in  tutto  pagin*ì 
400  numerate.  —  In  12.^ 

Riportiamo  la  breve  prefazione  del  tipografo  :  Typographus  lectori.  Lector  Can- 
dide, Hieronymi  Savonarolae  Ferrariensis,  Triumphus  Crucis  libi  damus:  sed  rerum, 
legitimumque  ;  non  oicóxtov  aut  nothum  in  quo  nihil  mutatum  est,  praeter  inttrpun- 
ctiones  quasdam,  quae  in  authographo  minus  apte  cohaerere  videbantur.  Authoris 
prestantiam  non  aliunde  melius  quam  ex  ipsius  scriptis  inteUigps.  Caetera  eiusdem 
opuscula  brevi  dabimus,  quae  non  minus  utilia  et  grata  fore  confidimus.  Interim  no- 
stro labore  ufere,  &  Vale.  Molto  probabilmente  erra  il  tipografo  nel  dire  d^aver 
avuto  in  mano  V  autografo.  La  promessa  di  dare  anche  altri  opuscoli  del  Sa- 
vonarola fu  mantenuta;  e  colla  stessa  data  e  pei  medesimi  tipi  abbiamo  al- 
tri 5  volumetti  di  opere  dal  Frate,  editi  per  cura  di  Giovanni  Balesdens  che 
il  Quétif  (Add.  ad  vit.  Ioaun.  Pici,  Parisiis  1674,  p.  618)  chiama  e  uomo 
eruditissimo  >. 

XXI.  1633.  R.  Patris  Fr.  }  HIERONYMI  SAVONAROLAE  |  Ferrariex8I3  | 
Ordinis  Priedicatorum  |  TRIUMPHUS  CRUCIS  |  SIVE  |  De  Veritate  Fidei  |  Libri 
IV.  I  Recens  in  lucem  editus.  \  Antverpi^,  |  Apud  Henricvm  Aertssens  | 
cIoIdxxxhi  (sicj.  La  1^  pagina  è  tutta  incisa,  e  sul  titolo  ha  una  figura  di  frate 
Domenicano  inginocchiato  dinanzi  al  Crocifisso  mandante  raggi.  Undici  teste  di  angioli 
variamente  disposti  fra  U  nubi  attorniano  il  Crocifisso,  e  un  angelo  in  figura  intiera 
sorregge  una  corona  sopra  la  Croce.  —  Xel  foglio  2o  ,  verso,  »'  ha  V  approvazione 
firmata  Antverpiae,  I  August.    1633.    I.    ESTRIX  PLEBANUS,  &  Libr.   Censor. 


Digitized  by 


Goo^^ 


Autverp.    Tutto  il  reato  è  identico  colla  precedente  edizione  di  Leida,  anzi  è 
mente  la  stessa  edizione,  cambiato  il  frontespizio^  ed  aggiunta  V  approvazione 

Degno  di  osservazione  è  l'  elogio  del  Censore,  che  dell'  opera  dice  :  Se 
antruenda',  ac  pietati  instruendie,  unde  unicnique  hatirire  liceat  scientiam 
quae  proficuam  erit  si  iterato  tyj^is  mandetur. 

XXII  (I646f,  IIiBRONYMi  Savonarol.e  I  Ferrariensis  |  TRIVMPHVS  C 
SIVK  I  De  veritate  Fidei  |  libri  iv  |  et  Meditatio  ejiisdeni  iu  Psalmum  J 
Segue  nel  frontespizio  un  medaglione  che  rappresenta  il  Redentore  con  uno  s\ 
in  atto  di  benedire  gli  apostoli  raffigurati  in  un  gruppo  dinanzi.  Attorno  < 
glione  sta  scritto  *^  kvntes.  in.  vniveksvm.  mv^ndvm.  pr^edicate.  evan 
CRBAT.  Poi:  RoiiuB  Typis  sacne  congregationis  De  Propag.  Fide,  superio 
missii.  Nel  foglio  2.<*  Index  capituni  etc.  -  Carattere  tondo;  quello  dei  j 
in  corsivo.  Innanzi  ad  ogni  libro  è  ripetuto  il  titolo  delVopera.  La  numerai 
mincia  dopo  Vindice.  L*  intero  volume  è  di  pag.  498,  e  V opera  del  Trionft 
a  pag.  429,   —  s.  d.  —  In  I6.0 

U  edizione,  è  certaineate  posteriore  al  23  Agosto  1646,  uel  qual  giorno 
Antonio  Barberini,  Cappuccino,  del  titolo  di  S.  Onofrio,  fratello  di 
Vili,  lasciava  per  testamento  500  scndi  per  questa  ristampa.  Il  P.  Qu< 
il  1670  scriveva:  e  Tanti  liliellu»*  iste  est  habitus,  ut  et  Antonius  S. 
<  Cardinalis  Barberinus  ex  Capuccinorum  Ordine  Minorum  assnmpti 
e  ni  PapiB  VIII  germanns  frater  suprema)  voluntatis  suse  tabulis  J 
«  Angusti  1646  datìs,  edendo  illi  opusculo  et  psal.  50  Miscrere  etc.  e 
e  ne,  aureos  quingentos  assignarit,  edendumque  omnino  hieredibus  imp< 
Si  sa  che  il  Card.  Barberini  mori  l'il  Settembre  dello  stesso  anno  164 
è  aosai  probabile  che  1'  edizione  appartenga  a  quest'  anno  o  al  segue 

XXIII.  1661.  The  Truth  of  The  Christian  Faith  ;  or  the  Triumph  of  1 
of  Christ,  by  Hieronymus  Savonarola,  done  iuto  English  out  of  the 
own  Italian  copy  etc,  printed  by  John  Field  printer  to  the  University,  C 
1661.  Segue  una  lettera  di  dedica  To  the  much  honoiired  Francis  S.  John, 
in  S  pagine,  quindi  il  giudizio  del  Commines  sul  Savonarola,  in  6  pagine,  } 
fazione  delV  autore  in  altre  6  pagine  —  Carattere  inglese  detto  e  English  », 
per  pagina;  pagine  468,  più  32  non  numerate,  in  tutte  500,  —  La  tavola 
e  comprende  10  pagine.  —  In  12.^ 

La  dedica  è  firmata  con  due  iniziali  W.  B.  Il  traduttore  è  evideutemen 
cano  ;  e  dice  tra  le  altre  cose  che  il  Savonarola  visse  nelle  dense  t 
papismo!  Tutto  quanto  riguarda  la  dottrina  e  i  riti  della  Chiesa  cj 
stato  dal  traduttore  tralasciato  ;  particolarmente  gli  ultimi  6  capitol 
libro  e  il  capitolo  6  del  IV  libro. 

XXIV.  1662.  Hleronymi  Savonarol.e  |  ferkariensis  |  TRIUMPHl 
GIS  I  siVE  I  DE  veritate  fidei  I  libri  IV  I  Receus  in  lucem  editus  | 
siis,  I  Apud  Sebastiaunm  Martin  |  Typograpbum  Juratum  uia  Scoti»  |  s 
S.  Ioanuis  EnangelistiB  |  M.  DC.LXII.  Innanzi  al  titolo  sta  un  incisio: 
rappresentante  la  Croce  portata  in  trionfo  da  un  soldato  seguito  da  altri,  ci 
armi  e  trofei.  A  destra  del  soldato  sta  un  sacerdote.  Incisione  di  F.  Chau 
3.0  foglio  segnato  I  :  Hierouymi  Savonarolus  |  ferrariensis  |  Triumphus 
sive  I  de  veritate  fidei.  |  Liber  primus  |  Procemium.  |  Gloriosvm.  etc.  — 
tondOf  minutissimo;  Quello  dei  proemii  è  in  corsivo.    Iniziali    semplici,    eca 


Digitized  by 


Goo^^ 


XXXVI    — 

dei  proemiif  che  sono  inquadrate f  con  fiori.  Innanzi  a  ogni  libro  è  ripetuto  il  titolo.  — 
Registro:  16  quaderni  segnati  A-P  ii^  iii,  iiii  di  12  pagine  e  Q  ii  di  8  pagine;  in 
tatto  pagine  188  numerate.  —  A  pag.  186:  ludex  capitum.  In  fine  :  Finia  indioi» 
capitutn.  —  In  12,o 

Questa  edizioue  fa  pabbltcata  insieme  al  Trattato  del  Card.  Bellarmino  :  De  arte 
bene  moriendi  e  dae  opuscoli  ascetici  intitolati  :  Semita  paradisi  e  tractatus  de 
pace  animcdf  che  in  varie  copie  si  trovano  legati  insieme. 

XXV.  1666.  R.  PATRIS  |  FR.  HIERONYMI  |  SAVONAROLAE  |  FERRA- 
RIENSI8  I  Ordinis  Praedicatorum  |  TRIUMPHUS  |  CRUCIS,  |  sive  de  veri- 
tate  Fidei  |  Lib.  IV,  |  Recens  in  Iiicem  Editus  curA  Reuerendi  |  P.  Fr.  Ste- 
pbani  Money  |  Ordiuis  Praedicatorum.  |  Gratianopoli,  j  Apud  Audream  Ga!!e, 
Typograpbum  |  et  Bibliopolam.  |  M.  DC.  LXVI.  |  Cum  Approbatione  Doctorum. 
Segue  a  o.  2^  recto  la  dedica:  Illustrissimo,  nobilissimo,  generosi ssimoq.  Domino 
D.  Alexandro  de  Berenger,  Domino  du  Gua,  de  la  Ferrière,  de  Vif,  de  Baillans^ 
de  Palanfray,  du  Geneuray,  des  Amieus,  &c.  A  e.  7,  recto,  sta  V  Approvazione  in 
data  del  29  Maggio  1666,  firmata  dai  due  dottori  in  S.  Teologia  Bernard  e  Rouffle. 
Segue,  retro,  V  Approvazione  dei  Dottori  delV  Ordine  Domenicano,  Fr.  Domiuions 
Blardbn  e  Fr,  Jacobus  Desbleyus.  A  e  8,  recto  è  stampata  V  ode  asclepiadea  di 
Giovanni  Pico  della  Mirandola  in  lode  del  Savonarola,  che  comincia  :  Quo  te.  sancte 
Pater,  nomine  nnncnpeniT  ecc.  A  o.  9  sta  la  prefazione  col  titolo:  Typographus  !e- 
otori,  trascritta  a  lettera  dalV  edizione  di  Leida  del  163S  e  da  noi  sopra  riportata, 
A  e.  10,  11  e  12  r' è  Tlndex  capitum.  Dopo  queste  24  pagine  non  numerate,  sotto 
un  fregio  portante  il  nome  di  Gesù,  comincia  il  testo  in  pagine  308  numerate,  I  pro- 
loghi sono  in  carattere  corsivo,  tutto  il  resto  in  carattere  tondo.  —  In  12.*> 

Neil'  ampollosa  dedica  son  levate  a  cielo  le  virtii  guerresche  del  personaggio  a 
cui  ò  fatta;  e  gli  viene  augurato  che  il  trionfo  della  Croce  coroni  le  sue  belli- 
che vittorie.  Degna  d'  et*ser  riportata  è  1'  Approvazione  dei  Teologi  di  Gre- 
noble: <  Triumphum  Crucis  a  Reverendo  Padre  Uieronymo  Savonarola  composi- 
€  tum,  iterum  praclo  mandavi  non  velai  pietas,  postulai  ratio.  Bona  quibus  Eccle- 
€  Siam  ansit  inccssanter  efflagitanl.  »  E  noli'  A}»pr»)vazioue  dei  Dottori  dell'  Or- 
dine si  dice  :  «  Snuctitas,  doctrinw  profunditas^  et  fidcs  orthodoxa  'Priumphi  Crucis 
€  jam  pridem  a  Reverendo  adniodnm  et  doctissimo  Patre  Hieronymo  Savonarola  Or- 
€  dinis  Praedicatorum  micantissimo  Inmine  compositi,  et  in  lucevi  editi,  postulant 
e  ut  iterum  praelo  excudaiur.  » 

XXVI.  1698.  Fe  est  abelecida  |  sobuk  a  Cruz  dk  Christo  )  triumfante.  | 
LIVRO  AUREO  |  composto  pelo  excellento  Doutor  |  Fr.  Hieronymo  Savonarola 
DE  Ferrara,  |  em  Lingua  Latina  &  Toscana  :  traduzido  na  Caste-  |  Ihaua  por 
por  IoaoLourenvo  Otauai.ti  Fiorentino  ;  I  «fc  na  Portugueza,  &acrefcentado  |  PELO 
P.  M.  Fr.  liOQUE  DE  |  santa  tueresa,  |  Religiofo  da  Ordem  de  NofTa  senhora 
do  I  carmb  da  Obfervaucia  :  |  Dedicado  |  ao  illustrissimo,  e  reverendissimo 
SENiioR  I  DOM  Fr.  JOSEPH  |  de  LANCAfrito,  (  Bifpo  Inquifìdor  Goral  do  Confelho 

'     S.   Magestade,  &c.  |  Lisboa,  «a  officina  de  Miguel  Deslandes,  ImprefTor  de  8. 

Htade  I  Coni  todas  na  liceu^^s  uecefsarias.  Anno    de  1698.     —    Xcl  2^  foglio, 

i''  è  la  dedica:    Ao    illustrissimo,  ete.,    come   nel  fronttspizio,   e  sopra  di  essa 

uno  stemma  in  un  fregio.   Questa  dedica  è  in  8  pagine,  in  corsivo,  firmata  Fr, 

de  S.  Tlieresia.  Segue  il  Prologo    do  Traductor  ao   !    Lcytor,   in  8  pagine; 

ve  tondo;  quindi  il  Prologo  de  Fr.  Hieronymo  Savonarola  <le  Feirara,  2  pa- 

Altre   7  pagine  sono  occupate    da  attestati  e  licenze    di  revisori,   inquisitori  ecc., 

8  pagine  dalV  Index  do  los  livros  e  Capitulos  etc,  e  poi  comincia  la  numera- 


Digitized  by 


Google 


—   XXXTH  — 

rione  delle  pagine  che  «owo  260,  A  pagina  3,  dopo  7  linee  del  j^roemio  al  libro  I, 
comincia  il  Cap.  I  a  due  colonne  ;  e  così  prosegue  tutta  V  opera,  in  carattei'e  tondo, 
—  In  fine  :   Laus  Deo.   —  In  4,o 

XXVII.  1767.  Occhietto:  Hieronymi  Savonarolae  Trivraphvs  Crvcis.  Frontespizio: 
Hieronyini  Savonarolae  Ord.  Praed.  Trivmphvs  Crvcis,  sive  de  Ventate  Fidei  Libri 
IV.  Cvra  adnotatioQÌbvs  Raymvndi  Corsii  eivadem  ordiDÌs.  Floreutice  MDCCLXVII. 
Ex  Typographia  Petri  Caietaui  Viviani.  Snperioniin  Permiffa.  J  pag.  V:  Praefa- 
tio.  QUa  ingeuii  ete.  A  pag.  VII:  Index  capitvm.  La  numerazione  in  cifre  arabe 
comincia  dal  Proemio,  Carattere  tondo,  eccetto  i  proemii,  che  sono  in  corsivo  :  pagine 
XI 1-4 80  ;  le  pagine  complete  sono  di  29  linee.  Le  annotazioni  del  P,  Corsi  sono  a  pie 
di  pagina  in  carattere  tondo  minuto,   —  In  12,o 

La  prefazione  ci  sembra \dei^na  d'  esser  riportata  :  Qua  ingenii,  doctrinwque  laude 
Hieronimus  Saronarola  extremo  fere  swculo  XF  claruerity  quibusque  operibus  rem 
ChriMianam  publicam  dilarit,  dicerem  equidem  copiose^  nisi  et  syncronoSy  eique  ae- 
taii  suppares  et  recentiores  eliam  soriplores  haud  sane  paucos  egregit  hoc  fuisse  la- 
bore perfunctus  scirem,  Eius  est  praeter  ceteros  insignis  liber,  quem  propterea  Triuui- 
phuni  Crucis  inscribendum  dnxit^  quod  eo  tamettìi  paucis,  at  omnis  ferme  continea- 
tnr  Christianae  Religionis  adversus  impios  illiu^  oppugnatores  defensio.  Buius  opu- 
sculij  et  saepe  alias^  et  commodo  demum  Missionarioram,  quos  dicimus,  Sacrae  Con- 
gregationis  de  Propaganda  Fide  typis  vulgati,  cum  exempla  univei'sa  distracta 
e9sent,  adnotationibus  illustrahdi  norisque  foì^iis  excudendi  consilium  ceperat  Bay- 
mundus  Corsius  Ord.  Praedicatorutn^  remque  eo  deduxerat,  nt  brevi  sine  dubio  per- 
fecisset,  ni  nobiSj  reique  litterariae  pubblicae  praereptus  immaturo  interitu  fuisset. 
Perfecla  autem  a  nobis  haec  haec  editio  est,  quod  et  nolUmus  frustra  hunc  tantum 
laborem  fuisse  susceptum  a  Corsie,  et  rem  gratam  viri^  entditis  facturos  arbitraremur. 

XXVIII.  1845.  Occhietto:  Hieronymi  Savonarolie  Triumpbus  Crucis.  Nel  versoi 
Paris.  —  I.-B.  Gros  Imprimeur  de  la  Conr  Royale.  Rue  dn  Foin-Saint  Jacques,  18. 
Frontespizio:  Hieronymi  Savonarolae  Ferrariensis  Ordinis  Pnedicatorum,  Triumpbus 
Crucis,  8ive  de  veritate  Fidei,  Libri  IV.  Editio  nova,  cum  praefatione,  in  qua  de 
Hieronymi  Savonarola  spiritu  propbetico,  excommnnicatione,  morte,  et  a  nonnul- 
lis  ei  tributa  sanctitate,  prosertim  agitur.  Curante  G.  G.  Presbytero,  Regi»  uni- 
versi tatis  Bibliotbecario  adjuncto.  Paris  Loisel  Libraire,  Rue  Saint-Iacques,  125^ 
Siroa,  imprimeur-libraire,  rue  des  Noyers,  37.  Blauc-Montanier,  Rue  Pavée  Saint- 
André-des-arts,  14,  1845.  —  Carattere  tondo,  le  pagine  complete  sono  di  38  linee; 
pagine   ¥111-216,  Nelle  ultime  2  pagine  r'  è  V  Index  capitum.    —    In  8o  grande, 

Qaesta  edizione  fa  parte  di  un  volume  intitolato  .  Pantheon  Ecclesiastioum.  Apolo- 
gista^ adversus  rationalistas,  Deistas  et  naturalistas.  La  1a  opera  è  quella  di  Ugo 
Grozio  :  De  veritate  religionis  Christianae,  la  2»  è  il  Trionfo.  Nella  prefazione 
r  editore  giudica  del  Savonarola  assai  sinistramente,  e  non  vuol  difendere  né 
condannare  i  magistrati  fiorentini  cbe  lo  mandarono  alla  morte.  —  Dà  varie 
notìzie  storiche  e  bibliografiche,  e  conchiude  col  $  dei  Bollandisti  intorno  al 
Savonarola  tratto  dagli  Acta  Sanctorum,  t.  V.  Maij.  p.  234. 

XXIX.  1848.  Trionfo  della  Croce  di  Cristo  o  sia  della  Verità  della  Fede  Cri- 
stiana di  Fra  Girolamo  Savonarola  da  Ferrara.  Versione  dal  latino  dello  stesso 
autore  ridotta  a  corretta  lezione  dall'  edizion  Veneziana  del  1535  per  cura  del 
Parroco  Nicola  Montemanni.  Novi  ;  dalla  Tipografia  Moretti  1847.  Sulla  copertina 
1?'  è  la  data  del  1848,  Precede  V  opera  una  prefazione  del  Montemanni  al  Benevolo 
Lettore,  seguita  da  un  cenno  storico  sul  Savonarola  tratto  dagli  annali  del  MuratoH, 
anno  1498,  e  da  un  giudizio  del  Segni  tratto    dal  1^  libro    delle  Storie  Fiorentine. 


Digitized  by 


Google 


—    XXXVIII    — 

t  XII  pagine  segue  il  Proemio  del  Savonarola,  in  corsivo,  in  2  pagine.  J/ Libro 
o  comincia  la  numerazione  in  cifre  arabe.  Il  proemio  del  primo  libro  rien  dello 
gno  dell'  opera.  —  Carattere  tondo,  pagine  XIV-262  ;  le  pagine  complete  sono 
9  linee.  A  pag.  257  r'  e  V  Indice,  e  a  pag.  261,  dopo  V  indice  :  Visto  si  per- 
e  la  stampa    Novi  il  24  Marzo  1848.  Giuseppe  Verri  Revin.   —    In  I2.o 

lXX.  1855.  Occhietto:  Le  Triomphe  de  la  Croix.  Xel  verso:  Paris,  impri- 
e  de  W.  Remquet  et  Cie,  rue  Garaucière,  5,  derrière  Saint  Siilpice.  Fronte- 
o:  Le  Triomphe  de  la  Croix  de  Jerome  Savonarole,  tradiiit  du  latin  par  M. 
bé  C<^leste  Alix,  Chapelain  de  Saiute-Geueviève,  Pròtre  sdcnlier  du  tiers-ordre 
iaint  Dominique.  Dódié  an  R.  P.  Lacordairo.  Seguon  le  parole  del  Pico  (vita 
Hier.  cap.  XIII)  :  Ex  omnibus  quio  umquam  cuderit  operibus  etc.  Segue  la 
C.  1).  e  a  pie  di  pagina:  Paris,  Charles  Douuiol,  Librairc-Éditeur,  rue  de 
:non,  n.  29.  1855.  A  pag.  V  v^  è  la  lettera  di  dedica  Au  róvérend  Pére  Lacor- 
ò  Provincial  des  Frères  Précheurs,  firmata  C.  Alix;  e- a  paq.  VII  la  risposta 
P.  Lacordaire  colla  data:  Sorèze  13  aoùt  1854,  firmata  Fr.  Henri-Dominique 
>rdaire  Provincial  des  Frères  Pr^'oheurs.  A  pag.  IX  leggesi  la  Próface  du  tra- 
eur  firmata  C.  Alix,  colla  data  :  Paris  15  aoùt  1854.  —  Carattere  tondo,  linee 
ìer  pagina  ;  pagine  XII'294.  A  pag.  289  r'  ha  un'  appendice  intitolata  :  Note  sur 
ìibylles.   A  pag.  291-294  v^  ha  la  Table  des  Matières.  —  In  12.o 

iXXI.  1868.  The  Triumph  of  the  Cross,  by  Jerome  Savonarola,  translated  from 
Latin,  with  Notes  and  a  Biographical  Sketch,  by  O'  Dell  Trarers  Hill,  F.  R. 
5.  London:  Hodder  &  Stoaghou  27,  Paternoster  Row,  MDCCCLXVIII  —  Le 
II,  III,  ir,  sono  bianche;  le  pp.  VI  e  VII  contengono  una  breve  prefazione^ 
p.  VI-XI  la  Tavola,  le  pp.  XIII-XLIII  una  breve  vita  del  Savonarola  (Biogra- 
al  Sketch),  le  pp.  XLIV-XLVII  un  elenco  degli  scritti  del  Frate,  e  nelle  pp. 
VII  e  XLVIII  sono  numerati  13  autori  che  hanno  scritto  di  Lui,  —  Carattere  in» 
»   e  pica  >;   pagine  XLVIII-258;  le  pagine  complete  sono  di  29  linee.  —  In  12^. 

a  biografia,  l'autore,  anglicano,  si  mostra  pieno  di  ammirazione  verso  il  Sa- 
k^onarola,  che  chiama  uomo  grande,  desideroso  non  della  distruzione,  ma  della 
purificazione  déilla  Chiesa  Romana,  nel  cui  seno  visse  e  morì.  Riconosce  per- 
ciò vano  lo  sforzo  degli  scrittori  tedeschi,  particolarmente  del  Meyer,  di  vo- 
lerlo annoverare  tra  i  i)recursori  di  Lutero.  Ma  nella  traduzione,  con  imper- 
ilonabile  ingiuria  il  traduttore  omette  vari!  capitoli  in  cui  il  Savonarola  si 
manifesta  fedelissimo  alle  dottrine  e  ai  riti  cattolici,  come  il  1^,  il  15^,  il  16^, 
D  il  18^  del  III  libro,  totalmente  tralasciati,  e  tutta  la  parte  del  capitolo  6^ 
rlel  libro  IV,  ove  il  Savonarola  rende  egregia  testimonianza  all'  autorità  della 
Chiesa  Romana  e  del  Sommo  Pontefice,  che  dimostra  Vicario  di  Gesti  Cristo 
e  successore  di  San  Pietro.  Questa  traduzione  è  accompagnata  da  brevi  note 
che  principalmente  contengono  citazioni. 

XXXII.  1898.  Des  Fr.  Hierouymus  Savonarola,  Ord.  P..  Triumph  des  Kreuzes. 
Verherrlichung  der  christlichen  Religiou  an  der  Neige  des  19.  lahrhnndert» 
dem  Lateinschen  iibersekt  von  Dr.  C.  Seltmann  Domcapitular  iu  Hreslau. 
slau.  G,  P.  Aderholz'  Buchhandlung:  1898,  Xel  verso:  Mìt  oberhirtlic<her  Ge- 
miguug.  —  A  pag,  3:  Dorwort.  A  pag.  8,  dopo  le  ultime  16  linee  della  prefa^ 
e:  Breslau  deu  29  Marz  1898.  Der  IJcberseker.  A  pag.  9:  luhaltsverzeichnik, 
pag.  13:  Erstes  Buch.  —  Volume  di  pag.  216.  —  In  fine  delV  ultima  pagina: 
d  vou  R,  Nischtow.sty  in  Breslau.    —   In  8.o 

la  prefazione  il  traduttore  espone  l'intento  che  ebbe  nel  mandare  in  luce  que- 
sto lavoro.   Egli  crede  che  sia  d'  interesse  generale  e  scientifico  il    far    cono- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


-«* 


■>i- 


Fratrìs  Hìeronyml  Ferrariensìs  Ord.  Praed.  De  veritate  Fideì  in  Domìnicae 
Crucis  Triumphum. 


Tabula  capitulorum  quae  in  hoo  volumine  continentur. 


LIBBI     PRIMI   CAPITA. 


Prooemium 

De  modo  procedendi   ....... 

De  Triiimpho  Christi,  ande  fid^i  argumeuta  elicitintar 
PositioDes  ab  omnibuB  concedendae    .... 

Solutio  obiectoram  coutra  «lictas  positiones 

De  ordine  procedendi  ...... 

Denm  esse 

Deam  non  esse    corpus,    nec    corporis  formani,    nec    aliquid 

compositom    ......... 

Deum  esse  perfectum,  et  summum  bonum,  infìnitae  potentìae, 

ubique,  immutabilem,  et  aetemum        .... 

Denm  esse  unum 

In  Deo  esse    intellectum    perfectamqae    rerum    cognitionem^ 

eumque  non  necessitate  naturae  agere,  sed  voluntate  . 
Deum  habere  rerum  omnium  providentiam 
De  fine  hominis,  ad  quem  divina  dirigitur  providentia     . 
Finem  hominis  ultimum  in  praesenti  vita  non  esse  . 
Animam  hominis  esse  imm#rtalem      ..... 


Gap. 

I. 

Cap. 

II. 

Gap. 

III. 

Cap. 

IV. 

Cap. 

V. 

Cap. 

VI. 

Pag. 


Cap.  VII. 


Gap.  Vili. 

<     34 

Cap.  IX. 

<     38 

Cap.  X. 

€     38 

Cap.  XI. 

é    u 

Cap.  XII. 

€     48 

Cap.  XIII. 

«     50 

Cap.  XIV. 

€     58 

2 
6 

8 
14 
18 
24 
26 

32 


CAPITA    SBCUNDI    LIBRI. 


Prooemium  de  ordine  procedendi    .  

Aliquam  veram  esse  Relligionem Gap.  I. 

Duplioem  esse  Dei  cultum  ......  Cap.  II. 

Nullam  Christiana  vita  inveniri  meliorem  .         .         .  Cap.  III. 

Vltimo  Christian»  vitae  fine  meliorem  nuUum  excogitari  posse.  Cap.  IV. 

NuUum  ad  beatitudinem  medium  Christiana  vita  melius  in- 
veniri        Cap.  V. 

Per  RelIìgioneDi  christianam  homines  certissime  ad  beatitu- 
dinem perduci         ........  Cap.  VI. 


Pag. 


68 
70 
72 
74 
76 

82 

86 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


se  verani,  quod  optimae  vi- 

Cap.  VII.  Pag.  88 

3  ìQuititur,  esse  a  Doo    .  Cap.  Vili.  e  96 
Christiauorum    Fidein    esse 

Cap.  IX.  €  106 

Fidem  esse  veram    .          .  Cap.  X.  e  112 

jtFectibas  Fidein  esse  veram.  Cap.  XI.  «  118 

effectibus  Fidem  esse  veram.  Cap.  XII.  «  128 
ìt  primum  a  potentia,  Fidem 

Cap.  XIII.  «  134 

reram          ....  Cap.  XIV.  e  150 
eram           ....  Cap.  XV.  <  162 
bonitate  simul,  Fidem  esse 
Cap.  XVI.  «  174 


PITA    TERTIl    LIBRI. 


infinita    facere  posse,  qnae 
cedant       .... 
uhristiana  credit  Relligio  . 
lihil  impossibile,  uihil     irra- 

nihil  impossibile,    uibil  irra- 

e    rationalis  sauctifìcatione, 
3ctioDe  ,    nihil    impossibile  , 

\  damuatoruni    convenieuter 

iti  ìucarnatione  uihil  impos- 
bionabile  sentire 
[lec  impossibilem,    uec    irra- 
oonvenientissimam  fuisse. 
tna  Relligio  asserit,  nec  im- 
rentia         .... 
mmauitatis    eius    mysteria  , 
idem    decreta    rationabiliter 


Pag.   180 


Cap. 

I. 

<  184 

Cap. 

II. 

«  188 

C«p. 

III. 

«  192 

Cap. 

IV. 

«  204 

Cap. 

V. 

«  208 

Cap. 

VI. 

<  214 

Cap. 

VII. 

<  216 

Cap. 

Vili. 

«  222 

Cap. 

IX. 

<  230 

Cap.   X.         «  240 

ritatis  praecepta,   totiiis  vi- 

mtissime  ponere  .         .  Cap.   XI.       e  248 

ceilentissimam  esse  .  Cap.  XII.  Pag.  254 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—    XLIV   — 


ladicialem  Ecolesiae  doctrinam  maxime   rationabilem    esse 
Ecolesiae  Sacramenta  convenienter  a  Christo  ìnstitata  faisse 
Nnmeram  Sacramentorum  rationabilem  esse 
Ritus  Sacramentorum  convenientes    ac  rationabiles  esse 
Solationes  obiectoram  circa  Sacramentam  Eucharistiae 
Caerimonias  Ecclesiae  rationabiles  esse        ... 


5.        Gap. 

XIII.   €  260 

Gap. 

XIV.     «  268 

Gap. 

XV.     «  270 

Gap. 

XVI.     €  274 

Gap. 

XVII.  «  288 

Gap. 

XVIII  «  296 

LIBBI    QVARTI    CAPITA. 


Prooemium 

Nnllam  Relligionem,  praeter  Gbristianam,  veram  esse 
Relligiones    a    philosophis   traditas,     defectanm    et    erromm 

plenas  fnisse 

Traditiones  astrologomm  penitus    inutiles    ac   saperstitiosas 

esse 

Idolatraram  sectam  omnium  vanissimam  esse     . 
ludaicae  perfìdiae,  superstitionisque  confutatio  . 
Haereticorum  omne  dogma  falsum  ac  perversum  ense 
Mahumetanorum  sectam  omni  ratione  carere 
Ghristianam  Relligionem  omni  no  veram  et  stabilem  esse  . 
Totius  operis  epilogus  ....... 


Gap.  I. 
Gap.  II. 


Pag. 


302 
306 

308 


Gap. 

III. 

€  320 

Gap. 

IV. 

«  338 

Gap. 

V. 

€  348 

Gap. 

VI. 

<  368 

Gap. 

VII. 

f  374 

Gap. 

Vili. 

«  388 

Gap. 

IX. 

<  392 

Finis  indicis  capitvm. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


ERITATE  FIDEI 

E  CRVCIS  TRIVMPHVM 


rÀ  DELLA  FEDE  CRISTIANA 
TRIONFO  DELLA  CROCE  DI  CRISTO 


Digitized  by 


Google 


[ 


>j  Fratris  HIERONYMI  SAVONAROLAE 

"J.,     '  Fkrraribnsis 

'-,  Okdinis  Praedicatobum 

DE    VERITATE    FIDEI 
IN    DOMINICAE   CRUCIS   TRIVMPHVM 

LIBER  PRIMVS 


PROOEMIVM 

Gloriosum  Crucis  triumphum,  cantra  hujus  saeculi  sapieiìtes,  gar 
rulosque  sophista^j  arduum  profecto,  ac  supra  vires,  temporibus  tamen 
nostris  utile  opus  ac  necessarium,  divina  ope  fretus  aggredior.  Quam- 
vis  enim  ex  innumeris  Domini  nostri  Jesu  Christi  operibus^  ac  cele- 
bratis  toto  orbe  miraculis,  sacrisque  Theologorum  monumentis,  fides 
omni  ex  parte  adeo  fundata  et  stabilita  sit  ut  de  illa  amplius  in- 
dagarij  nedum  ambigere,  superfluum  curiosumque  videattir  ;  plerique 
tamen  hac  tempestate  mortales  ita  peccatorum  sordibus  volutantury  ut 
ad  veritatis  lucem  caligantes  caelestia  prò  ridiculo  habeant,  ac  divina 
miracula  quasi  deliramenta  contemnant.  Nos  itaque,  quos  nimirum 
zelus  d'Omus  Dei  comedit,  praeterita  ac  paene  aboleta  in  inemoriam  re- 
vocantes  quasi  somniculosos  excitare  conabimur,  Lieet  autem  fides  ex 
causis  principiisque  nnturalibus  dsmonstrari  non  possit,  ex  manife- 
stis  tamen  efectibus  validissimas  rationes  adducemus,  qua^  nemo  sanaci 
mentis  inficiari  poter it.  Non  quod  fides  iis  tantummodo  innitatur, 
cum  (teste  Apostolo)  donum  illa  sit  Dei,  noa  ex  operibiis,  ne  quis  glo- 
rietur  (Ephes,  li,  S-9);  sed  ut  earum  subsidio  nuiantes  ba^ibus  soli- 
datis  consistnnt  ;  increduli  ad  recipiendum  supernaturale  fidd  lumen 
disponantur ;  fìdeles  autem  his  instructi  arvm  centra  impi^s  oppugna- 


Digitized  by 


Google 


LIBRO    PRIMO 
DELLA  VERITÀ  DELLA  FEDE 

SOPRA  AL  TRIONFO  DELLA  CROCE  DI  CRISTO 
composto  da  Frate  lERONIMO  SAVONAROLA 

DA   Ferrara 
dell'  Ordine  dei  Frati  Predicatori 


PROEMIO. 

Il  glorioso  trionfo  della  Croce  ha  in  sé  tanti  misterii  che,  vo- 
lendolo io  descrivere  contro  la  empia  garrulità  delli  savii  di  questo 
mondo,  certo  abbraccio  una  opera  che  è  sopra  le  mie  forze»  Ma  spero 
che  il  Signore  sarà  nostro  adiutore.  E  avvengachè  la  fede,  per  le 
mirabili  opere  del  nostro  Salvatore  lesù  Cristo  a  tutto  il  mondo 
manifeste  e  per  le  dottrina  delli  sacri  teologi,  sia  per  tal  modo  fon- 
data e  stabilita  che  oramai  parrà  cosa  supeìHua  investigare  piic 
oltre;  nientedimeno  alcuni  nelli  vizii  involti  sono  tanto  accecati 
in  questo  tempo  che  nel  mezzo  giorno  palpano  le  tenebre^  e  però  U 
cose  celesti,  divine  e  ammirande  dispregiano.  Per  la  qual  cosa,  ecci- 
t<ito  dal  zelo  della  casa  di  Dio,  intendo,  quanto  di  sopra  sarò  aiu- 
tato, di  ridurre  a  memoria  alti  mortali  le  cose  di  Cristo  passate 
nelli  cuori  loro  estinte  per  eccitarli  dal  grave  sonno  dal  quale  sono 
oppressi.  E  benché  la  fede  non  si  possi  dimostrare  per  cause  e  prin- 
cipii  naturali,  nientedimeno,  dalle  cose  che  per  il  passato  si  sono  v^iste 
et  continuamente  si  vedono  nella  Chiesa,  si  possono  raccorre  cosi 
forti  ragioni  che  nessuno  di  sana  mente  vi  potrà  resistere,  Xiuno 
creda  però  che  la  fede  proceda  da  queste  ragioni;  anzi  (come  dice  lo 
Apostolo)  è  doDO  di  Dio,  dato  alli  uomini  uon  per  merito  alcuno  ma 


Digitized  by 


Qoo^^ 


—  4  — 

tores  procedanty  passimqtie  illorum  insipientiam  detegenUs,  simpUce» 
ah  eoruììi  faucibus  incautosque  eripiant.  Neqiie  vero  est  mir  hac  de  re 
ftdei  merito  derogari  quu  putetj  propterea  quod  tritum  illud  sii,  fideiìi 
non  hàbere  meritum,  cui  liumana  ratio  praebet  experimentum.  Ad  eo» 
enim  hoc  tantum  refertur^  qui  nonnisi  rationibus  coacti  credere  volunt. 
Qui  autem  primum  divino  munere  constantissime  fidem  amplexi,  se  in- 
super  atque  alios  in  ea  rationibus  confirmare  contendunt,  hi  sunt  prae- 
cipue  commendandi,  Principe  Apostolorum  Petro  ita  nos  exhortante  : 
Dominum  autem  Ohristum  sanctificate  in  cordibus  vestris,  parati 
senipor  ad  satisfactionem  omui  poscenti  vos  ratiouem  de  ea,  quae 
in  vobis  est,  fide  et  spe  (1  Petr.  IT,  15),  Quia  ergo  rationibus  dum- 
taxat  disputare  contendimus,  nullius  auctoritati  innitemur,  atque  ita^ 
in  toto  opere  progrediemur  ac  si  nulli  hominum  quantumlibet  sapienti^ 
sed  soli  rationi,  ex  iis  quae  videmus  et  experimur,  credendum  sit,  Ea- 
tioni  enim  naturali  omnes  assentiri  coguntur,  Quoniam  vero  cum  sa- 
pientibus  hujus  saeculi  nobis  modo  a^endum  est,  quos  domestici  et  nudi 
sermonis  lectio  plm*umque  fastidit,  consueta^  simplicitatis  nostrae  me- 
tani paululum  in  hujus  operis  stilo  prò  illorum  satisfact'wne  trans- 
grediemur. 


i  noti  I  II 


Digitized  by 


Goo^^ 


per  Sila  benignità,  acciocché  veruno  non  si  possi  di  sé  gloriare.  Ma 
noi  formeremo  queste  ragioni  per  confirmare  coloro  che  in  essa  va- 
cillano e  per  disporre  gli  increduli  a  ricevere  il  lume  sopranaiu- 
rale  di  quella,  et  per  armare  li  fideli,  acciocché  con  esse  possino  com- 
battere contro  alli  empii,  dimostrando  la  loro  insipienza,  per  cavare  loro 
delle  mani  li  semplici  e  innocenti  da  loro  ingannati.  E  questo  non 
è  derogare  alla  fede  ;  benché  sia  trito  proverbio  che  la  fede  non  ha 
merito  quando  è  provata  da  ragione  nmana  ;  perchè  questo  si  rife- 
risce a  quelli  che  altrimenti  non  vogliono  credere,  e  però  credendo  so- 
lamente perchè  sono  convinti  da  ragione,  non  hanno  merito  alcuno 
del  suo  credere  :  ma  colui  che  prima  da  Dio  illuminato  senza  altre 
prtiove  abbraccia  la  fede,  se  poi  per  conjirmare  sé  et  li  altri  va  inve- 
stigando le  ragioni  di  quella,  appresso  Dio  et  li  uomini  merita  com- 
mendazione, esortandoci  il  Principe  dclli  Apostoli  santo  Pietro  e 
dicendo:  Santificate  nelli  vostri  cuori  il  Signore  Cristo,  e  siate  ap- 
parecchiati a  satisfare  ad  ognuno  che  vi  chiede  ragiono  di  quella  fede 
e  speranza  che  è  in  voi.  E  perchè  in  questo  libro  noi  vogliamo  di- 
sputare solamente  con  ragioni,  non  ci  fonderemo  in  alcuna  autorità, 
ma  per  tal  modo  procederemo  come  se  non  si  avessi  a  credere  a  ve- 
runo uomo  del  mondo  quantunque  sapiente,  ma  solo  alla  ragione  na- 
turale. Alla  quale  ogni  uomo,  che  non  é  pazzo,  è  costretto  a  con- 
sentire. 


-s^-oOs^=0<x=* 


Digitized  by 


Google 


CAPVT  I. 

9 

DE   MODO  PROCEDENDI 

Oportet  Jiutera  nos  ad  cognitiouern  invisibilium  per  visibilia 
devenire:  omnis  enira  nostra  cognitio  incipit  a  sensu;  sensus  vero, 
ea  solum,  quae  extrinsecus  sunt  accidentia  cognoscit;  intellectus 
autem,  subtilitate  sua,  rerum  substantiam  penetrat,  quarum  con- 
sideratione  ad  cognitionem  inmaterialium  et  invisibilium  re- 
rum elevatur.  Dum  enim  substantiam  et  proprietates,  ordinem, 
causas  et  motum  rerum  visibilium  speculatur,  per  haec  in  sub- 
stantiarum  separatarum  et  Dei  notionem  quodammodo  manudu- 
citur  et  sublimatur  :  quemadmodum  etinm  per  accidentia  et 
motus,  operationesve  hominis  extrinsecas,  ad  latentis  animae  in- 
teriorisque  hominis,  ac  Invisibilium  suimet  partium,  intelligen- 
tiam  pervenit.  Colllgentes  igitur  philosophi  prae  oculis  universum, 
coelos  scilicet  et  ornatum  eorum  atque  influxum,  nec  non  eie- 
mentorum  proprietates,  actiones,  mixtionesque  eorum  multimo- 
das,  compositarum  rerum  varietates,  motus  et  proprias  passiones, 
mirabilem  denique  ordinem  et  mundi  hujus  visibilis  magnitudi- 
nem  et  pulchrìtudinem,  ad  invisibilia  suspicienda,  mentis  aciern 
erexerunt.  Quibus  inveutis,  eorum  naturas  et  proprietates,  quali- 
tercumque  potuerunt,  investigare  conati  sunt.  Sicut  ergo  ipsi  phi- 
losophi res  naturales  esse  opera  Dei  cognoverunt  per  quae  in 
ejus  virtutis  et  gloriae  cognitionem  perveniri  potest,  ita  quae  fiunt 
in  Ecclesia  Christi  sensibus  et  ratione  perceptibilia  estendere 
volumus  esse  ejusdem  opera  Dei,  per  quae  ad  notitiam  majesta- 
tis  et  gloriae  lesu  Christi,  qui  nobis  invisibilis  est,  pervenire 
possumus. 


Digitized  by 


Goo^^ 


CAPITOLO  I. 

DEL  MODO  DEL  PROCEDERE. 

Noi  bisogna  per  le  cose  visibili  venire  in  cognizione  delle 
invisibili  :  perchè  ogni  nostra  cognizione  comincia  dal  senso,  il 
quale  solamente  conosce  li  accidenti  corporali  estrinseci  :  ma  lo 
intelletto  nostro,  per  la  sua  sottilità,  penetra  ifisino  alla  sostanza 
delle  cose  naturali,  dalla  considerazione  delle  quali  si  leva  alla 
cognizione  delle  cose  invisibili  e  immateriali.  Però  che,  specu- 
lando la  sostanza  e  proprietà,  l'ordine,  le  cause  e  il  movimento 
delle  cose  visibili,  si  conduce  a  poco  a  poco  alla  cognizione  delle 
sostanze  invisibili,  e  finalmente  della  maestà  divina;  in  quel  mo- 
do che  per  li  accidenti  e  operazioni  dello  uomo  estrinseche  ve- 
niamo in  cognizione  della  anima  nostra  e  delle  parti  sue  invisi- 
bili. I  filosofi  dunque,  contemplando  questo  universo,  cioè  li  cieli 
e  il  loro  ornato  e  influsso,  e  similmente  li  elomenti  con  le  loro 
proprietà,  operazioni  e  diverse  mistioni,  la  varietà  delle  cose  com- 
poste di  essi  elementi,  e  li  moti  e  proprie  perfezioni,  e  finalmen- 
te il  mirabile  ordine,  la  grandezza  e  bellezza  di  questo  mondo 
visibile,  levarono  li  occhi  della  mente  a  speculare  le  cose  invisi- 
bili; le  quali  poi  che  ebbero  trovate,  si  sforzarono  quanto  poterono 
di  investigare  le  loro  nature  e  proprietà.  Cosi  dunque,  come  essi 
filosofi  per  questa  via  conobbero  le  cose  naturali  essere  opere  di 
Dio,  per  le  quali  si  può  pervenire  in  cognizione  della  sua  virtù 
e  gloria  infinita,  cosi  noi  vogliamo  mostrare  che  le  opere  che  si 
sono  viste  e  vedonsi  nella  Chiesa  di  Dio  sono  opere  divine;  per 
le  quali  possiamo  venire  a  notizia  della  glorìa  e  maestà  infinita 
del  nostro  Salvatore  lesù  CristQ  a  noi  invisibile. 


Digitized  by 


Google 


—  8  — 

Quemadmodum  igitur  omnia,  quae  Deus  fecit  in  universo,  phi- 
ophi  aggregaverunl,  oportet  quoque  nos  colligere  quaecumque 
ristus  in  mundo  operatus  est.  Et  sicut  ex  miris  naturae  operibus 
llosophi  coacti  sunt  confiteri  Deura  esse  primam  orauium  cau- 
n,  et  opus  naturae  esse  opus  intelligentiae  non  errantis,  hoc 
,  Dei;  ita  ex  adrairandis  Christi  operibus  ostendere  volumus 
oadera  Christum  Crucifixum  esse  priraam  omnium  causam,  et 
ius  operationes  esse  Dei  operationes,  qui  errare  non  potest.  Nec 
nen  propterea  asserere  volumus  nos  ob  has  rationes  credere, 
que  enim  harum  arguraentationum  virtute  Christiana  raens  ad 
ìdendum  impellitur,  alioquiu  de  hujusmodi  rebus  non  fides,  sed 
inio  haberetur;  virtute  aulem  haec  credimus  lurainis  exDeo  no- 
i  superimturaliler  infusi.  Deinde  his  rationibus  fldelium  aniraos 
icriores  reddimus  et  conflrraamus,  incredulis  adversariis  demon- 
antes,  fidem  a  nobis,  non  leviteret  inaniter,  sed  graviter  sapien- 
simeque  teneri.  Ut  autem  melius  universa  diversorum  temporum 
clesiae  opera,  tam  praesentis  quam  praeteritae,  in  unum  collecta 
te  oculos  staluamus,  ad  simiJitudinem  et  comparationera  univer- 
sub  effigie  currus  triumphalis  singula  inferius  describemus. 

CAPVT   II. 

DE   TRIVMPHO   CHRISTI, 
VNDE  FIDEI  ARGVMENTA   ELICIVNTVR. 

Deus  enim,  cum  sit  infìnitae  potentiae,  sapientiae  et  bonitatis, 
n  potest  per  unam  tantum  creaturam  nisi  imperfecte  cognosci. 
lilosophi  siquidem  in  taiitae  majestatis  notitiam  ex  ordine  uni- 
rsi potissimum  devenerunt  ;  qui  ordo  non  ex  una  dumtaxat 
,  sed  ex  innuraeris  fere  constai,  quas  non  multa  cum  difflcul- 
te  prae  oculis  siraul  slatuere  potuerunt ,  cum  sint  omnes  na- 
rali  quodam  vincalo  ita  connexae,  ut  alia  ex  alia  pendeat. 
rtus  quoque  et  sapientia  Christi  non  ex  uno  ejus  opere  statìm 
terit  apprehendi.  Verum  si  omnia  iilius  gesta  et  effectus,  qui 
de  emanarunt  conspectui  nostro  pariter  offeramus,  non  unam 
atum  rationem  sed  multas  ex  ipsis  colligentes,  compelletur 
mirum  cujuslibet  hominis  intellectus  fateri,  Christum  Crucifixum 
se  verum  Deum.  Quia  si  unica  operatio  et  argumentatio  minus 


Digitized  by 


Google 


—  9  — 

In  quel  modo  dunque  che  lì  filosofi  congregarono  dinanzi 
alli  occhi  loro  tutte  le  cose  visibili  dello  universo,  e  per  le  ma- 
ravigliose  opere  della  natura  furono  costretti  a  confessare  Dio 
essere  prima  causa  di  ogni  co^ix  e  le  opere  della  natura  essere 
opere  di  uno  intelletto  che  non  può  errare,  cioè  di  Dio,  cosi  a 
noi  bisogna  raccorre  insieme  tutte  le  opere  di  Cristo  maravi- 
gliose,  per  le  quali  vogliamo  dimostrare  esso  essere  prima  causa 
di  ogni  cosa,  e  tutte  le  sue  operazione  essere  procedute  da  Dio, 
che  non  può  errare.  Non  che  per  queste  ragioni  (come  abbia- 
mo detto)  li  cristiani  credano,  li  quali  sono  fermi  nella  fede  per 
il  lume  sopranaturale  a  loro  dato  da  Dio  (altrimenti  la  nostra 
non  saria  fede,  ma  opinione);  ma  con  queste  si  confermano  e  con- 
fortano li  cristiani,  e  alli  avversarli  della  fede  si  dimostra  che 
noi  non  crediamo  queste  cose  leggermente,  anzi  con  somma  gra- 
vità e  sapienza.  Per  potere  dunque  meglio  congregare  dinanzi 
alli  occhi  di  ogni  uomo  le  opere  di  Cristo,  che  si  sono  fatte 
e  continuamente  si  fanno  nella  Chiesa,  le  descriveremo  qui  di 
sotto,  in  figura  d'uno  carro  trionfale,  il  quale  avrà  similitudine 
con  tutto  r  universo. 

CAPITOLO  II. 

DEL   TRIONFO   DI    CRISTO, 
DAL   QUALE   SI   CAVA   LI    ARGOMENTI    DELLA   FEDE. 

Essendo  Dio  di  potenza,  sapienza  e  bontà  infinita,  per  una 
sola  creatura  non  si  poteva  conoscere  se  non  molto  imperfet- 
tamente ;  e  però  li  filosofi  vennero  in  cognizione  della  sua 
maestà  per  T  ordine  dello  universo:  il  quale  non  resulta  da  una 
sola  creatura,  m:i  quasi  da  innumerabili;  le  quali,  per  il  vincolo 
naturale  che  hanno  insieme  dependendo  una  dall'altra,  facilmente 
poterono  congregare  tutte  insieme  innanzi  alli  occhi  loro.  E  si- 
milmente la  virtù  e  sapienza  e  bontà  di  Cristo  non  si  può 
intendere  per  una  sola  opera  sua;  ma  se  noi  congreghiamo  tutte 
le  cose  maravigliose,  che  lui  ha  fatte,  dinanzi  alli  occhi  della 
mente  nostra,  da  quelle  raccogliendo  non  una  sola,  ma  molte 
ragioni,  saremo  costretti  a  confessare  che  Cristo  Crocifisso  è 
vero  Dio:  perchè  se    una  operazione  o   argomentazione  non  ci 


Digitized  by 


Google 


■'^^3gmr^j-""V^'-*^' ■ ..-  -^  ■   -.   - -  .  .-   -    ^ -^ "i^T»'? 


—  10  — 

sufflcìat,  omnes  taraen  simul  coUectae  eam  vim  habebunt  ut 
quispiara,  nisi  protervae  mentis,  dissentire  non  possit.  Verum 
quia  praeterita  et  praesentia  Christi  opera  non  facile  conspectui 
sese  offerunt,  sicut  naturalia,  cura  quibus  quotidie  versamur,  et 
quae  miro  sub  coelo  ordine  connectuntur,  opportunum  diixi  ea, 
ad  sensibilem  iraaginera  sub  specie  currus  triumphalis  redacta, 
cuilibet,  etìam  rudi  ingenio»  quasi  palpanda  proponere,  ut  non 
tantum  singula  seorsum  ,  sed  cuncta  pariter  contemplemur. 

Primum  itaque  -Ante  ora  constituamus  currum  quatuor  vec- 
tum  rotis,  et  super  eo  more  triumphantis  Christum,  spinis  coro- 
natum,  innumeris  probris  et  contumeliis,  atque  atrocissimo  et 
turpissimo  supplicii  ac  mortis  genere  cruentati  corporis  cicatri- 
ces  et  vulnera  ostendentem  :  quibus,  non  aliis  armis,  cunctii  su- 
begit  et  captivam  in  altura  duxit  captivitatera.  Ejusque  vertici 
micantibus  radiis  lucidissimus  Immineat  globus  trina  facie  Tri- 
nitatem  eflBngens,  qui  totum  ipsura  Christura,  ejusque  Ecclesiam 
inenarrabili  circumfiiso  splendore  prorsus  illustret.  Ohristus  vero 
laeva  Crucem  teneat,  cura  caeteris  passionis  suae  aculeis  et  in- 
struraentis  :  utriusque  Testaraenti  voluraen  dextra  complectens. 
luxta  pedes,  cura  superposita  bestia,  stet  calix;  et  circa  ipsum  di- 
stincta  vasa  aquae,  vini,  olei,  et  balsami,  cura  reliquis  sacra- 
mentorura  Ecclesiae  signis.  Mox  infra  gradum  Christi  sedeat 
piissima  ejus  mater  Virgo  Maria.  Ad  haec,  infra  ipsius  Virginis 
gradum,  circumquaque  disposita  sint  aurea,  argentea,  et  cristal- 
lina vasa,  caelaturis  et  gerarais  ornata  pretiosis,  non  nisi  ossi- 
bus  et  cineribus  referta  mortuorum.  Ante  currum  statina  Apo- 
stoli et  Praedicatores  omnes  quasi  vebiculum  trahentes  assi- 
stant  :  praeeuntibus  Patriarchis  et  Prophetis  veteris  Testamenti 
cura  innumera  virorum  et  mulierum  caterva.  Currum  circum- 
stent  amplissima  utriusque  sexus  et  cujuslibet  conditionis  ag- 
mina  Martyrum,  circa  quos  sint  universi  Doctoree  sacri  libros 
apertos  ulraque  manu  gestantes.  Currum  dehinc  sequalur  infini- 
ta multitudo  utriusque  sexus  et  omnis  generis  et  sortis  homi- 
num,  ludeorum  scilicel,  Graecorum,  Latinorum  ac  barbarorum, 
tara  divitura  quam  pauperum,  sapientum,  eruditorura,  idiotarum, 
cujuslibet   aetatis,    plaudentium.    In  circuitu  antera   horura  om- 


Digitized  by 


Google 


—  11  — 

costringerà,  tutte  però  insieme  raccolte  avranno  tal  forza  che 
ciascuno,  che  non  sarà  di  mente  proterva,  bisognerà  che  li  con- 
senta. Ma  perchè  non  è  cosi  facile  a  offerire  nel  cospetto  dejli 
uomini  tutte  le  opere  di  Cristo,  come  le  cose  naturali,  le  quali 
sotto  il  cielo  sono  con  mirabile  ordine  insieme  costrette,  mi  è 
parso  cosa  necessaria  raccogliere  tutte  sotto  ìmagine  d'uno  carro 
trionfale ,  acciò  che  ancora  ogni  basso  ingegno  le  possa  tutte 
insieme  contemplare. 

Prima  dunque  poniamo  dinanzi  alli  occhi  nostri  uno  carro 
di  quattro  ruote,  e  sopra  di  lui  Cristo,  a  modo  di  trionfante, 
coronato  di  spine  e  tutto  impiagato;  per  il  quale  si  dimostri 
tutta  la  sua  passione  e  morte,  con  che  superò  tutto  il  mondo. 
E  sopra  al  capo  suo  sia  una  luce  come  uno  solo  che  abbia 
tre  faccio  in  figura  della  santa  Trinità,  dalle  quali  proceda  mi- 
rabile splendore  che  illustri  la  sua  umanità  con  tutta  la  Chiesa. 
Nella  mano  sinistra  di  Cristo  sia  la  Croce  con  tutti  li  altri 
instrunienti  della  sua  passione,  e  nella  destra  la  Sérittura  del 
vecchio  e  nuovo  testamento.  Appresso  ai  piedi  poni  il  calice 
con  la  ostia  e  altri  vasi  di  olio  e  di  balsamo,  con  li  altri  se- 
gni delli  sacramenti  della  Chiesa.  Sotto  a  questo  primo  grado, 
dove  è  Cristo,  sia  la  piissima  Madre  di  Dio  vergine  Maria;  infra 
il  grado  della  quale  siano  ordinati  incorno  intorno  vasi  di  oro 
e  d'  argento  e  di  pietre  preziose,  pieni  di  cenere  e  di  ossa  di 
morti.  Dinanzi  al  carro  sieno  li  Apostoli  e  Predicatori,  in  modo 
che  paia  che  tirino  il  carro;  alli  quali  precedano  li  Patriarchi 
e  Propheti,  con  innumerabile  moltitudine  di  uomini  e  di  donne 
del  vecchio  testamento.  Intorno  al  carro,  come  una  corona,  sia 
grandissima  moltitudine  di  Martiri  ;  circa  li  quali  sieno  li  Dot- 
tori della  Chiesa  con  libri  aperti  in  mano,  e  circa  loro  innu- 
merabile moltitudine  di  vergini  e  vergine  ornate  di  gigli.  Dipoi 
dietro  al  carro  seguiti  infinita  moltitudine  di  uomini  e  di  don- 
ne di  ogni  condizione,  cioè  Giudei,  Greci,  Latini,  barbari;  ricchi, 
poveri,  dotti,  indotti,  piccoli,  grandi,  vecchi  e  giovani:  li  quali 
tutti  con  uno  cuore  laudino  Cristo.    Et  intorno    a    tutta   questa 


Digitized  by 


Google 


—  12  — 

nium,  tara  praecedentium  quara  sequentium  triumphalis  pom- 
pam  currus,  ponamus  innumeras  hostium  turraas,  Ecclesiam 
totis  viribus  oppugnantes;  imperatores  scilicet,  reges ,  piincì- 
pes  et  potenles  hujus  saeculi  ;  sapientes  quoque  et  philoso- 
phos  et  hereticos ,  ac  ex  omnium  gentiura  et  linguarura  popu- 
lis,  servis  et  libeiis,  maribus  ac  foeminis,  inflnitam  sortis  cujus- 
curaque  frequentiam.  Inxta  hos  prophana  deorum  simulachra 
et  idola,  constrata,  diruta  et  comminuta  describantur;  nec  non 
libri  haereticorum  combusti,  confutataque  caeterarum  sectarum 
dogmata,  cuUus  denique  omnis  aliarum  relligionum  deiectus  et 
eversus. 

Hujusmodi  ergo  currus,  ante  oculos  nostros  descriptus  et 
constitutus,  erit  quasi  quoddam  universum,  unde  novam  philo- 
sophiam  elicere  valeamus.  Pro  prima  siquidem  causa  et  prò  in- 
visibilibus,  ad  quorum  cognitionem  per  visibilia  nituntur  philo- 
sophi  pervenire,  in  vertice  Christi  radiantem  globum  lucidissi- 
mum  statulmus,  vice  sanctissimae  et  individuae  Trinitatis,  quam 
summum  Deum  esse  confitemur  ;  atque  ipsum  Christum  qui 
nobis  invisibilis  est,  caeteris  undique  supereminentem;  cui  innu- 
meros  angelorum  et  animarum  beatarum  cboros  assistere  credl- 
mus:  ad  quorum  cognitionem  et  scientiam,  ex  iis  quae  supra  et 
circa  currum  visibilia  collocavi mus,  pervenire  conabiraur.  Sicut 
antera  philosophi  post  invisibilia  coelum  dicunt  esse  principa- 
lem  omnium,  qiiae  infra  ipsum  generantur,  causam  ;  ita  et  nos 
Crucera  et  pjissìonera  Christi  post  divinitatera  ponimus  princi- 
palera  causara  gratiarura  Ecclesiae,  et  nostrae  saUitis.  Et  sicut 
post  coelura  succedunt  eleraenta,  ita  post  passionera  Christi  se- 
quuntur  ecclesiastica  Sacramenta.  Et  quemadmodura  dementa 
virtutem  oranera  habent  a  coelo,  ita  Sacramenta  virtutem  a 
passione  Christi  consequentur.  Post  eleraenta  vero  semina  in 
mundo  et  agentia  particularia  ponimus.  Pro  seminibu8k  ergo  in 
Triumpho  nostro  doctrinam  accipimus  evangelicara,  sanctorumque 
opera  et  exempla,  quorum  ossa  ac  cineres  nos  meraores  reddunt: 
eorum  namque  monumentis,  meritis  et  exemplis,  Ecclesia  quo- 
tidie  claris  ac  fructuosis  operibus  foecundatur.  Insuper  prò 
particularibus  agentibus  descripsiraus  apostolos,  patriarchas,  pro- 


Digitized  by 


Google 


—  13  — 

moltitudine  nominata,  cosi  del  vecchio  come  del  nuovo  testa 
mento,  poniamo  innumerabili  schiere  di  inimici  e  contrarli  ali 
Chiesa  di  Cristo  ;  cioè  imperatori,  re,  principi,  potenti,  savi 
filosofi,  eretici,  servi,  liberi,  maschi,  femine,  e  gente  di  ogc 
lingua  e  nazione  :  appresso  de'  qualf  sieno  descritti  gli  ido 
prostrati  e  conminuti,  e'  libri  degli  eretici  arsi,  e  tutte  le  sett 
contrarie  a  Cristo  confutate,  e  ogni  altra  religione  eversa 
reprobata. 

Questo  carro  dunque,  descritto  e  ordinato  dinanzi  alli  oc 
chi  nostri,  sarà  quasi  come  uno  nuovo  mondo,  dal  quale  cave 
remo  una  nuova  filosofia  :  però  che  per  la  prima  causa 
per  le  cose  invisibili,  alla  cognizione  delle  quali  li  filosofi  s 
sforzarono  pervenire  mediante  le  visibili,  noi  abbiamo  post 
sopra  il  capo  di  Cristo  la  effìgie  della  santa  Trinità,  la  qual 
confessiamo  essere  vero  Dio  ;  e  dinanzi  a  essa  sta  Cristo  i 
quanto  uomo,  con  infinita  moltitudine  di  Angeli  e  anime  beate 
che  sono  a  noi  cose  invisibili.  Alla  cognizione  et  scientia  dell 
quali,  per  le  cose  visibili  che  abbiamo  collocate  circa  il  carrc 
ci  sforzeremo  pervenire.  £♦  cosi  come  lì  filosofi  dopo  le  se 
stanze  invisibili  dicono  il  cielo  essere  la  principale  causa  dell 
cose  sotto  di  lui  generate,  cosi  noi  diciamo  che,  da  poi  la  divi 
na  Maestri  invisibile,  la  principale  causa  delle  grazie  e  dell 
nostra  salute  è  la  Croce  e  la  passione  di  Cristo.  E  cosi  com 
da  poi  il  cielo  succedono  li  elementi  li  quali  da  esso  hanno  e 
gni  sua  virtù,  cosi  etiarn^  da  poi  la  passione  di  Cristo  sega 
tano  li  ecclesiastici  sacramenti ,  li  quali  da  essa  conseguitan 
ogni  sua  virtù.  Da  poi  li  elementi  nel  mondo  seguitano  le  se 
mente  e  le  cause  particolari.  Per  le  semente  dunque,  nel  Tr 
onfo  nostro  poniamo  la  dottrina  evan{»elica,  con  le  opere 
buoni  esempli  delli  santi,  le  ossa  e  cenere  delli  quali  sono  r 
posti  onorevolmente  per  memoria  in  preziosissimi  sepolcri;  pe 
rò  che  dalla  memoria  de'  loro  meriti  e  fruttose  operazioni  cor 
tinuamenle  fruttifica  la  Chiesa.  Per  le  cause  particolari,  abbifi 
mo  descritto   li    apostoli,    patriarchi,    profeti,    martiri    e   dotte 


Digitized  by 


Google 


—  14  — 

phetas,  raartyres  ac  doctores,  qui  dura  viverent  universum  ter- 
rarum  orbem  suis  praedicationibus  in  Chrisro  regeneraverunt. 
Sancii  enira,  dum  Christo  cooperantur,  particularia  agentia  recte 
vocari  possunt:  eorum  vero  scripta,  bona  opera  et  exempla,  quae 
saepissime  in  Ecclesia  recoluntur,  nobis  semina  bene  vivendi 
procul  dubio  existunt.  Postremo  in  hoc  mundo  corporeo  sequun- 
tur  effectus,  prò  quibus  amplissimam  hominum  multitudiuem 
cujuslibet  conditionis  descripsimus,  ad  Ciiristum  exemplis  et 
adhortationibus  Sanctorum  conversara,  quae  cum  pie  tum  etiam 
sanctissime  vixit.  Sed  quia  in  rebus  naturaiibus  omnis  motus 
est  de  contrario  in  contrariura,  et  generatio  unius  est  corruptio 
alterius,  in  orani  generatione  pugnantia  invicem  contraria  requi- 
runtur,  ubi  semper  major  praevalet  virtus.  Propterea  hostes 
Ciiristi  et  Ecclesiae  eorumque  errores  uudique,  Christo  duce,  fu- 
gatos  et  evulsos  in  hoc  mundo  descripsimus.  Porro  ex  quatuor 
rotis,  quatuor  mundi  partes  inteliiguntur,  per  fidem  et  veritatem 
Christi  miriflce  illustratae. 

Sicut  ergo  philosophi  prae  oculis  habèntes  ordinem  universi 
et  ejus  effectus  considerantes,  admiratione  et  ardore  discendi, 
ipsas  naturalium  effectuum  causas  perquirendo,  paulatimque  ab 
inferioribus  ad  superiora  ascendendo,  ad  cognitionem  divinae  maje- 
statis  et  invisibilium  pervenerunt;  ita  et  nos  si  Triumphi  et  descri- 
ptionis  hujus  imaginem,  prae  ter  itosque  et  quotidianos  effectus 
hinc  elicitos  diligentius  perscrutati  fuerimus,  incipiemus  admirari, 
et  eorum  causas  inquirere:  et  per  hoc  ad  divinitatem  Christi  et 
invisibilia  majestalis  ejus  cognoscenda  gradatim  transferemur. 

CAPVT  III. 

POSITIONES  OMNIBVS  CONCEDENDAE. 

Ut  autem  in  hac  nostra  disputatione  congrue  procedamus, 
sciendum  est,  oportere  disputantes  in  aliquo  semper  vel  in  qui- 
busdam  convenire;  alioquin,  si  in  omnibus  dissiderent,  non  haberet 
disputatio  locum.  Ea  vero,  in  quibus  semper  conveniunt  dispu- 
tantes, sunt  omnibus  aeque  notissima,  quae  vel  sensu  vel  indu- 
ctione  cognoscuntur,  vel  eis  virtute  luminis   intellectus   agentis, 


Digitized  by 


Google 


—  15  — 

ri,  lì  quali,  mentre  che  vissono,  rigenerarono  in  Cristo  con  le 
*sue  predicazioni  tutto  V  universo.  Finalmente  in  questo  mondo 
seguitano  li  effetti,  cioè  le  cose  prodotte  e  generate  dalle  cause 
prenominate,  per  li  quali  abbiamo  descritta  amplissima  molti- 
tudine di  uomini  e  di  donne,  convertiti  a  Cristo  per  le  predica- 
zioni e  esempii  de'  santi.  Ma  perchè  nelle  cose  naturali  ogni 
movimento  è  da  uno  contrario  all'altro,  in  ogni  generazione  si 
trovano  due  contrarli  che  combattono  insieme,  tra  li  quali  chi 
ha  più  forza  supera.  Nella  generazione  spirituale,  avendo  Cristo 
con  li  suoi  eletti  superato  li  suoi  avversarli ,  per  questo  abbia- 
mo descritto  intorno  al  trionfo  li  inimici  della  Chiesa  in  tutto 
prostrati.  Le  quattro  ruote  del  carro  significano  le  quattro  parti 
di  questo  mondo  volubile,  le  quali  Cristo  ha  illustrate  e  mira- 
bilmente a  sé  subiette. 

Come  dunque  li  filosofi  avendo  dinanzi  alli  occhi  V  ordine 
dello  universo,  e  considerando  li  mirabili  effetti  della  natura  per 
desiderio  di  imparare,  cercando  le  cause  loro,  a  poco  a  poco  dalle 
cose  inferiori  salendo  alle  superiori,  pervennero  alla  cognizione 
delle  cose  invisibili  e  della  divina  Maestà,  cosi  noi,  se  diligente- 
mente scruteremo  le  cose  che  ha  fatte  Cristo  e  fa  continuamen- 
te nella  Chiesa  sua,  figurate  in  questo  Trionfo,  comincieremo  a 
maravigliarci,  e  cercare  con  desiderio  le  cause  loro ,  e  per 
questo  a  poco  a  poco  perverremo  alla  cognizione  delle  cose  in- 
visibili e  della  divina  maestà  di  Cristo. 


CAPITOLO  III. 

POSIZIONE   E  PRINCIPII   NOTI   E   MANIFESTI. 

Ma  acciocché  noi  procediamo  ordinatamente  in  questa  nostra 
disputazione,  è  da  sapere  che  bisogna  li  disputanti  sempre  conve- 
nire in  qualche  cosa;  perchè,  se  in  ogni  cosa  si  discordassino,  non 
avrebbe  luogo  la  disputa.  Sappi  dunque  che  li  disputanti  sempre 
si  concordano  in  alcuni  principii,  li  quali  sono  cosi  manifesti  che 


Digitized  by 


Google 


—  16  — 

3roponuntur,  statina  assentimur;  licet  in  multis  etiam  pos- 
)nvenire  disputantes,  non  aeque  omnibus,  sed  ipsis  tantum- 
notis.  Oportet  ergo   nos   notissinaa  quaedam   quasi   fùnda- 

proponere;  quae  si  negarentur,  oranici  nostra  disputatio 
etur,  quia  contra  negantes  principia  non  est  disputandum. 
s  enim  negaret  aliquid  moveri,  velut  Zeno,  cura  eo  phy- 
disputare  non  posset,  cum  physlcus  omnia  vei  quaedam 
i  praesupponat.  Conveniamus  ergo  in  hoc  priraum,  scilicet 

Christum  a  Judaeis  esse  crucifixum  et  ab  omnibus  fere 
US  prò  Deo  habitum  et  adoratum:  hoc  enim  cunctis,  tara  fide- 
luam  infidelibus,  piane  constat;  quod  haeretici,  Judaei,  Mahu- 
i,  et  omnes  gentilium  et  barbarorura  linguae,  fatentur;  et 
itio  perpetua  successione  Christiani  eum,  ad  haec  usque 
ra,  ila  coluerunt.  Libri  quoque  de'  ipso  Christo,  ejusque 
jia,  quocumque  idioraate  editi,  tara  fidelium  quam  adversa- 
(ì,  ubique  terrarura  vulgati,  abunde  nobis  perhibent  testi- 
im.  Nulla  denique  mundi  regio  aut  angulus  vix  relictus 
lus,  ubi  christianarum  ecclesiarum  monumenta  non  extent; 
iliquis  fere  invenitur  in  orbe  locus,  in  quo  vel  Jesus 
;us  Crucillxus  tamquam  Verus  Deus  non  adoretur,  aut  re- 
is  temporibus  ibidem  non  fuerit  adoratus,  vel  saltem  ubi 
,nt  a  Christianis  eumdem  ut  verum  Deura  hactenus  cul- 
et  in  praesentia  coli  :  unde  Infideles  eum  vocant  Deum 
ianorum.  Quamobrem  delirum  et  stultum  foret  id  negare 
omnium  ora,  scripta,  vestigia  et  antiqua  monumenta  te- 
ir.  De  aliis  consequenter  in  Triumpho  designatis  idem  asse- 
:  videlicet  de  confessione  et  adoratione  sanctissimae  Tri- 
3,  Crucis,  Eucharistiae,  Virginis  Mariae  atque  sanctorum, 
m  cineres  et  ossa,  loculis  recondita  pretiosis,  in  toto  ter- 
1  orbe  notissimum  est  a  Christianis  summa  in  veneratione 
i,  ut  etiam  hactenus  habita  sunt.  Atque  etiam  notura  est, 
)los  Crucis  Christi  praecones  extitisse  et  ante  eos  Hebraei 
i  prophetas  et  patriarchas,  hinc  martyres  et  sacros  eccle- 
loctores,  infinltam  quoque  monachorum,  clericorum,  relli- 
'um  et  saecularium    multitudinera    Christum    inviolabiliter 


Digitized  by 


Google 


—  17  — 

niuno  uomo  li  nega  :  benché  essi  concordino  ancora  in  alcune 
cose  non  cosi  note  a  tutti  li  uomini.  Bisogna  dunque  a  noi  fare 
fondamento  in  alcune  proposizioni  notissime;  le  quali  quando  ci 
fossino  negate,  non  potremmo  disputare;  perchè  chi  nega  le  cose 
note  e  i  primi  principii  è  stolto,  e  conira  lui  non  è  da  disputare. 
Prima  dunque  vogliamo  che  li  nostri  avversarli  confessino  insie- 
.me  con  noi  che  Gesù  Cristo  Nazareno  fu  crocifisso  dalli  Giudei,  e 
di  poi  fu  quasi  da  tutto  il  mondo  adorato  per  Dio,  come  al  pre- 
sente è  adorato  da  noi  cristiani.  Questo  è  manifesto  cosi  alli  in- 
fedeli, come  a'  fedeli;  questo  confessano  i  Giudei,  gli  eretici,  i  Mao- 
mettani, i  Greci,  i  Latini,  i  barbari,  e  tutte  le  lingue.  E  da  poi 
che  venne  Cristo,  successivamente,  di  generazione  in  generazione, 
è  stato  cosi  da  ogni  uomo  confessato  insino  a  questa  ora  presente. 
Testificano  ancora  questo  li  libri  di  lui  scritti  in  tutte  le  lingue, 
cosi  delli  cristiani  come  delli  avversarli,  vulgati  per  tutto  il  mon- 
do. Anco)-a  questo  manifesta  la  memoria  delle  chiese  di  Cristo  al 
presente  in  diverse  parti  del  mondo  ruinate,  intanto  che  non  si  ^ 
trova  quasi  luogo  nel  mondo,  dove,  o  veramente  non  si  adori  Cri- 
pto crocifisso  come  vero  Dio,  o  non  sia  stato  adorato  per  li  tempi 
passati,  0  almeno  non  si  sappia  che  dalli  cristiani  sia  stato  e 
sia,  al  presente  adorato;  onde  li  infedeli  lo  domandano  il  Dio  dei 
cristiani.  Se  dunque  è  cosa  stolta  negare  quello  che  testifica 
ogni  lingua  e  tutti  i  libri  e  infinite  memorie,  ohi  negasse  Gesù 
Cristo  essere  stato  crocifisso  da'  Giudei  e  quasi  in  ogni  parte  del 
mondo  essere  stato  adorato  per  Dio,  senza  dubbio  sarebbe  stolto 
€  niuno  deverebbe  con  lui  disputare.  Similmente,  come  abbia- 
mo detto  di  Cristo,  diciamo  della  confessione  e  adorazione  del- 
la santissima  Trinità,  della  Croce,  della  Eucaristia,  della  Ver- 
gine Maria  e  delli  altri  santi;  cioè,  che  sono  stati  in  somma 
veneraziojae  per  li  tempi  passati,  ed  al  presente  sono,  appresso  alli 
cristiani.  E  per  simili  evidenze  è  noto'  a  ognuno  che  li  Apo- 
^U^if  prima  pescatori,  hanno  predicato  la  Croce  di  Cristo,  e 
Ànoan^i  a  ioro  è  stato  il  popolo  ebraico  «e  li  patrianchi  e  li 
jiToféti,  e  da  ;ppi  loro  li  gloriosi  martiri  e  ii  sacri  doiiori 
della  Chiesa  e  le  immacolate  vergini  e  infinita  multitudine  di 
monachi,   clerici,   religiosi    e  secolari  :  li  quali   inviolabilmente 

Savona  Ito  LA  -  Triumphus  Cruci9.  2 


Digitized  by 


Google 


-  18  — 

confitentium  in  liuno.  usque  diem  praecessìsse;  tyrannos  quoque 
et  philosophos ,  oratores ,  aliosque  innumeros  constat  centra 
Ecclesiam  et  fldem  Christi  acerrime  pugnasse.  Ex  prsedicatione 
item  Crucis  Christi  prostrata  deorum  simulacra,  mundi  sublatos^ 
errores,  regera  denique  Romanorum  piscatori  colla  subiecisse;  et 
innumeras  haereticorura  turbas  cura  libris  et  iniquis  suis  dog- 
matibus  ad  nihilum  redactas  esse,  luce  clarius  est  Haec  ergo, 
et  bis  similia,  quae  in  trac  tatù  nobis  occurrent,  probare  non 
oportet;  sed  ea  taraquam  omnino  vera  supponiraus;  velutì  etiam 
quae  oculis  cernimus  naturalia,  vel  prima  scientiarum  principia^ 
quae  ab  omnibus  afHrmantur,  non  probamus;  quia  lumine  intel- 
lectus  ea  statim  apprehendimus,  constantissimeque  tenemus.  Ne- 
minem  enim  sanae  mentis  putamus  talia  negaturum,  quae 
publico  conspectui  manifeste  se  otferunt.  Perspicuum  namque 
est  non  solum  a  populo  rito  Christiane,  qui  non  parvam  orbis 
possidet  partem,  verum  etiam  a  plerisque  latissimarum  regionum 
populis,  licet  variis  implicentur  erroribus,  in  India  et  in  aliis 
mundi  partibus,  paone  omnia  haec  indubitata  fide  summaque 
veneratione  coli  et  quotidie  renovari.  Quinimmo,  Mahumetani, 
gens  innumerabilis,  apud  quos  certa  extant  fldei  nostrae  argu- 
menta,  procul  dubio  Christum  apud  se  regnasse  mirabiliaque 
multa  fecisse  testautur:  ncque  eum  modo  haud  impune  blasphe- 
mant,  sed  etiam  venerantur.  Si  ergo  dementis  est  ea  negare, 
quae  cunctis  perspicua  sunt,  et  manibuij  quodammodo  attre- 
ctantur,  profecto  quae  diximus  negare  nemo  poterit,  nisi  omnem 
prorsus  effugiat  veritatem,  eique  impudenter  ac  insipienter  obsi- 
stat. 

CAPVT  IV. 

SOLVTIO  OBIECTORVM   CONTEA  DICTAS  POSITIONES. 

Sed  objiciat  forte  quispiam,  mirabile  esse  neminem  historio- 
graphorum  gentilium  haec  suis  scriptis  mandasse,  quae  profecto, 
si  vera  essent,  non  fuissent  ab  eis  silentio  praetermissa.  Quia  enim 


Digitized  by 


Google 


—  19  — 

hanno  seguitato  Cristo.  È  finalmente  noto  che  sono  stati  li  ti- 
ranni e  sapienti  di  questo  mondo  li  quali  acerrimamente  hanno 
pugnato  centra  la  Chiesa;  e  che  sono  stati  prostrati  li  idoli  e 
li  errori  diabolici  nel  mondo  sparsi;  e  che  lo  Imperatore  Romano 
si  è  umiliato  e  subietto  a  uno  pescatore;  e  che  sono  stati  ri- 
dotti a  nulla  li  ef^tici  con  li  loro  libri.  Dico  dunque  che  que- 
ste cose  sono  tanto  note,  che  non  hanno  bisogno  di  probazione: 
e  però  presupporremo  vere  come  presuppongono  i  filosofi  i 
loro  primi  principii  nelle  scienze;  perchè  non  pensiamo  che  da 
uomo  di  sano  intelletto  si  possono  tali  cose  negare  :  poiché,  in- 
sino  al  tempo  presente,  non  solamente  li  cristiani  le  confessano 
e  onorano;  ma  anche  molti  altri  popoli  e  amplìssime  Provincie, 
come  sono  gli  Indiani,  ed  appresso  ancora  li  Maomettani,  che 
sono  innumerabili,  sono  manifesti  indizi  della  verità  delle  cose 
predette,  e  confessano  Cristo  avere  regnato  in  quelle  parti,  e 
lo  laudano  con  la  sua  Madre,  puniendo  gravemente  chi  il  blasfe- 
mia, benché  sieno  poi  implicati  in  molti  errori.  Essendo  dunque 
queste  cose  cosi  manifeste  che  si  può  dire  che  si  tocchino  con 
mano,  certo  non  le  può  negare  se  non  chi  è  pazzo,  o  chi  senza 
vergogna  con  protervia  vuol  fuggire  la  verità. 


CAPITOLO  IV. 

RISPOSTE  ALLE  OBIEZIONI  CONTEA   LE  PREDETTE  POSIZIONI. 

Ma  potria  forse  dire  alcuno  che,  se  queste  cose  fussino  vere, 
maravigliosa  cosa  parrebbe  che  alcuno  istoriografo,  o  oratore  pa- 
gano non  ne  avessi  fatta    menzione.   Non   avendo   dunque   loro 


Digitized  by 


Google 


—  20  — 

non  admiretur  eos  diligentissime  bella  regum  et  magnorum  vi- 
rorum  gesta  descripsisse  :  hoc  autem  Christi  opus,  quo  nuUum 
majus  nullumque  mirabìlius  ac  niagfes  in  toto  teirarum  orbe 
praedicatum  celebratumque  inveniri  potest,  prorsus  omisisse? 
Tametsi  a  multis  contradicentibus  testi  monium  facti  confirma- 
tum  sit  :  dum  ea,  qoae  scriptis  suis  carpunt,  ostenderint  pòtius- 
quam  confutarint. 

Responderaus  tamen  falsum  esse  quod  nemo  gentilium  Chri- 
sti et  Ecclesiae  opera  commendaverit.  Quinimmo  ex  hi^  plurimi 
doctissimi  et  gravissimi  viri  elegantes  copioseque  scripserunt, 
qui,  auditis  et  perspectis  Christi  operibus  ejusque  sanctorum,  ad 
fldem  conversi  sunt,  ac  libros innumerabiles  de  eorum  laudibus 
ediderunt,  ubìque  terrarum  postea  vulgatos;  sicut  in  Ecclesia 
legi  quotidie  cernimus.  Quod  si  rursns  obiiciatur,  non  haecdum 
in  gentilitate  permanserunt,  .sed  post  christianitatis  votum  eos 
tractasse,  atque  idcirco  haberi  de  ventate  suspectos;  responde- 
raus hinc  magis  fidei  nostrae  veritatem  declarari,  cum  non  so- 
lum  perpetuis  chartis  laudes  et  opera  Christi  et  Ecclesiae  extu- 
lerint,  sed  re  ipsa  imitari  non  dubitarint,  dum,  relictis  erroribus 
et  idolis  suis,  plurimi  eonim  prò  hac  ipsa  fide  proprium  inde  san- 
guinem  effuderunt.  Non  enim  Christi  et  Ecclesiae  praeconia^ 
Christiani  solum  ab  infantia  in  fide  hac  instituti  celebrarunt,  ac 
talia  passi  sunt;  verum  etiam  innumeri  diversarum  nationum  et  lin- 
guarum  eruditissimi  ac  praes tantissimi  viri,  nonnisi  post  raaturos 
annos  fide  susceptn,  eadem  peregerunt.  Quid  autem  mirum,  si  in- 
creduli, contumaces  atque  superbi,  qui,  etiam  inspectis  miraculis, 
donum  fidei  ex  proprio  demerito  non  receperunt,  in  arcum  pra- 
vum  conversi  sunt,  nihil  oranino  de  tam  magnifico  opere  seri- 
bere  curantes,  sed  ejus  doctrinam  depravare  conantes,  summo 
studio  elaboraverunt,  ut  Christi  meraoriam  et  Ecclesiae  funditus 
delerent?  Majus  autem  robur  ipsius  fidei  ventali  praestiterunt^ 
qui  ex  infideUtafee  ad  sacrum  biitptisma  conversi,  eam  uonfioJum 
efficaci  praedicatione  scriptisque  ac  bonis  opcjribus  commendarunt, 
sed  etiam  immania  tormenta  prò  ea  defendendfi inique  servunda 
oanstantissime  pertulerunt,  quam  si,  i^n  'errore  inUdeBttìtie  "pewe- 
verantes,  magnifica  «uper  hrs  voluraina  edidieeettt. 


Digitized  by 


Google 


—  21  — 

fattone  alcuna  menzione  nei  loro  scritti,  pare  che  non  sie^o  ve- 
re, ma  finte  tali  cose.  Certamente  pare  ad  alcuni  cosa  maravi- 
gliosa,  avendo  loro  descritto  diligentissimamente  le  guerre  delii 
re,  e  le  opere  dell!  uomini  grandi,  ed  essendo  le  opere  di  Cristo 
maggiori  e  più  mirabili,  celebrate  e  predicate  in  tutto  il  mondo, 
che  abbeno  cosi  quelle  passate  con  silenzio;  avvenga  che  alcuni 
di  loro  in  qualche  passo,  volendo  contradire,  abbi  renduto  testi- 
monio che  non  sia  stata  cosa  finta. 

Ma  noi  rispondiamo  a  questo,  dicendo  essere  falso  che  ninno 
Istoriografo  gentile  abbia  scritto  di  Cristo  e  della  Chiesa  sua: 
anzi  innumerabili  dottissimi  e  gravissimi  uomini  Greci  e  Latini 
e  ebrei  e  di  altre  nazioni  copiosamente  e  con  eleganza,  hanno 
non  solamente  scritte  le  laudi  di  Cristo,  ma  si  sono  anche  con- 
vertiti alla  fede  ed  hanno  quello  in  ogni  luogo  predicato , 
e'  libri  de'  quali  sono  per  tutto  vulgati.  E  se  alcuno  rispon- 
desse che  è  vero  che  hanno  scritto  di  Cristo  dapoi  che  sono 
fatti  cristiani,  ma  noi  parliamo  de*  gentili  rimasti  nella  loro 
Icfedelità,  a  questo  noi  diciamo,  che  tanto  più  la  fede  nostra 
hanno  confermata,  quanto  che  non  solamente  hanno  scritto  le 
biudi  di  Cristo  e  della  Chiesa,  ma  anche  non  hanno  dubitato, 
lasciando  li  errori,  di  seguitarlo,  e  per  lui  spargere  il  proprio 
svolgile:  perchè  non  solamente  li  cristiani  dalla  sua  infanzia 
nutriti  nella  fede  hanno  scritto  le  opere  di  Cristo,  ma  an- 
che innumerabili  di  diverse  lingue,  uomini  dottissimi  e  pre- 
stantissimi ,  li  quali  dopo  la  etA  matura  si  convertirono  alla 
fede.  E  questo  è  massimo  argomento  della  verità  delle  predette 
cose;  perchè  molto  più  hanno,  dimostrato  la ''fede  nostra  esser 
vera^  quando  la  hanno  approvata  e  difesa,  non  solo  con  la  penna, 
ma  eziandio  con  le  opere  e  con  il  proprio  sangue,  che  se  fussino 
stati  nella  sua  infedelità  e  avessino  scritto  gran  volumi  delle 
laudi  di  Cristo.  Che  meraviglia  è  se  li  increduli,  contumaci  e 
superbi,  non  si  sono  curati  di  scrivere  le  opere  magnifiche  di 
Cristo,  quando,  vedendo  ancora  li  miracoli  suoi,  per  li  loro  proprii 
demeriti  non  hanno  consentito  alla  fede? 


Digitized  by 


Google 


—  22  — 

Praeterea,  hujus  rei  duplex  causa  reddi  potest,  videlicet  Dei 
providentia  et  hominum  caecitas.  Credimus  enim  Deum  omnia 
tam  spiritualia  quam  corporalia  movere,  omniumque  habere  prò- 
videntiam  (ut  paulo  post  ostendemus),  ne)ninemque  idcirco  ad  seri- 
bendum  mover!  posse,  nisi  a  Deo  prius  moveatur,  cum  nihil 
agore  possit  causa  secunda,  nisi  a  superiore  sit  prius  mota.  Quae- 
stionem  ergo  ad  primam  causam  resolventes,  quaerentibus  quare 
Deus  gentiles  historiographos  ad  Christi  et  discipuloFum  ejus 
opera  describenda  minime  commoverit,  respondemus,  quod  cum 
Deus  omnia  recto  ordine  agat,  utitur  mediis  conyenientibus  ad 
operum  suorum  productionera.  Cum  ergo  opera  Christi  et  Eccle- 
siae  sint  mundissima  et  divina  (ut  inferius  probabimus),  gentiles 
vero  essent  immundi  et  peccatorum  sordibus  pieni ,  non  erat 
conveniens  ut  talibus  mediis  Deus  ad  opera  sua  exaranda  ute- 
retur. 

Ad  haec,  cum  Christus  sit  veritas,  et  ad  hoc  venerit  in  mun- 
dum,  ut  testimonium  perhibeat  ventati,  non  decebat,  ut  viri 
nugaces,  et  pieni  mendaciis,  cujusmodi  extiterunt  poetae,  oratores- 
que  gentilium,  immaculatam  hanc  veritatem  contrectarent,  qui 
suos  principes  carminibus  et  orationibus  mendacissime  saepe  ex- 
ornant  et  homines  scelestissimos  nonnunquam  ad  sydera  extol- 
lunt;  ideo  libros  suos  mendaciis  implessent,  et  limpidum  veritatis 
fontem  coeno  confudissent. 

Oratores  quoque  gentilium  utebantur  eloquentia  ratione  na- 
turali inventa,  magisque  linguam  suam  magnificare,  quam  veri- 
tati  insistere  cupiebant.  Cum  ergo  Ohristi  opera  sint  supra  ratio- 
nem  humanam,  ut  deinceps  probabimus,  non  congruebat  tales 
viros,  qui  solo  lumino  naturali  ducebantur,  eis  se  immiscere, 
quae  lumen  naturale  transgrediuntur. 

Causa  quoque  fuit  eorum  caecit^ls.  Peccata  siquidem  excae- 
cant  homines  ;  cumque  ii  essent  peccatis  obruti,  et  praesertim 
vento  superbiae  tumidi,  atque  inanis  gloria  cupidi,  obscuratum 
est  insipiens  cor  eorum  et  magnalia  Dei  cognoscere  nequiverunt; 
ita  ut  nec  illuminationes  caecorum,  nec  suscitationes  mortuorum, 
nec  alia  Christi  miracula  et  discipulorum  eius  adverterent,  aut 
alicujus  existimationis  putarent.  Ideoque  de  hujusmodi  rebus  ni- 


Digitized  by 


Google 


-   23  — 

Rispondiamo  ancora  che  li  gentili  istoriografl  non  hanno 
scritte  le  laudi  di  Cristo  per  due  cause  :  una  è  la  providentia 
divina,  l'altra  è  la  loro  cecità.  Noi  crediamo  che  Dio  muova  le 
cose  corporali  e  spirituali  ed  abbia  provvidenza  di  ogni  cosa, 
come  dimostreremo  di  sotto.  E  però  ninno  può  moversi  a  scri- 
vere cosa  alcuna,  se  prima  non  è  mosso  da  Dio,  perchè  la  causa 
seconda  non  può  operare  se  non  è  mossa  dalla  prima.  Quando 
tu  dunque  domandi  :  che  vuol  dire  che  li  istoriografl  gentili  non 
hanno  scritto  di  Cristo  ?  ti  rispondo  :  Perchè  la  provvidenza  di- 
vina non  li  ha  mossi. 

E  questo  ha  fatto  per  tre  ra'gioni.  Prima,  perdiè  procedendo 
lei  ordinatamente  in  ogni  cosa,  usa  convenienti  mezzi  alle  sue 
opere.  Essendo  dunque  le  opere  di  Cristo  e  della  Chiesa  mon- 
dissime e  divine,  ed  essendo  li  gentili  istoriografl  immondi  di 
infedeltà  e  di  altri  peccati;  come  mezzi  non  convenienti,  non  li 
volse  muovere  né  usare  a  scrivere  le  opere  di  Cristo. 

Secondo,  essendo  Cristo  la  prima  Verità,  e  venendo  nel  mon- 
do per  rendere  testimonio  a  essa  verità,  non  era  decente  che  la 
divina  provvidenza  lasciasse  scrivere  le  opere  e  laudi  di  Cristo 
a  uomini  loquaci  e  bugiardi,  quali  sono  stati  li  poeti,  oratori  e 
istoriografl  gentili,  li  quali  con  molte  bugie  hanno  commendato 
li  uomini  scelleratissimi  e  hanno  pieni  e*  libri  loro  di  falsità, 
delle  quali,  se  avessino  scritto  di  Cristo,  averianó  maculata  la 
sua  purissima  verità. 

Terzo,  li  oratori  gentili  non  aveano  altra  eloquenza  che  quel- 
la che  fu  trovata  dalla  ragione  naturale:  per  la  quale  cercavano 
più  tosto  magniflcare  se  medesimi,  che  narrare  la  verità  delle 
cose.  Essendo  dunque  le  opere  di  Cristo  sopra  ogni  ragione 
naturale,  manifesta  cosa  è  che  tali  uomini  non  erano  convenienti 
mezzi  a  descriverle;  e  però  la  provvidenza  divina  li  escluse  da 
tale  oflflcio. 

La  causa  ancora  perchè  non  scrisseno  le  laudi  di  Cristo  fu  la 
cecità  loro  causata  da'  peccati,  massime  dal  peccato  della  super- 
bia e  vanagloria:  per  li  quali  tanto  fu  oscurato  il  cor  loro, 
che  le  mirabili  opere  di  Cristo,  cioè  le  illuminationi  de'ciechi,  le 
resurrezioni  de  morti  e  simili  altre,  che  non  possono  essere  fatte 


Digitized  by 


Google 


—  24  — 

hil  scrìpserunt,  sed  tamquam  contemptibilia  aut  superstiliosa 
neglexerunt. 

Praeterea,  cum  Christiaai  idolorum  everHionem  prìncipìt>us  et 
populis  suadere  conarenlur,  illorum  cultum  detestantes,  a  poetis 
et  oratoribus,  qui  ab  incuuabulis  in  prophanorum  Deorum  laudi- 
bus  et  fabulis  enutriti  erant  et  in  iis  ingenium  attriverant,  sum- 
mo  odio  habebantur;  tum  quia  illi  studi um  et  operam  se  perdi- 
^isse  conspiciebant,  tum  ut  tyrannis,  qui  saepe  Christiani»  valde 
infensi  erant,  magis  placerent.  Ideo  de  admirandis  Ctiristi  ope- 
ribus,  aut  nibil  prorsus,  aut  in  contemptum  potius  contumeliam- 
<iue  scripsere. 

Postremo,  cum  videamus  oratores  ac  poetas  omnes  et  hujus 
saeculi  sapientes  ardentissimo  studio  apud  principes  atque  ma- 
gnates  laudem,  gratiam  benevoientiaraque  captare,  propter  qood 
eos  extollentes  eorumque  adversarios  depriraentes  multa  men- 
dacia confìngunt;  bis  artibus  nil  favoris  aut  praemii  apud  Ohri- 
stianos,  qui  veritatis  sunt  amatores  et  paupertatis  cuUores^  spe- 
rare poterant.  Itaque  nemo  mirari  debet  si  Cbristi  opera  tacue- 
runt,  Verum,  postquam  terrenum  imperìum  coepit  Ecclesia  pos- 
sidere,  non  defuere  varii  scriptores  qui  principum  ac  praesulum 
laudes,  vel  maxime  falsas,  carminibus  et  historiis  celebrarunt^ 
Talibus  antera  veritas  non  eget.  Satius  ergo  fuit  ut  intactam  il- 
lam  indigni  auctores  ac  vani  testes  omnino  reliquerint. 

OAPVT  V. 

DE  OE^DINfi  PBOCEDBNDI. 

Cum  itaque  invisibilia  Dei  per  visibilia  cognoseantuFt  scien- 
dum  est  quaedam  invisibilia  Dei  esse,  quae  per  eius  visibilia 
opera,  naturali  virtule  luitiinis  intellectus  agentis^  cognosei  pos- 
sunt  ;  ad  quae  etiam  piiilosophi  pervenerunt  ;  ut  :  Deum  esse, 
et  ipsum  esse  unum,  et  actum-  purum,  et  similia.  Quaedam 
autem  invisibilia  Dei  nulla  ratione  bumana  investigar!  pos* 
sunt.  Nemini  enim  dubium  esse  debet  infinita  esse  intelligi* 
bilium  divinorum  secreta  quae  bumanae  rationis  capacìtatenx 
penitus    excedunt:    cum  videamus  in    specie    humana,  in   qua. 


Digitized  by 


Google 


—  25  — 

se  non  da  Dio,  non  erano  appresso  di  loro  di 
e  però  come  ciechi  e  frenetici  non  si  curaronc 

Oltre  a  questo,  essendo  loro  nutriti  dalla  ii 
e  laudi  delli  idoli,  avevano  in  odio  gli  crist 
stavano  il  culto  della  idolatria,  e  però  non  s 
appartenesse  a  laude  della  Chiesa,  si  per  lo 
contra  lei,  si  perchè  gli  parca  di  avere  per 
mancando  la  idolatria;  si  eziandio  per  pia 
quali  pei'8eguita[va]no  gli  cristiani. 

Ancora  è  da  sapere  che  tali  poeti  e  o 
sempre  cose  terrene,  cercano  la  grazia  de'  pi 
e  con  loro  versi  e  prose  li  esaltano  falsissira 
stelle,  per  conseguitare  da  loro  qualche  pre 
porale,  il  quale  non  potevano  conseguitare  i 
passati,  amatori  della  verità  e  cultori  del 
dunque  maraviglia  alcuna,  se  non  scrisseno 
poi  che  non  potevano  appresso  li  cristiani 
veruno.  Ma  ora,  poi  che  la  Chiesa  ha  prese 
no,  non  mancano  li  oratori  e  li  poeti,  li  q 
laude  de' principi  e  de' prelati  assai  volte  ce 
pare  dunque  per  queste  ragioni  che  e'  non 
86  li  autori  de*  gentili  non  hanno  scrìtte  le  C( 


CAPO  V. 

DE  L*  ORDINE  DEL   PROCEDEI 

Cognoscendo  dunque  noi  le  cose  invisibili 
sapere  che  sono  alcune  cose  invisibili  di  Dio, 
conoscere  per  virtù  naturale  del  nostro  inlelletU 
della  natura;  come  sono  queste,  cioè:  che  Di* 
Dio  solo,  e  quello  di  semplice  sustanza,  e  s 
alla  cognizione  delle  quali  pervennero  li 
tre  cose  invisibili  di  Dio  sono  che  non  si  ] 
per  ragione  umana.  E  di  questo  ninno  si  d 
però    che    noi   vediamo  nelli  uomini,  che  s 


Digitized  by 


Google 


—  26  — 

homincs  quoad  naturam  sunt  aequales^  a  luagnls  philosopbis  sub- 
tilia  quaedara  intelligi,  ad  quae  nullo  modo  puerorum  vel  rudium 
hominum  intellectus  ascendit.  Cum  ergo  Deus  homines  excedat 
influite^  in  eo  pariter  infinita  necessario  sunt,  quae  nuUus  crea- 
tus  intellectus  penetrare  aut  scrutari  queat  ;  praesertim  cum  in 
rebus  sensibilibus  cognoscendis,  quas  assidue  tractamus,  defectum 
scientiae  nostrae  experiamur,  proprietates  eorum  pluriraas  igno- 
rantes.  Quanto  ergo  magis  in  Deo  id  existimandum  est,  cura  re- 
rum sensibilium  eflfectus,  per  quos  in  ejus  cognitionem  devenimus, 
non  modo  primam  eausam  non  adaequent,  verum  etiam  ab  eo 
remotissime  distent?  Quapropter  ex  iis  de  Deo  perquam  pauca 
intelligere  valemus.  Quae  igitur  sola  fide  tenemus,  supra  bumani 
ingenii  vires  esse  dicimus;  ut:  Deum  esse  trìnum,  et  ipsum  esse 
hominem,  et  (taotera  hujusmodi,  quae  per  rationes,  seu  per  ef- 
fectus  naturales,  invenire  non  possumus.  Ex  efifectibus  tamen  8U- 
pernaturalibus  possumus  aliquo  modo  de  eis  fieri  certiores;  nam 
sicut  efFeetus  naturales  nosin  cognitionem  Dei  perducunt,  et  has 
proposiliones  esse  veras  indicanl,  videlicet:  quod  Deus  est,  idem- 
que  unus  et  infinitus;  neque  tamen  per  ipsos  cognoscimus  Deum 
sicuti  est,  nec  ejus  substantiam  videmus;  ita  etiam  per  superna- 
turales  effectus  possumus  fieri  certiores  de  veritate  harum  pro- 
positionum,  scilicet:  quod  Deus  est  trinus,  et  quod  Dei  Filius 
Deus  est  et  bomo.  Attamen  per  ipsos  comprehendere  non  vale- 
mus  Deum  trinura  et  Deum  hominem,  prout  est. 

Quia  ergo  gratia  praesupponit  naturam,  primo  agemus  de  iis 
Dei  invisibilibus,  quae  per  effectus  naturales  investigari  possunt; 
deinde  de  iis  quae  per  supernaturales  effectus  aliquo  modo  per- 
cipinntur.  Verum,  quia  plures  et  pbilosophi  et  catholici  doctores 
de  primis  invisibilibus  suffìcientissime  tractarunt,  pauca  super 
bis  affferemus,  cum  ab  illis  adeo  sint  effìcaciter  probata,  ut  nul- 
lus  pateat  dubitationi  locus. 

OAPVT  VI. 

DEVM     ESSE 

Primum  itaque  necessarium  est  probare  Deum  esse.  Sed  quia 
multitudinis  usus    in  nominandis   rebus    tenendus  est,  et  de  su- 


Digitized  by 


Google 


—  27  — 

natura,  che  alcuni  filosofi  intendono  certo  cose  alte  e  sottil 
alia  cognizione  delle  quali  e'  fanciulli  e  li  uomini  bassi  d' ing 
gno  non  possono  pervenire.  Quanto  maggiormente  dunque  d( 
verno  credere  essere  in  Dio  infiniti  segreti,  li  quali  niuno  ìj 
telletto  creato  non  può  investigare?  massime  conoscendo  n< 
e  provando  il  difetto  della  nostra  scienza:  poiché  delle  cose  ci 
ogni  di  palpiamo,  abbiamo  poca,  anzi  quasi  niuna  cognizion 
Quanto  dunque  minore  cognizione  averemo  di  Dio  il  qua 
supera  ogni  cosa  in  infinito?  Le  cose  dunque  divine  che  non 
possono  investigare  per  ragioni  naturali,  sono  quelle  che  n< 
crediamo  per  fede;  come  è:  che  Dio  è  trino  ed  uno,  e  che 
Salvatore  Gesù  Cristo  è  Dio  e  uomo  ;  e  simili  altre  verità  :  ] 
quali  avvenga  che  non  si  possine  provare  per  effetti  e  ragi 
ni  naturali,  niente  di  meno  per  li  effetti  soprannaturali  possìan 
certificarci  molto;  perchè  cosi  come  per  li  effetti  naturali  noi  con< 
sciamo  queste  proposizioni  essere  ver»^,  cioè:  Dio  è,  ed  è  uno  e 
infinito;  e  niente  di  meno  per  quelli  non  conosciamo  però  Di 
come  egli  è,  né  vediamo  la  sua  sostanza,  cosi  ancora  per  li  e 
fotti  soprannaturali  possiamo  certificarci  della  verità  di  quesl 
proposizioni;  cioè:  Dio  è  trino  ed  uno,  e  che  il  Figliuol  di  Dio 
Dio  ed  uomo:  niente  di  meno  per  essi  non  possiamo  compreiidei 
o  vedere  quella  verità  come  la  è  in  se  medesima. 

Perchè  dunque  la  grazia  presuppone  la  natura,  prima  tratt 
remo  delle  cose  invisibili  di  Dio,  le  quali  si  possono  per  g 
effetti  naturali  investigare;  dipoi  di  quelle  che  si  possono  conc 
scere  per  li  effetti  soprannaturali:  benché  delle  prime  ne  tratter 
mo  brevemente,  perchè  li  filosofi  e  dottori  cattolici  n'  hann 
trattato  cosi  sufficientemente,  che  non  hanno  lasciato  loco,  i 
mio  parere,  da  potere  dubitare. 

CAPO  VI. 

CHE      DIO     È. 

Prima  dunque  è  necessario  provare  che  Dio  è,  a  volere  ci: 
tutto  il  nostro  processo  non  sia  vano.   E  perchè  in  nominare  1 


Digitized  by 


Google 


—  28  — 

scìre  quid  nominis,  necesse  est  priraum  in- 
omen  Dei  accipiant  homines.  Certum  est  au- 
)ei  nuncupatione  intelligunt  quoddam  sum- 
primum  motorem,  alii  primam  causam  et 
'erum,  alii  verosumraum  bonum  vel  primam 
rere.  Sive  ergo  per  Deura  intelligamus  pri- 
)  primam  causam,  vel  primum  principium, 
a,  vel  primam  veritatem,  vel  aliquid  huju- 
est  per  philosophorum  demonstratioues  nos 
eum  esse:  quas  prò  ordine   libri    brevissime 


iipimus  aliqua  in  hoc  mundo  moveri  :  omne 
ir,  necesse  est  ab  alio  moveri,  cum  nihil  pos- 
tu  et  inpotentia  secundum  idem.  Sed  in  mo- 
on  est  procedere  in  infinitum;  quia  noa  esset 
ovens,  et  per  consequens  nec  aliquid  aliud; 
inda  non  movent,  nisi  per  hoc  quod  sunt  a 
e  est  igitur  devenire  ad  unum  primum  mo- 
vocant. 


Digitized  by 


Google 


—  29  - 

cose  si  debbe  servare  Tuso  della  moltitudine,  bisogna  pr 
pere  quel  che  Intendono  li  uomini  per  questo  nome  : 
certa  cosa  è  che  ogni  uomo  per  questo  nome  intende  no 
una  cosa  somma  ed  eccellentissima  sopra  tutte  le  altre:  1 
alcuni  domandano  primo  motore,  altri  prima  causa  e 
principio,  alcuni  altri  sommo  bene  e  prima  verità.  Sia  no 
dunque  Dio  come  si  voglia,  pur  che  tu  intenda  come  i 
ognuno,  cioè,  Dio  essere  somma  ed  eccellentissima  natur 
nifesta  cosa  è  per  le  dimostrazioni  de'  filosofi,  che  bisogi 
fessare  essere  Dio  5  delle  quali,  per  servare  V  ordine  de 
brevemente  ne  diremo  alcune. 

Prima  li   filosofi    provano    efficacissimamente   che    og 
sa  che   si  muove  è    mossa  da   altri  :  e  benché  V  uomo  e 
male   si   muova  se    medesimo,  dicono    che    altra   cosa  è 
che  muove  e  altra  quella  che  è  mossa;  perchè  V  anima  1 
ed  il  corpo  è  mosso;  onde,  partendosi  l'anima  dal  corpo, 
il  corpo  immobile.    E   perchè  ogni  movimento  sotto  al  ci 
pende    dal  movimento  del  cielo,  bisogna  che   qualche   si 
muova  quel  gran  corpo;  perchè,  come  è  detto,  ciò  che  si 
è   mosso    da   altri.    Dimandano   dunque    se   quella    sosta 
muove   0    no.    So   tu    rispondi  che    la   non  si  muove,  coi 
no  quella  essere  Dio,  perchè  per  questo  nome  Dio  intenc 
primo    motore,    il  quale  muove   tutte   le   altre   cose    e 
muove  lui  ;  et  se  tu  di'  che  la  si  muove,  immediate  conc 
che  bisogna    che   la  sia    mossa  da  altri.   Dimandano  dun 
quello  che  la  muove,  s'  el  si  muove  lui  0  no.  E  se  tu  ris 
no  ;  per  la  ragione    detta  concludono  che  egli   è  Dio.    Se 
elle  el  si  muove;  dunque,  ti  replicano,  è  mosso  da  altri.  E 
quello  altro  fanno  quelle  medesime  domande,  e  concludoi 
o  vero  bisogna  pervenire  ad  uno  primo  motore,  o  dire  ch( 
moventi    infiniti ,   e   che    non    se   ne   trovi    veruno   prin 
questo  è  cosa   assurda   in    filosofia:  perchè  non  trovando 
mo,  dalla   virtù  del   quale    tutti  li    altri  dipendono^  seg 
che   niente  si  muovesse  e  che  le  cose  altissime  fussino 
ordine.  Dunque  bisogna  dare  uno  primo  motore,  il  quale  e 
no  Dio. 


Digitized  by 


Google 


—  so- 
lile argumentura  adducunt  ratione  causae  eflScientis.  Inve- 
enim  in  his  sensibilibus  esse  causarum  efflcientium  ordi- 
lec  taraen  in  eis  invenitur,  nec  est  possibile,  aliquid  esse 
1  efficientem  sui  ipsius,  quia  sic  esset  prius  seipso,  quod 
possibile.  Cum  ergo  nec  in  hujusmodi  causis  sit  procedere 
nitum,  ex  eo  quod  secundae  causae  non  agunt  nisi  in  vir- 
ìmae,  necesse  est  dare  aliquam  primam  causam  efficientem, 
oranes  communi  consensu  Deum  nominant. 
leterea,  cum  in  rebus  aliquid  inveniatur  magis  aut  minus 
i,  verum,  et  ens;  non  potest  hoc  esse  in  diversis,  nisi  prout 
vel  minus  appropinquant  alieni  sumrao  bono,  vel  summo 
rei  summo  enti.  Oportet  ergo  esse  aliquid  in  rebus  optimum, 
mum  et  nobilissimum  ens,  quod  Deum  simili  modo  appellane 
iemus  insuper  ea,  quae  cognitione  carent,  operari    propter 

quia  semper,  aut  frequentius,  eodem  modo  operantur,  ac 
uos  per  debita  media  consequuntur.  Unde  patet  quod  non  a 
led  ab  intentione  alicujus  intellectus  ea  dirigentis,  sic  pro- 
t:  quem  intellectum  Deum   vocant. 

ibus  etiam  hoc  signum  addere  possumus,  quod  nulla  incli- 
naturalis  frustra  esse  potest,  ut  liquet  per  omnia  nalura- 
am  animata  quam  inanimata,  discurrenti.  Naturalìter  au- 
mnos  homines  inclinantur  ad  credendum  aliquem  esse 
universi  gubernatorem,  quem  Deum  vocant.  Cujus  signum 
lod  nemo  numquam,  nisi  mente  captus,  consistere  in  hoc 
,  ut  firmiter  sentiret  Deum  non  esse.  Nulla  denique  gens, 
5ra,  tam  barbara  est,  quae  non  Deum  aliquo  modo  fatea- 
uod  per  omnium  aetatum  curricula  in  haec  usque  tempo- 
q[ue  terrarum  observatum  est.  Quod  autem  omnibus  et  omni 
re  convenit  naturale  esse  videtur.  Caeterum,  quia  in  repen- 
ujusque  habitus  et  inclinatio  naturae  maxime  dignoscitur,  ex 
aturaliter  nobis  insertam  Dei  cognitionem  comprehendere 
nus.  Videmus  enim  in  repentinis  periculis  omnes  homines, 

humano  auxilio  destitutos  conspiciunt,  naturali  quodam  in- 
a,  non  ratione  eos  movente,  ad  superiora  converti;  quia  natu- 

ad  suam  causam  converti  tur  effectus.  Quamobrem  manifeste 
naturaliter  nobis  insertum  esse,  quod   sit  aliquod  primum 

principium  et  gubernator  universi,  quem  Deum  appellant. 


Digitized  by 


Google 


—  31  — 

Simile  ragione  cavano  dall*  ordine  delle  cause.  Perché  ve- 
diamo molte  cose  in  questo  mondo  essere  causate;  e  non  è  possibi- 
le che  alcuna  cosa  si  possa  fare  se  medesima.  Con  ciò  sia  dunque 
che  noi  vediamo  molte  cause  concorrere  ad  uno  medesimo  effet- 
to, ed  una  essere  superiore  air  altra,  è  necessario  o  procedere 
in  infinito,  che  è  cosa  inconveniente,  come  abbiamo  detto  di 
sopra  de'  motori,  ovvero  pervenire  a  prima  causa,  la  quale  ogni 
uomo  confessa  essere  Dio. 

Ancora  noi  vediamo  nelle  cose  naturali  una  essere  migliore 
e  più  vera  e  più  perfetta  dell'  altra:  la  quale  cosa  non  può  es- 
sere, se  non  per  maggiore  appropinquàzione  a  qualche  sommo 
bene  o  sommo  vero  o  somma  perfezione;.  Bisogna  dunque  con- 
cedere che  sia  nel  mondo  qualche  cosa  somma,  la  quale  non  può 
essere  altro  che  Dio. 

Ancora  noi  vediamo  le  cose  naturali,  che  sono  senza  intellet- 
to, procedere  ordinatamente  dalli  loro  principii  al  fine  per  li 
debiti  mezzi;  la  qual  cosa  non  può  essere  a  caso;  perchè  o  sem- 
pre, o  quasi  sempre,  cosi  operano.  Bisogna  dunque  che  questo 
proceda  dallo  ordine  di<  qualche  intelletto  che  lo  dirizzi:  il  quale 
che  può  essere  altro  che  Dio  ? 


A  queste  ragioni  possiamo  aggiungere  questo  segno,  che 
ninna  inclinazione  naturale  può  essere  vana  :  ma  noi  vediamo 
che  tutti  li  uomini  sono  inclinati  dalla  natura  a  credere  che 
sia  Dio:  perchè  dal  principio  del  mondo  insino  a  questa  ora 
presente  non  fu  mai  gente  cosi  barbara  e  fera,  che  non  con- 
fessasse essere  Dio,  come  appare  per  diversi  culti  supersti- 
ziosi e  sacritìcii.  Essendo  dunque  questa  cosa  comune  in  ogni 
tempo  a  tutti  li  uomini,  bisogna  dire  che  la  proceda  da  instinto 
naturale.  Oltre  a  questo  noi  vediamo  tutti  gli  uomini  quando  si 
vedono  costituti  in  qualche  pericolo  repentino  e  destituti  da 
ogni  umano  adiutorio,  subito  per  instinto  naturale  convertirsi 
alle  cause  superiori  ed  invocare  lo  adiutorio  di  Dio;  per  la  qual 
cosa  appare  essere  inserto  naturalmente  nella  mente  umana  che 
sia  Dio.  r 


Digitized  by 


Google 


—  32 


CAPVT  VII. 

DEVM    NON    ESSE    CORPVS,   NEC    gORPORIS  FORMAM, 
NEC    ALIQVID   COMPOSITVM. 

Deum  vero  non  esse  corpus,  nec  corporis  forraam,  nec  aliquid 
►mpositum,  sed  actum  purum,  nerao  philosophorum  ambigit. 
)rpus  enim  (ut  ipsi  philosophi  probant)  non  movetur  nisi  ab 
io  motum.  Si  ergo  Deus  esset  corpus,  non  esset  primum  mo- 
?ns  immobile.  Praeterea  non  esset  etiam  in  entibus  nobilissi- 
um  ;  manifestum  est  enira  spiritum  esse  corpore  nobiliorem. 
?m,  cum  actus  simpliciter  ex  natura  sit  prior  potentia,  quia 
hil  potest  reduci  in  actum  nisi  per  ens  actu ,  si  Deus  esset 
rpus,  esset  ens  in  potentia;  et  sic  non  esset  primum  ens. 

Non  est  etiam  alicuius  corporis  forma.  Id  enim  quod  per  se 
,bet  esse,  nobilius  est  eo  quod  esse  habet  in  alio.  Omnis  au- 
ra forma  corporis  existit  in  alio.  Cum  igitui*  Deus  sit  ens  nobi- 
simum,  ceu  prima  essendi  causa^  non  potest  esse  alicuius  corpo- 
j  forma.  Praeterea,  ipsa  corporis  forma  non  est  ipsa  res,  quae  ex 
et  materia  componitur,  sed  est  essendi  principium.  Totum  ergo 
mpositum  est  aliquid,  quod  nec  est  forma  tantum,  nec  mate- 
i  solaj  et  est  perfectius  quam    materia  et  forma,  cum  totum 

perfectius  suis    partibus.  Si  ergo   Deus  esset  corporis  forma, 

n  esset  ens  perfectissimum,  quia  aliquid    esset   eo   perfectius. 

aeterea,  quod  venit  in  alicuius  compositionem,  non  est  primo 

per  se  agens.  Non  enim    manus  agit,  sed  homo  per  manum. 

ergo  Deus  esset  corporis  forma,   non  esset  primo  et   per  se 

ens,  et  per  consequens  non  esset  prima  causa. 

Sicut  autem  Deus  non  venit  in  alicuius  rei  compositionem, 
,  nec  ipse  compositus  est,  sed  actus  purus  :  non  enim  esse 
ìi  et  sua  essentia  differunt  ;  alioquin  esset  «ens  per  participa- 
nem  et  non  per  essentiam,  et  sic  aliquid  eo  prius  esset;  quia 
me  quod  est  per  participationem  ,  dependet  ab  eo  quod  est 
I'  essentiam.  Cum  igitur  Deus  sit  primum  ens,  a  quo  depen- 
t  omne  ens,  oportet  quod  quidquid  est  in  Deo  sit  essentìaliter 
eo,  id  est  quod    non    differat  a  sua  essentia  ;  et  sic  sequilur 


Digitized  by 


Google 


33  — 


CAPITOLO  VII. 


CHE  DIO  NON  È  CORPO,   NÉ     FORMA   DI   CORPC 
NÉ  COSA   COMPOSTA. 

Dio  non  essere  corpo  né  forma  di  corpo  nò  cosa 
ma  atto  puro  e  semplice  sostanza,  ninno  vero  filose 
perocché,  essendo  Dio  il  primo  motore  Immobile,  è  impc 
sia  corpo:  perchè  ninno  corpo  può  muovere  altri,  se 
si  muove  lui.  E  oltre  a  questo,  essendo  più  nobile  lo 
il  corpo,  se  Dio  fusse  corpo,  non  saria  cosa  nobilissiri 
essendo  retto  il  corpo  dallo  spirito,  se  Dio  fusse  corpo, 
11  primo  rettore. 

Non  può  ancora  essere  forma  di  corpo,  come  1'  anir 
del  corpo  umano;  perchè  ogni  cosa,  che  ha  lo  essere 
molto  più  nobile  che  quella  che  ha  lo  essere  in  alti 
dunque  Dio  nobilissimo  sopra  ogni  cosa,  ha  il  suo  e 
e  non  in  corpo  alcuno.  Ancora  le  cose  composte  di 
di  forma  sono  più  perfette  che  la  sua  materia  sola  e 
ma  sola:  perchè  il  tutto  sempre  è  più  perfetto  che  le 
Se  dunque  Dio  fusse  forma  dì  corpo,  qualche  cosa  sai 
fetta  di  Dio,  perchè  tutto  quel  composto  saria  più  pt 
la  sua  forma.  Ancora  seguiteria,  che  Dio  non  potesse  e 
se  medesimo:  perchè  la  forma,  cosi  come  la  non  ha  lo  e 
Irt  materia,  cosi  non  può  operare  senza  quella.  Non  sai 
Dio  la  prima  causa,  la  quale  non  ha  bisogno  di  altr 
operazioni. 

Ancora  è  manifesto  che  Dio  non  è  cosa  composta 
puro  e  semplice  sostanza,  perchè  ogni  cosa  composi 
da  altri;  perocché  noi  vediamo  che  li  corpi  composti 
dalli  semplici.  Essendo  dunque  Dio  prima  causa,  la  qi 
pende  da  altri,  anzi  ogni  cosa  dipende  da  lei,  seguiti 
non  sia  cosa  composta,  ma  atto  puro.  Ancora,  se  Dio 


Savonarola  -  Triumphu»  Cruda. 


Digitized  by 


Google 


—  34  — 

Deum  esse  actum  purum.  Item,  ciim  orane  compositum  sit  poste- 
rius  suis  componentibus,  et  ab  eis  pendeat,  et  ex  necessitate 
causara  habeat,  quia  ea,  quae  sunt  secundura  se  diversa^  non 
conveniunt  in  unum  nisi  per  aliquam  causam  ipsa  unientem, 
sequeretur  Deum  non  esse  priraum  ens  a  quo  omnia  alia  entia 
derlvantur,  nec  primam  causam  efficientem;  quod  jam  improba- 
tum  est. 

CAPVT  Vili. 

DEVM  ESSE  PERFECTVM  ET  SVMMVM  BONVM,  INFINITAE  POTENTIAE, 
VBIQVE,   IMMVTABILEM   ET   AETERNVM. 

Si  ergo  confiteamur,  sicut  oportet,  Deum  esse  actum  purum, 
ipsum  quoque  esse  perfectum  et  summum  bonum,  et  inflnitae 
potentiae  et  ubique,  immutabilem  et  aeternum  confiteri  validis- 
simis  rationibus  compellemur.  Deum  namque  esse  perfectum  et 
summum  bonum,  si  ipse  est  actus  purus,  manifestissima  ratione 
probatur.  Esse  ,enim  per  se  subsistens  continet  totam  perfectio- 
nem  essendi;  quemadmodum  si  quis  per  se  caler  esset,  totam  con- 
tineret  essentialiter  calorìs  perfectioiiem.  Cum  ergo  Deus  sit 
actus  purus  et  esse  per  se  subsistens,  nihil  de  perfectione  es- 
sendi  ei  deesse  potest.  Omnium  autem  perfectiones  pertineut  ad 
essendi  perfectionem,  quia  res  dicuntur  perfectae  per  hoc,  quod 
aliquo  modo  liabent  esse;  unde  sequitur  nihil  bonitalis  et  per- 
fectionis  Deo  deesse. 

Sicut  autem  ex  hoc  quod  Deus  est  actus  purus,  sequitur  i- 
psum  esse  summum  bonum,  ita  ex  eodem  sequitur  ipsum  esse  in- 
flnitum,  et  inflnitae  potentiae.  Inflnitum  enim  dicitur  aliquid  ex 
eo  quod  non  est  finitura.  Unaquaeque  antera  forraa  in  se  con- 
siderata ad  multa  communis  est;  et  per  hoc  dicitur  infinita.  Cum 
vero  recipitur  in  raateria,  fit  forraa  hujus  rei  determinata;  et 
sic  dicitur  finiri.  Cum  igitur  Deus  sit  actus  purus,  et  esse  suum 
non  sit  in  aliquo  receptum,  sed  sit  per  se  subsistens,  manifestum 
est  quod  Deus  non  est  finitus,  sed  raaxirae  forraalis  et  infìnitus. 

Id  antera  quod  est  maxime  omnium  formale,  est  ipsum  esse. 
Et  cum  unumquodque,  ea  ratione  qua  est  in  actu  et  perfectum. 


Digitized  by 


Google 


—  35  — 

composta,  seguiterla   che  non  fusse  la  prima   e   principal 
del   mondo.  Perchè  il  composto  seguita  sempre   le  sue 
non  precede  a  quelle,  la  unione  delle  quali    non  può  ess 
non  da  qualche  causa  che  preceda  il  tutto.  Bisogna  dunq 
eludere  che  Dio  è  sostanza  semplice  ed  atto  purissimo. 


CAPITOLO  Vili. 

CHE  DIO  È  PERFETTO  E  SOMMO  BENE   E  INFINITA   POTE: 
E  IN  OGNI  LUOGO  E  IMMUTABILE  E  ETERNO. 

Se  noi  dunque  confessiamo  (come  è  necessario)  che 
atto  puro,  siamo  ancora  costretti  a  dire,  che  lui  è  pei 
sommo  bene  e  infinita  potenza  e  in  ogni  loco  e  imra 
e  eterno.  Perocché  ogni  cosa  immateriale  quanto  è  più  se 
tanto  è  più  perfetta.  Essendo  dunque  Dio  senza  alcuna  c( 
zione,  atto  puro  e  in  sommo  grado  di  semplicitA,  bisogi 
che  in  lui  sia  somma  bontà  e  perfezione. 


E  perchè  ogni  cosa  quanto  è  più  elevata  dalla  mater 
più  formale,  tanto  è  di  maggiore  virtù  e  potenza,  essendo  ] 
vatissimo  da  ogni  imperfezione  e  in  sommo  grado  di  for 
perchè  lui  è  atto  puro,  è  necessario  dire  che  lui  sia  infini 
infinita  potenza.  E  perchè  cosi  come  gli  effetti  particolai 
ducono  alle  cause  particolari,  cosi  g\ì  effetti  universali  ali 
universali;  Essendo  dunque  lo  essere  delle  cose  effetto  univ 
Simo,  perchè  è  comune  a  tutte  le  cose,  bisogna  che  queste 
proceda  da  causa  universalissima,  la  quale  è  Dio;  il  qu; 
solamente  è  causa  in  dare  questo  essere,  ma  eziandio  in 
vario.  E  perchè  bisogna  che  quando   là  causa  opera,  coi 


Digitized  by 


Google 


—  36  — 

t   principiura   alicujus  activuin    (patitur   autem  ^  unumquodque 
•out  est  deficiens  et  imperfectiirn)  cum  Deus  sit  perfectissimus 

actus  purus,  raanifestum  est  quod  ei  maxime  competit  princi- 
ura  activura  et  habere  potentiam  infìnitam;  ipse  enim  se  tota 
rit,  et  nihil  habet  poteiitiae  passivae. 

Ex  hoc  etiam  sequitur  Deum  ubique  esse  indivisibiliter. 
portet  enim  omne  agens  ei  conjungi  in  quod  immediate  agit; 
lia  movens  et  motum  simul  esse  oportet.  Cum  ergo  Deus  sit 
ima  et  universalis  omnium  causa,  et  sit  actus  purus  et  suum 
sius  esse,  oportet  quod  omne  aliud  esse  productum  sit  proprius 
18  effectus;  sicut  igniri  est  proprius  ignis  eflfectus.  Et  cum  Deus  sit 
nnium  causa,  non  solum  in  fieri,  sed  etiam  in  esse,  ipsum 
5um  adesse  rebus  oportet,  non  solum  prima  inchoatione,  sed 
lamdiu  in  esse  conservantur.  Et  cum  esse  sit  unicuique  rei  maxi- 
e  intimum  (est  enim  formale  respectu  omnium,  quae  sunt  in  re) 
firmare  oportet  Deum  omnibus  in  rebus  valde  intimum  esse. 

Cum  insuper  Deus  sit  omnino  indivisibilis,  utpote  quia  est 
tus  purus,  necesse  est  fateri  ipsum  esse  in  quali bet  re,  et  in 
lalibet  cnjuslibet  rei  parte  totum  et  indivisum. 

Ex  bis  quoque  quae  dieta  sunt,  concluditur  ipsum  esse  omni- 

immutabilem  et  aeternumj  quia  actus  purus  nuUam  potest 
vipere  mutationem;  oportet  enim  id  quod  mutatur  esse  aliquo 
Ddo  in  potentia;  quia  motus  est  actus  entis  in  potentia  in 
antum  hujusmodi,  ut  philosophi  probant. 

Hinc  itaque  arguitur  ipsum  esse  aeternum;  quia  nisi  esset 
ternus,  esset  mutabilis;  et  per  consequens  in  eo  esset  potentia 
ssiva;  et  sic  non  esset  actus  purus,  quod  superius  redargu- 
m  est. 

Praeterea;  si  Deus  non  esset  aeternus,  vel  principium,  vel 
em,  vel  utrumque  simul  haberet.  Sed  hoc  est  impossibile, 
ia  si  haberet  principium,  jam  non  esset  ipse  Deus,  sed  ejua 
incipium,  quia  non  esset  actus  purus,  sed  haberet  esse  ab  alio 
!eptum.  Si  fine  clauderetur,  consequenter  esset  mortalis,  vel 
nihilum  resolubilis  ;  atque  ita  non  haberet  potentiam  inflni- 
n,  sed  aliqua  praeesset  illi  potentia,  quae  in  nihilum  vertere 
im  posset. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  38  — 

CAPVT  IX. 

DEVM   ESSE    VNVM. 

lum  quoque  esse  unum  ex  eisdem  principiis  constat.  Illud 
unde  singulare  est  hoc  aliquid.  nullo  modo  est  multis  com- 
labile.  Cum  ergo  Deus  sìt  ipsum  suum  esse,  suaque  natura, 
US  purus,  aliunde  quam  a  natura  sua  habere  non  potest 
Deus  et  ut  sit  hic  Deus.  Ergo  illud,  unde  Deus  est  hoc 
1,  est  ipsa  natura.  Quare  ejus  natura  non  est  pluribus  com- 
abilis.  Impossibile  est  igitur  plures  ess^  Deos. 
aeterea,  cum  Deus  totam  in  se  contineat  essendi  perfectionem 
jtura  est),  si  essent  plures  Dii,  oporteret  eos  inter  se  differre. 
d  igitur  conveniret  uni,  quod  non  altei'i:  et  si  hoc  esset  priva- 
n  esset  simpliciter  perfectus;  si  vero  perfectio,  alteri  eorum 
ìt.  Impossibile  est  ergo  plura  esse  quae  comprehendant  to- 
ì  se  essendi  perfectionem.  Plures  ergo  Dei  esse  non  possunt. 
in  et  entia  cuncta  videmus  esse  invicem  bene  ordinata, 
ilia  aliis  deserviunt.  Quae  autem  divisa  sunt,  in  unum  or- 

non  convenirent,  nisi  ab  uno  aliquo  ordinarentur.  Melius 
in  unum  ordinem  multa  per  unum  quam  per  plures  redi- 
^  Oportet  igitur  primum,  omnia  in  unum  ordinem  redigens, 

tantum  esse,  quod  est  Deus.  Cujus  etiam  argumentum  est, 
n  naturalibus,  ubi  manifeste  apparet  aliquod  regimen,  ut 
bus,  per  unum  multitudiuem  ordinari  videmus.  Et  cum  ars 
ur  naturam,  conspicuum  est  omne  hominum  regimen  cujus- 
le  conditionis  aliquo  modo  reduci  ad  unum  ;  nullumque 
3n  posse  durare,  nisi  ad  unius  regentis  arbitrium  quovis 
reducatur. 

CAPVT  X. 

:)  ESSE  INTELLECTVM,    PERFECTAMQVE  RERVM   COGNITIONEM, 
dqVE  NON  NECESSITATE  NATVRAE  AGERE,  SED  VOLVNTATE. 

praedictis  etiani  perspicuum  est  in  Deo  esse  intellectum 
nitionem  rerum    peifectam,  et  nihil    ipsum  ex  necessitate 


Digitized  by 


Google 


-  39  — 

CAPITOLO  IX. 

CHE     DIO    È    UNO. 

Dio  ancora  essere  uno,  e  che  non  sia  più  Dei,  manifi 
si  prova  :  perchè  la  natura  divina  non  si  può  commu 
altri,  essendo  semplicissima.  Imperocché  noi  vediamo 
natura  che  è  coraraunicata  a  più  individui,  patisce  com 
massime  perchè  bisogna  che  patisca  diversità  di  esser 
impossibile  che  sieno  più  cose  che  abbia[no]  la  natura 

Ancora  se  fussino  più  Dei,  bisogneria  che  fussino 
r  uno  dall'  altro.  Dunque  quella  cosa  per  la  quale  se 
ferenti,  o  saria  cosa  perfetta,  o  imperfetta:  se  imperfe 
che  la  avesse  non  sarebbe  Dio  ;  perchè  Dio  è  tutto  pe 
perfetta,  quello  che  non  la  avesse,  non  sarebbe  Dio,  p 
desima  ragione.  Impossibile  è  dunque  che  sieno  più  D( 

Ancora  noi  vediamo  tutte  le  cose  dello  universo  ei 
mamente  ordinate,  le  quali  non  potrebbono  convenire 
uno  ordine,  se  non  fussino  disposte  da  uno.  Perocché  mol 
le  cose  diverse  si  reducono  ad  uno  ordine  per  uno  ch< 
Ancora  noi  vediamo  nelle  cose  naturali,  nelle  quali  ap 
'  che  reggimento,  come  nelle  ape  e  nelle  grue  e  nelle 
delle  anime  la  moltitudine  essere  regolata  per  uno. 
V  arte  seguita  la  natura,  vediamo  che  tutti  i  buoni  gov( 
ni  finalmente  si  risolvono  ad  uno  ;  altrimenti  le  parti 
^  verebbono  e  non  potrebbe  stare  il  reggimento.  Essend< 
il  governo  dello  universo  primo  fra  gli  altri  e  perfetti^ 
sogna  dire  in  lui  essere  uno  solo  principe  e  governato] 
le  è  Dio. 

CAPITOLO  X. 

CHE   Dio  CONOSCE   PERFETTAMENTE   OGNI   COSA,   E   CHE  EC 
PER  PROPRIA   VOLONTÀ    E   NON   PER   NECESSITÀ  DI   NA 

Dalle  predette  cose  possiamo  intendere  che  in  Dio  ( 
cognizione.  Perocché  noi  vediamo  nelle  cose  naturali  e 


Digitized  by 


Google 


—   40   ~ 

agere,  sed  per  intellectura  et  voluntatem.  In  rebus  enim  natu- 
ralibuSj  videmus  quod  rerum  natura  cognoscentium  majorena 
habet  amplitudinem  et  extensionem  natura  non  cognoscentium. 
Non  cognoscentia  enim  non  habent  nisi  formam  suani;  sed  cogno- 
scentia  apta  sunt  habere  etiam  formam  rei  alienae;  nam  species 
<-ogniti  est  in  cognoscente.  Cum  ergo  coarctatio  formae  sit  per 
materiam,  patet  quod  imraaterialitas  alicujus  rei  est  ratio,  quod 
sit  cognitiva  :  et  ideo  secundum  immaterialilatis  modum  est 
modus  cognitionis.  Unde  plantae  proptersuam  materiali tatem 
nihil  cognoscunt;  sensus  vero  cognitivus  est,  quia  perceptivus  est 
specierum  si  ne  materia;  multoqué  magis  inteliectus,  quia  magìs 
recedit  a  materia.  Cum  ergo  Deus  sit  in  summo  immaterialitatis 
gradu,  quia  est  actus  purus,  sequitur  quod  ipse  sit  in  summo  cogni- 
tionis. Unde  oportet  dicere,  quod  Deus  omnia  perfecte  cognoscit. 

Quia  vero  (ut  saepe  dictum  est)  Deus  est  actus  purus  et 
summe  simplex,  non  potest  dici  quod  cognoscat  recipìendo  spe- 
cies rerum,  quemadmodum  sensus  et  inteliectus  noster:  sed  quod 
ìpse  sit  suus  inteliectus  et  sua  sapìentia;  et  quidquid  cognoscit 
per  seipsum  cognoscit.  Cum  ergo  secundum  immaterialitatis  mo- 
dum sit  cognitionis  modus,  et  ipse  sit  in  summo  immaterialitatis, 
sequitur  qìiod  ipse  seipsum  perfecte  cognoscat,  totamque  suam 
virtutem  comprehendat  ;  immo  quod  sit  ipsa  cognitio  et  sapien- 
tia.  Cum  autem  alicujus  rei  virtus  perfecte  cognosci  non  possit, 
nisi  omnia  cognoscantur  ad  quae  se  virtus  extendit;  virtus  vero 
divina  se  extendat  ad  omnia,  quia  est  prima  causa  omnium  ef- 
fectìva,  et  inflnitae  potentiae,  patet  quod  Deus,  cognoscendo  se- 
ipsum, omnia  alia  cognoscit.  In  seipso  enim  omnia  alia  a  se  vi- 
det,  in  quantum  ejus  essentia  omnium  aliorum  ab  ipso  simili- 
tudinem  continet.  Quod  ex  hoc  patet,  quia  propria  uniuscujusque 
natura  consistit  prout  aliquo'  modo  divinae  perfectionis  est  par- 
ticeps.  Cum  ergo  Deus  seipsum  perfecte  cognoscat,  oportet  eum 
quoque  modos  omnes  cognoscere,  quibus  ab  aliis  sua  perfectia 
est  participabilis.  Atque  ita  singulos  cognoscit  rerum  omnium 
essendi  modos. 

Ideo  stulta  est  positio  quorumdam  dicentium  a  Deo  superio- 
ra solum,  non  inferiora,  nisi  universaliter    confuseque   cognoseL 


Digitized  by 


Google 


—  41  — 

che  hanno  cognizione,  hanno  ancora  la  naiur 
estensa  di  quelle  che  non  hanno  cognizione;  pere 
sono  informate  dalla  forma  propria,  ma  etiam  r 
delle  altre  cose  nella  loro  potenza  conoscitiva. 
a  loro,  perchè  hanno  la  natura  più  elevata  dal 
questo  si  trae  che  ogni  forma  conoscitiva  quai 
dalla  materia,  tanto  è  di  più  ampia  e  di  più  p< 
Essendo  dunque  Dio  atto  puro,  cioè  elevato  d 
da  ogni  possibilità,  seguita  che  lui  sia  in  somii 
zione  e  che  il  suo  intelletto  si  estenda  ad  ogni 


E  per  questa  medesima  ragione  possiamo  i 
non  conosce  come  gli  uomini,  cioè  ricevendo  la 
cose  nel  suo  intelletto  e  imparando  di  n»iovo; 
pliee  sostanza,  bisogna  dire  che  la  sua  sapienza 
sia  la  sua  natui^a,  e  lui  sia  essa  sapienza;  la  qi 
plico  e  non  distinta  in  parti,  bisogna  dire  che  1 
cosa  insieme  per  se  medesima.  E  perchè  non  è 
Dio  che  esso  Dio  e  essa  sapienza  divina,  bisog 
pienza  di  Dio  comprenda  tutta  la  sua  virtù.  J 
divina  si  estende  ad  infinite  cose,  è  necessario  e 
conosce  cose  infinite;  perchè  non  si  può  perfet 
una  virtù,  se  non  si  conosce  tutte  le  cose  che 


E  però  è  stolta  la  opinione  di  alcuni  che  dicoi] 
cose  superiori  determinatamente,  ma  confusamer 


Digitized  by 


Google 


—  42  — 

1  quippe  est  asserere,  quod  homo  aliqua  cogno9cat, 
cognoscit  Deus.  Neque  minus  stultum  est  dicere  ho- 
iqua  perfectius  quam  Deum  cogaoscere.  Si  ergo  haec 
listincte  et  particulariter  homo  novit,  quomodo  poterit 
lare  a  Deo  haec  universaliter  tantum  et  confuse  intel- 
)  videmus  in  rebus  naturalibus  quod  quanto  aliqua  vir- 
linentior  et  perfectior,  tanto  etiam  ad  plura  se  exten- 
etrabilior  est.  Cumque  itaque  divinus  intellectus  sit 
erfectus  et  eminentissimus,  negari  non  potest,  quin 
letrans  profundissime  cognoscat.  Cumque  sit  immuta- 
eternus,  cogimur  confiteri  non  solum  ei  fuisse  omnia 
postquam  facta  sunt,  sed  etiam  antequam  fierent.  Non 
accipit  scientiam  a  rebus,  sed  ipsius  scientia  est  cau- 


r;imusquod  Deus,  non  necessitate  naturae,  sed  per  intel- 
voluntatem,  omnia  agit.  Cum  enira  intellectus  et  natura 
)ter  finera,  natura  vero  finem  et  media  non  cognoscat, 
t  ut  agenti  per  naturam  praeslituatur  finis,  ad  quem 
i  aliquo  intellectu  media  necessaria  ordinentur.  Quare 
ens  per  intellectum  et  voluntatem  prius  esse  agente 
m.  Et  cum  primum  in  ordine  agentium  sit  Deus,  neces- 
itur  quod  ipse  per  intellectutn  et  voluntatem  agat. 

ea;  omne  agens  per  naturam  uno  et  eodem  modo  sem- 
ur,  nisi  impediatur;  quia  agit  secundum  quod  est  tale; 
u  tale  est,  non  nisi  tale  facit.  Si  ergo  Deus  ageret 
m,  cum  in  se  omnem  conti neat  essendi  perfectionem, 
ab  eo  produci  aliquid  indeterminatum  et  infinitum  in 
uod  fieri  non  potest. 

rea;  secundum  hoc  eflfectus  a  causa  agente  procedunt 
quod  in  ea  praeexìstunt;  quia  omne  agens  agit  sibi 
m  ergo  Deus  sit  totus  intellectus,  ejus  effectus  in  ipso 
at  secundum  modum  intelligibilem;  et  sic  per  modum 
3m  ab  eo  procedunt:  quod  est  procedere  ab  intellectu 
o  per  voluntatem. 


Digitized  by 


Google 


-   43  — 

le  cose  particolari  che  si  fanno  in  terra.  Certo  è  cosa  ri< 
mare  che  l'uomo  conosca  quello  che  non  conosce  Dio, 
r  uomo  conosca  più  perfettamente  qualche  cosa  che  I 
que  r  uomo  conosce  queste  cose  particolari  distinta 
può  dire  che  Dio  le  conosca  solamente  in  universale 
mente,  se  non  chi  è  pazzo?  massime  che  noi  vediamc 
naturali  che  quanto  una  virtù,  o  vero  potenza,  è  più 
più  perfetta,  si  estende  etiam  a  più  cose  ed  è  più  pene 
de  noi  proviamo  negli  ingegni  umani,  che  quanto  Si] 
vati,  tanto  si  estendono  a  più  cose,  e  quelle  penetrane 
mente.  Conciosia  dunque  che  lo  intelletto  divino  sia 
perfezione  e  eminenza,  bisogna  dire  che  profondissiir 
penetra  ogni  cosa.  Ed  essendo  immutabile  e  eterno,  siai 
a  confessare  che  lui  ha  sempre  conosciuto  e  sempre 
sempre  conoscerà  ad  un  medesimo  modo,  non  solami 
passate,  presenti  e  future,  ma  etiam  tutte  quelle,  ch( 
fare  e  non  le  farà  mai,  le  quali  sono  infinite  volte  ii 

Ancora  affermiamo  che  Dio  quel  che  fa,  non  open 
sita  di  natura,  ma  per  intelletto  e  volontà:  perocché  v 
la  natura  nelle  sue  operazioni  procede  ordinatamente 
do  alcuna  cognizione,  è  necessario  dire  che  la  sia  r 
qualche  intelletto  superiore;  perchè  T ordine  è  cosa 
tiene  allo  intelletto;  e  però  è  necessario-  che  sia  prii 
letto  ordinante  che  la  natura  ordinata.  Essendo  adunc 
mo  principio  di  ogni  cosa,  è  necessario  dire  che  nor 
necessità  di  natura,  ma  per  intelletto  e  volontà. 

Ancora  vediamo  che  quello  che  opera  per  necessi 
ra  è  tratto  dall'  impeto  naturale  a  fare  lo  effetto  si 
quanto  può:  essendo  dunque  Dio  di  potenza  inflnit 
tratto  per  impeto  di  natura  ad  operare,  o  che  è'  U\\ 
cose  infinite,  che  è  impossibile;  o,  non  potendosi  rice 
potenza,  non  si  farla  cosa  alcuna.  E  però  noi  diciani 
opera  le  cose  secondo  che  le  sono  in  lui  come  in 
sendo  dunque  tutte  nel  suo  intelletto  come  è  nello  ini 
P  edificatore  la  casa  che  e' vuol  fare,  cosi  come  Tedif 
fica  mediante  la  sua  intelligenza  e  libero  arbitrio,  e 
tutte  le  cose  mediante  il  suo  intelletto  e  libero  arbitr 


Digitized  by 


Goo^^ 


-^l^T*?^^"' 


—  44  — 

CAPVT  XI. 

r  DEVM  HABERE    RERVM    OMNIVM   PROVIDENTIAM. 

Si  igitur  haec  ita  se  habent,  nemo  poterit  jam  dubitare,  Deum 
non  solum  habere  rerum  omnium  naturalium  prò viden tiara,  sed 
eliam  rerum  quarumcumque  humanarum,  vel  minimarum.  Pro- 
videntia  enim  est  ratio  ordinis  rerum  ad  iinem;  Deus  autem  est 
prima  omnium  causa,  in  eflfectum  plus  influens  quam  secunda. 
Quia  ergo  Deus  in  omnibus  rebus  operatur,  non  necessitate  natu- 
rae,  sed  intellectu  et  voluntate,  cum  sit  summa  sapientia  cui  com- 
petit cuncta  bene  ordinare  recteque  disponeie,  patet  nihil  Deum 
agere,  quin  sit  optime  ordinatum.  Oportet  ergo  esse  in  Deo  rationem 
ordinis  omnium  rerum  ad  finem,  omniumque  gerere  providentiam. 

Videntes  itaque  phiiosophi  in  cunctis  naturaiibus  rebus  mi- 
rum  ordinem,  intellexerunt  stultum  esse  dicere,  Deum  earum 
providentiam  non  liabere.  Verum  difficultas  fuit  rationalis  crea- 
turae  in  rebus  humanis,  in  quibus  omnia  videntur  esse  confusa. 
Sed  si  recte  consideretur,  profecto  comperiemus  non  esse  minus 
stultum  dicere  Deum  non  habere  providentiam  hominum,  quam 
naturalìum  rerum  quarum  ipse  homo  est  tìnis.  Quanto  enim  ali- 
qua  sunt  in  universo  nobiliora,  tanto  plus  participant  ordinis,  in 
quo  bonum  universi  consistit  Si  igitur  res  naturales,  et  quoad 
substantiam  et  quoad  operationem,  cadunt  sub  ordinem  divinae 
providentiae,  multo  magis  homo  cum  operationibus  suis. 


Insuper,  quae  sunt  propinquiora  fini,  magis  sub  ordine  conti- 
nentur,  qui  est  ad  finem,  quam  remotìora;  quia  illis  mediis  alia 
ordinantur  ad  finem.  Homines  autem,  eorumque  operationes.  prò- 
pinquius  ordinantur  ad  Deum  sicut  ad  finem,  quam  actiones  a- 
liarura  rerum  naturalium  :  ideo  magis  subeunt  ordinem  divinae 
providentiae  quam  res  naturales. 

Praeterea  gubernatio  divinae  providentiae  ex  amore  divino 
prò  veni  t,   quo    Deus  tamquam  prima  causa  res  a  se  factas  et  a 


Digitized  by 


Google 


—  45  — 

CAPITOLO   XI. 

CHE  DIO  HA   PROVIDENZA  DI    TUTTE   LE   CO 

Essendo  dunque  vero  quel  che  abbiamo  detto  di 
potrà  oramai  dubitare  che  Dio  non  abbia  providei 
le  cose,  non  solamente  naturali,  ma  etiam  umane 
perchè  providenza  non  è  altro  che  una  cognizione 
delle  cose  con  proposito  di  ridurle  per  i  debiti  mez: 
Operando  dunque  Dio  in  tutte  le  cose  come  prima 
diante  il  suo  intelletto  determinato  dal  libero  arbit 
do  lui  somma  sapienza,  alla  quale  appartiene  dispc 
ordinare  tutte  le  cose,  bisogna  dire  che  in  Dio  sia 
videnza  di  tutte  le  cose. 

Vedendo  dunque  i  filosofi  le  operazioni  della  nalu 
rabile  ordine,  intesono  essere  stolta  cosa  dire  che  I 
providenza  delle  cose  naturali;  ma  la  difficoltà  lorc 
cose  umane,  nelle  quali  ogni  cosa  pare  confuso  e  inor 
alcuno  di  loro  disse,  che  di  queste  Dio  non  avea 
Certo,  se  noi  consideriamo  bene,  troveremo  non  essere 
cosa  dire  Dio  non  avere  providenza  delle  cose  umai 
cose  naturali:  perchè  noi  vediamo  che  quanto  le  ce 
nobili,  tanto  sono  più  ordinate  :  perocché  nell'  ordir 
consiste  il  bene  dell*  universo.  Essendo  dunque  V  uoi 
ma  creatura,  se  le  operazioni  della  natura  cadono  s( 
della  divina  providenza,  maggiormente  dobbiamo 
delle  operazioni  umane. 

Ancora  noi  vediamo  che  gli  savi  provisori  hanno  i 
videnza  e  maggiore  sollecitudiiie  delle  cose  che  se 
pinque  al  fine,  che  di  quelle  che  sono  più  remote.  E 
que  Puomo  più  propinquo  a  Dio,  che  è  fine  di  ogni  ( 
cose  naturali,  le  quali  sono  ordinate  all'  uomo  come 
no  razionabilmente  può  pensare  che  Dio  abbia  prc 
queste  e  non  dell'  uomo. 

Praeterea    la   gubernazione    della  divina   provide] 
dal  suo  divino  amore,    per  il  quale  Dio  ama  le  cose 


Digitized  by 


Google 


-  46  — 

ergo  Deus  aliqua  majori  amore 
ovidentiam  cadunt.  Certum  est  au- 
lat,  quam  res  naturaies;  ut  scitiir 
)na  contulitw 

um  tendimus  in  cognitionem  causa- 
li t  a  Deo  tamquam  a  prima  causa, 
eflfectus  primae.  Videmas  autem 
secundis  causis  suorum  eflfectuum 
;a  virtute  conantur  eos  per  debita 
iuod  quidem  non  nisi  ex  magna 
lum  ergo  est,  quod  prima  causa, 
^  suorum  habeat  eflfectuum  provi- 
t  ejus  effectus,  omnes  ejus  opera- 
tam   hominum,  quam    humanarum 

humauarum  providentiam  non  ha- 
iitellectum  et  voluntatem,  aut  hoc 
do  tribueretur,  quod  est  falsum, 
ta,  et  omnia  operetur  in  omnibus; 
ignorantiae,  quod  superi us  est  im- 
:i,  quod  est  centra  ejus  bonitatem. 
US  suum,  nec  aliqua  causa  suum 
ut  sapiens  est  illa  actio,  quae  igno- 
}rorsus  omittit.  Item,  cum  Deus  sìt 
no  modo  cuncta  bonitate  exsuperat. 
US  quod  excellentis  bonitatis  et  sa- 
cultas  detur,  rebus  humanis  provi- 
ne magis  Deus. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  48  — 

CAPVT.  XII. 

DE  FINE  HOMINÌS,   AD   QVEM   DIVINA 
DIRIGITVR    PROVIDENTIA. 

iÌH  vero  ad  providentiara  pertinet  res  ad  fines  suos  per  de- 
media movere  et  ordinare,  cum  non  omnium  sit  unus  pro- 
3  finis,  necesse  est  diversiraode  ad  suos  fines  per  eam  diversa 
ri.  Quae  igitur  ratione  carent  ad  suos  fines  Deus  naturali 
t  inclinatione,  quae  provenit  ex  forma,  ita  ut  potius  agan- 
uam  agant.  Homo  vero  qui  est  liberi  arbitrii,  aliquid  de  di- 
providentia  participat;  et  ideo  ad  finem  suum  a  Deo  i^a 
tur,  ut  etiam  seipsum  moveat  ad  illum,  et  in  hoc  Deo  coo- 
Lir,  operationes  suas  dirigens  ad  aliquem  optatum  et  prae- 
um  sibi  finem.  Ad  ipsum  ergo  hominem  attinet  omni  stu- 
c  diligentia  inquirere  ultimum  finem,  ad  quem  divina  pro- 
tra rationalem  animam  ordinavit  et  movet,  nec  non  debita 
%  quibus  certissime  ad  ipsum,   Deo   disponente,  pervenitur, 

et  sua  omnia  recto  instituere  et  ordinare  possit. 
bilosophi  itaque  magna  diligentia  haec  investigare  conati 
Et  sicut  natura  ex  imperfecto  gradati m  tendit  ad  perfectum^ 
t  ipsi  in  elucidanda  ventate  successiva  investigatione  ma- 
)rofecerunt.  Antiquiores  enim  de  hac  materia  imperfectci 
"uernnt;  posteriores  vero  nova  prioribus  conferentes,  veri- 
le  propius  accedentes,  aliquid  melius  enuntiarunt.  Quapro- 
excellentissimi  philosophorura  rationibus  efficacissimis  diffì- 
nt   humanae  vitae  finem  esse  divinorum  contemplationem. 

enim  sola  et  propria  est  hominis  operatio,  ad  nihil  aliud 
ata  tamquam  ad  finem,  sed  propter  seipsam  desiderata, 
nemque  Deo  et  substantiis  separatis  coniungens;  ad  quam 
►  ipse  est  magis  sufficiens  sibi,  quam  ad  omnes  alias  opera- 
s;  quia  ad  eam  rerum  exteriorum  adminiculo  minus  eget. 
aec  insuper  est  rerum  finis  omnium  ad  hominem  pertinen- 

Ad  contempiationis  enim  perfectionem  exigitur  corporis 
imitas,  ad  quam  omnis  ars  humanae  vitae  necessaria  ordi- 
'.  Et  cum  ad  eam  pariter  quies    a  perturbationibus  passio- 


Digitized  by 


Google 


—  49  — 

CAPITOLO  XII. 

DEL  FINE    DELL*  UOMO  AL   QUALE   È   DIRETT( 
DALLA   PROVIDENZA   DIVINA. 

E  perchè  alla  previdenza  appartiene  muovere  le 
subiette  al  fine  per  debiti  mezzi,  avendo  loro  diversi  fi 
è  necessario  ancora  che  abbino  diversi  mezzi.  E  p 
irrazionabili  sono  mosse  da  Dio  al  fine  loro  per  instin 
più  tosto  condotte  e  menate  da  altri,  che  da  se  me 
vernate.  Ma  V  uomo,  che  ha  libero  arbitrio,  può  a 
medesimo  previdenza;  e  però  è  cosi  mosso  da  Dio 
che  ancora  muove  se  medesimo,  operando  insieme  con 
que  appartiene  all'  uomo  cercare  con  ogni  studio  e  < 
suo  ultimo  fine,  al  quale  è  stato  ordinato  dalla  di^ 
denza  e  li  debiti  mezzi  da  pervenire  a  quello,  accie 
ordinare  la  sua  vita  conformemente  alla  divina  prov 


La  qual  cosa  con  gran  diligenza  si  sono  sforzati 
gare  )i  filosofi:  e  come  la  natura  procede  di  imperi 
fetto,  cosi  i  primi  filosofi  investigarono  il  sopradetto  1 
fattamente;  dipoi,  venendo  altri  eccellentissimi  con  ra 
efficaci,  hanno  diffinito  il  fine  della  umana  vita  ess( 
templazione  delle  cose  divine:  perchè  questa  sola  è  i 
razione  deir  uomo  e  non  è  ordinata  ad  altro  come  ^ 
è  per  sé  desiderata ,  e  congiunge  V  uomo  a  Dio.  . 
ancora  è  tanto  T  uomo  per  sé  sufficiente,  che  ha  b 
quella  di  poche  cose  esteriori. 


E,  brevemente,  questo  è  il  fine  di  tutte  le  cose  che 
all'uomo;  perocché  tutte  le  cose  naturali  sono  oidina 
deir  uomo;  e  il  corpo  air  anima  ;  e  tutte  le  potenze 
servono   a   questa   contemplazione,  richiedendosi  a  le 

Savonarola  -  Ti-inmphus  Cruciai. 


Digitized  by 


Google 


—  50  — 

numque  sedatio  per  prudentiam  et  virtutes  morales  et  ab  exte- 
rioribus  tranquillitas  reqairatur,  ad  quam  totius  vitae  civiìis  re- 
gimcQ  coordinatur:  manifestum  est,  si  haec  recte  considerentur, 
omnia  tam  naturae,  quatn  artis  officia  ad  veritatis  contemplatio- 
nem,  tamquam  ad  finem  ordinari. 

Cura  igitur  haec  ita  sint,  fatendum  est  divinam  providentiam 
movere  homines  ad  virtutes  morales,  ut  per  eas  ad  sui  conterapla- 
tionem  perveniant  et  bene  beateque  vivant.  Verum,  quia  unum- 
quodque  movet  Deussecundum  inditae  formae  exigentiam,  cum 
hominem  liberae  voluntatis  fecerit,  ipsum  quoque  nonnisi  invio- 
lata libertate  movet.  Si  ergo  proprio  arbitrio  moventis  Dei  inspira- 
tieni  non  repugnaverit,  certissime  ad  finem  suum  per  debita  me- 
dia perducetur. 

CAPVT  XIII. 

FINEM  HOMINIS   VLTIMVM 
IN    PRAESENTI    VITA    NON    ESSE- 

Sed  fortasse  subtilìter  considerantibus  difficile,  imo  impossi- 
bile, videbitur  homines  in  praesenti  vita  huiusmodi  beaMtudi- 
nem  consequi.  Non  enim  tenuissima  quaeque  divinorum  con- 
templatio  hominem  beatum  reddit:  quia  beatitudo  est  ultima 
hominis  perfectio:  unde  perfectissimam  eius  operationem  esse 
oportet,  quae  in  contemplatione  Dei  perfecta  prò  humanae  con- 
ditionis  captu  consistit.  Ad  quam  pauci  vel  forte  nulli  hominum 
poterunt  pervenire,  cum  talis  contemplatio  sunimum  postulet 
humanae  cognitionis  gradum:  quo  paucissimi  perveniunt,  vel 
ex  mala  corporis  dispositione,  quia,  cum  anima  nostra  mediis 
phantasmatibus  et  corporeis  instrumentis  cognitionem  acquirat, 
plerique  adeo  obtusi  et  complexione  naturali  male  aflfecti  sunt, 
ut  vix  parva  capere  possint;  vel  propter  rei  familiaris  necessi- 
tatem  plurimos  a  sublimi  contemplatione  coelestium  vel  retra- 
hentem  vel  Impedientem,  ne  veris  studiis  inhaereant,  quae  totum 
hominem  sibi  deposcunt.  Cum  ergo  oporteat  ad  hauc  contenapla- 
tionem  hominem  esse  natura  bene  dispositum,  et  a  mundanis 
curis  et  implicationibus  penitus  absolutum,  inter  mortales  hujus- 


Digitized  by 


Google 


—  51  — 

dalle  perturbazioni  e  passioni  corporali,  alla  quale  quiete  è  o 
nato  tutto  il  reggimento  civile,  in  cui  sono  incluse  tutte  le  a 
E  però  è  cosa  manifesta  che  tutte  le  cose  naturali  e  artiflc 
sono  ordinate  a  questa  contemplazione  come  ad  ultimo  fine 
quale  la  divina  provvidenza  mediante  le  virtù  morali  muove  t 
^11  uomini,  i  quali,  per  avere  il  libero  arbitrio,  sempre  mu 
liberamente.  E  però,  se  saranno  consenzienti  alla  mozione  d 
divina  previdenza,  senza  dubbio  per  li  debiti  mezzi  perverrà 
al  loro  desiderato  fine. 


CAPITOLO  XIII. 

CHE  l'  ultimo  fine   DELL'  UOMO   NON  È 
IN   QUESTA  VITA  PRESENTE. 

Ma  forse  considerando  noi  sottilmente  queste  cose,  troverà 
essere  difficile,  anzi  impossibile,  che  in  questa  vita  presente  1 
mo  conseguiti  il  suo  ultimo  fine:  perchè  ogni  contemplazi 
delle  cose  divine  non  fa  V  uomo  beato,  essendo  la  beatitudin 
ultima  sua  perfezione.  E  però  la  contemplazione  di  Dio,  ch( 
r  uomo  beato,  bisogna  che  sia  perfetta  di  quella  perfezione  d 
quale  è  capace  la  condizione  umana.  E  a  questa  contempla 
ne  pochi,  o  forse  ninno  potrà  pervenire  in  questa  vita  prese 
perchè  la  richiede  uno  sommo  grado  di  cognizione,  al  quaU 
maggior  parte  degli  uomini  non  possono  salire;  alcuni  per 
mala  disposizione  del  corpo  e  de'  sensi  interiori ,  li  quali 
r  anima  per  instrumenti  della  sua  cognizione;  e  però  alcuni 
no  cosi  male  disposti  che  a  pena  possono  intendere  le  cose 
nifestissime;  alcuni  altri  sono  impediti  da  questo  studio  pe] 
cara  familiare  o  civile  e  per  molte  altre  necessità  umane, 
le  quali  sono  ritratti  dalla  prefata  contemplazione:  e  però 
chissimi  uomini  si  possono  dedicare  a  questo  studio.  Li  q 
ancora  quando  totalmente  ad  esso  si  mancipassino^  non  potr 


Digitized  by 


Google 


OS  vel  raros  comperies;  qui  etiam  si  reperiantur,  ad 
divinorum  conteraplationem  non  nisi  longissirao  tem- 

ejus  profunditatera  poterunt  pervenire.  Cum  eniin 
3r  sensibilia  cognoscamus,  multa  praeintelligere  opor- 
n  ad  summum  intelligibile  perveniamus.  Unde  Phi- 
phisicam,  quae  circa  divina  versatur,  tradunt  ultimo 
ara  :  praesertim  quia  ad  eius  contemplalionem  (ut 
3untas  cordis  et  omnium  passionum  auimae  sensibi- 
M,  sedatio  est.  Anima  enim,  sedendo  a  passionibus  et 
)rporis  quiescendo,  tic  prudens.  Quo  magna  assuetu- 
igili  cura  perpaucis  vix  in  senectute  pervenire  con- 

itaque  multi  adhuc  juvene»  ex  hac  vita  decedant, 
3  admodum,  vel  fere  nulli,  virtutibus  et  divinorum 
ni  incumbant,  superest  ut  etiam  pauci,  et  fere  nulli,, 
tem  assequantur. 

quoque  investigando,  pauciores  invenias,  qui  ad 
irum    cognitionem    contemplationemque   perveniant. 

enim  ob  infirraitatem  intellectus  nostri  etiam  in 
ilibus    falluntur    homines  ;  tum    quia   sensus  a  quo 

incipit  cognitio,  nos  plerumque  decipit;  unde  multi 
e  quantitatis  esse  arbitrantur.  Imaginatio  quoque 
;ellectura,  ita  ut  multls  difficile  fuerit  credere  esse 
antias  incorporeas.  Discursus  etiam  ipsius  intelle- 
rectus  nos  frequentissime  falli t  ;  ex  quo  persaepe 
•abilem  et  interdum   sophisticam    rationem  prò  de- 

recipimus;  quod  excellentissimorum  virorum  inter 
im  opiniones  variae  attestantur.  Item  passiones  ani- 
e  consuetudines  variaeque  honiinum  affectiones  eos 
itione  veritalis  earum  rerum  impediunt,  cum  quibus 
.ntur.  Quanto  igitur  magis  ex  hujusmodi  impedi- 
)rum  contemplatio  impedietur?  Inveniemus  itaque 
lominum  fieri  posse  beatos;  quod  valde  absurdum 
titudo  sit  ultimus  humanae  vitae  finis,  qui  ad  omnes 
1  si  nulla  alia  beatitudo,  iiisi  quae  in  humanis  ha- 


Digitized  by 


Google 


—  53  — 

pervenire  alla  perfezione  di  questa  cognizione  e  contemplazione, 
se  non  in  longissimo  tempo:  si  perchè  a  lei  precede  la  cognizio- 
ne di  molte  altre  cose,  si  etiam  perchè  a  essa  è  necessaria  la 
purità  del  core  e  la  quiete  delle  passioni  dell'anima  con  la  pos- 
sessione delle  virtù  morali,  le  quali  cose  si  acquistano  appena 
cella  vecchiezza,  etiam  da  quelli  che  si  esercitano  diligente- 
mente. Essendo  dunque  nel  mondo  una  infinita  gioventù,  e  po- 
tendosi dare  pochi  alla  contemplazione  della  verità,  seguita  che 
pochi  e  quasi  ninno  potrà  pervenire  a  questa  felicità. 


E  certo  ne  troveremo  ancora  mance  se  noi  considereremo  più 
sottilmente  la  inlirmità  dello  intelletto  umano,  il  quale  in  molti 
modi  è  decepto  nella  cognizione  delle  cose  naturali.  Quanto  mag- 
giormente nelle  divine?  Perochè  molte  volte  è  ingannato  dal  sen- 
so, dal  quale  comincia  ogni  nostra  cognizione,  come  quando  l'oc- 
chio vede  il  sole  quasi  cìDme  una  piccola  sfera,  essendo  maggiore 
di  tutta  la  terra.  La  imaginazione  ancora  in  tanto  obnubila  lo 
intelletto  di  alcuni  che  e*  non  possono  credere  che  sieno  altre 
cose  che  le  corporali.  Ancora  siamo  ingannati  molte  volte  dallo 
inordinato  discorso  del  nostro  intelletto,  stimando  molte  volte  le 
ragioni  false  e  sofistiche  essere  vere  e  dimostrative,  come  prova 
la  varietà  delle  opinioni  degli  uomini  valenti.  Dipoi  impedisco- 
no ancora  la  nostra  cognizione  le  passioni  della  anima  e  varie 
affezioni  e  prave  consuetudini.  Se  dunque  queste  cose  tanto  av- 
viluppano lo  intelletto  nostro  che  delle  cose  naturali  acquista 
poca  cognizione,  quanto  minore  cognizione  averà  delle  cose  di- 
vine? Le  quali  cose  se  noi  considereremo  diligentemente,  cono- 
sceremo che  pochissimi  uomini  possono  pervenire  alla  beatitu- 
dine, se  la  beatitudine  è  solo  in  questa  vita  presente:  perchè  da 
quella  sarebbero  esclusi  fanciulli,  giovani,  donne  e  tutti  quelli 
che  non  sono  atti  ad  imparare  scienza  e  quelli  che  sono   occu- 


Digitized  by 


Google 


'  T 


—  54  — 


potest,  mortalibus  concederetur,  profecto  pueri  et  iuvenes  et 
totum  genus  humanum,  quasi  necessario  illa  privarentur. 


Sed  diligentius  adhuc  animadvertentes  arguemus  in  hac  vita 
im  hominis  beatitudlnem  inveniri  norì^posse.  Nara,cum  bea- 
lo sit  summura  hominis  bonum,  non  admittit  secum  aliquid 
i;  cumque  sit  per  se  sufficiens  bonum,  oportet,  illa  acquisita, 
1  amplius  homini  deesse.  Sed  quis  in  hac  vita  inveniri 
st,  qui  ita  sibi  sufficiat,  ut  re  nulla  indigeat  et  ab  omnl 
rtunio  raaloque  sit  iilaesus  ne  tutus?  Cum  huraana  natura 
nultipliciter  serva,  multisque  casibus  ac  detrimentis  obnoxia. 
e  saepius  apparentem  plurimorum  felicitatem  calamitas  in- 
ipit,  ut  de  Priamo  legitur,  et  quotidiana  experimenta  nobis 
udunt. 

i^raeterea,  vel  si  quis  hanc  beatitudlnem  assequatur,  non 
>tur  qua  ratione  possit  vere  dici  beatus.  Nam  beatitudo,  cum 
iltimus  finis,  est  quies    cordis    humani.  Omnes  autem  homi- 

naturaliter  scire  desiderant  ;  et  ideo  hoc  desiderium,  cum 
latura  insitura,  quiescere  non  potest,  donec  ad  optatam  per- 
iat  cognitionem.  Plurima  vero  sunt  et  paone  infinita,  etiam 
rebus  naturalibus  desiderata  ,  quorum  cognitionem  nun- 
n  humanus  assequitur  iutellectus.  Quod  ex  hoc  maxime 
unente  colligi  potest  :  quia  scilicet  cum  innumeri  excelleuti 
nio  philosophi  ab  exordio  mundi  ad  haec  usque  tempora 
iri  omnia  naturae  secreta  conati  sint,  multo  tamen  plura 
ìrsunt  ignorata,  quam  scita  sint  ab  eis,  vel  cognita.  lidem 
jue  ipsi  falentur  maximam  eorum  partem,  quae  scimus, 
imam  eorum  esse,  quae  ignoramus.  Unde  adhuc  se  ulti  mas 
m  differentias  nescire  testantur,  quarum  loco  in  definitio- 
is  nomina  accidentium  ponunt.  Si  itaque  adeo  intellectus 
er  caligai  ad  naturalia,  quanto  minus  ad  supernaturalia  pe- 
anda  poterit  elevari?  Quae  igitur  ipsius  Dei  cognitio  natura- 

iiobis  in  hac    vita   conceditur,    perexigua  est  et    valde   in- 


Digitized  by 


Google 


pati  nel  governo  delle  cose  umane,  e  finalmente  quasi    tut 
generazione  umana  non  potrebbe  pervenire  alla  sua  beati  tu 
La  qual  cosa  è  molto  assurda,  essendo  la  beatitudine  il  fine 
umana  vita,  el  quale  debba  convenire  a  tutti  gli   uomini 
ferentemente. 

Ma  se  noi  ancora  considereremo  più  diligentemente  q 
materia,  troveremo  che  è  impossibile  V  uomo  essere  bea 
questa  vita  presente;  perchè,  essendo  la  beatitudine  il  se 
bene  dell'uomo,  non  patisce  seco  alcuno  male;  e  essendo 
per  sé  sufficiente,  acquistato  che  sia,  non  resta  all'  uomo  ] 
desiderare  altra  cosa,  perchè  col  sommo  bene  viene  ogni 
bene.  Ma  quale  uomo  in  questa  vita  può  essere  cosi  per  sé 
flciente,  che  non  abbia  biso^^no  di  qualche  cosa,  sia  libero 
curo  da  ogni  male,  essendo  la  natura  nostra  in  molti  modi  i 
e  sottoposta  a  molti  infortuni!  ?  Onde  spesso  alcuni  reputai 
liei,  come  si  legge  di  Priamo,  sono  stati  subito  intercet 
molte  calamità,  come  dimostra  la  esperienza  quotidiana. 

Ma  posto  ancora  che  qualcheduno  conseguitasse  la  pei 
contemplazione  delle  cose  divine,  quanto  patisce  questa  n 
vita  mortale,  e  avesse  tutti  gli  altri  beni  della  vita  pres 
non  si  vede  però  che  veramente  si  possi  domandare  beato, 
ma,  perchè  essendo  la  beatitudine  quiete  del  cuore  urna 
desiderando  ogni  uomo  naturalmente  di  sapere,  non  si  ved 
me  si  possi  al  tutto  quietare  il  cuore  dell'  uomo  :  perchè 
molte  cos«,  e  quasi  infinite,  in  questo  mondo,  la  coì^nizione 
quali  è  molto  desiderata  dagli  uomini,  e  nientedimeno  a  e 
non  sono  ancora  pervenuti.  Perocché  essendo  stati  itmui 
bili  eccellenti  filosofi  dal  principio  del  mondo  insino  a  e 
tempo,  e  avendosi  sforzato  di  scrutare  tutti  i  secreti  delh 
tura,  nientedimeno  molte  più  sono  le  cose  da  loro  non  i 
che  quelle  che  hanno  conosciute.  Onde  loro  medesimi  d 
che  la  massima  parte  delle  cose  che  noi  sappiamo  è  la 
ma  di  quelle  che  noi  non  conosciamo.  E  confessano  ancon 
non  avevano  perfetta  cognizione  delle  cose  che  e'  conosce 
Se  dunque  lo  intelletto  nostro  tanto  manca  nella  cognizioii 
le  cose  naturali,  quanto    maggiormente  sarà  infermo   nelle 


Digitized  by 


Google 


^^wj^srvrw^" 


—  56  — 

-certa.  Ideo  naturale  horoinis  desiderium  in  tam  hebeti  et  mo- 
dica rerum  naturaiium  divinarumque  cognitione  quiescere  non 
poterit:  quin  immo  quanto  magis  in  hac  cognitione  proflciet,  vehe- 
mentiori  affeotu  ad  eam  feretur;  quia  omnis  motus  uaturalis  in 
fine  vehementìor  quam  in  principio  existit.  Et  sic  semper  tanto 
veheraentius  cor  humanum  in  Deum  movebitur^  quanto  in  ejus 
cognitione  magis  profecerit.  Nunquam  ergo  quiescere  poterit, 
cum  ad  ejus  perfectam  contemplationera  in  hac  vita  nequeat 
pervenire.  Quia  (ut  inquit  Philosophus)  sicut  se  habet  oculus 
noctuae  ad  lucem  soìis,  ita  se  habet  intellectus  noster  ad  mani- 
festissima naturae. 

Caeterum,  si  quis  in  hac  cognitione  divinorumque  contem- 
platione  post  multos  diuturnosque  labores  hanc  animi  quietem 
adipiscatur,  adhuc  non  constai  quomodo  hic  possit  vere  dici 
beatus,  cum  ad  eam,  instante  jam  morte,  pervenerit,  quam 
omnino  vi  lare  non  potest.  Videmus  enim  cunctis  hominibus  a 
natura  vel  maximum  inesse  desiderium  perennitatis,  cum  vel  per 
sobolis  propagai ionem,  vel  per  alia  opera  immortales  effici  vehe- 
menter  desiderent.  Non  potest  autem  vir  sapiens  morte  non  tri- 
stari,  si  nulla  extet  alia  vita  praeter  hanc  qua  vivimus:  non 
enim  potest  vir  sapiens  malum  non  odisse.  Quod  vero  malum 
potest  ei  niajus  adveaire,  quam  preciosissimae  ac  beatae  vitae 
tantopere  concupitae  privatio  per  mortem?  Cujus  meditatio  fre- 
quenssapientem  decet.  Nec  potest  de  morte  ipsa  non  quandoque 
cogitare,  cum  non  brutorum  vita,  sed  rationali  utatur.  Profecto 
eum  qui  prò  hujusmodi  vita  acquirenda  tanto  studio, ,  cura  et 
labore  terapus  omne  contriverit,  illamque  postmodum  celerrime 
omnino,  incertoque  termino  ac  vario  eventu  sit  amissurus, 
beatum  dixerit  nerao. 


Ex  praedictis  itaque  colligitur,  nisi  alìam  vitam  posuerimus, 
nihil  homi  ne  infelicius  esse  ac  miserabilius.  Caetera  enim  non 
^lifficulter  flnes  suos,  duce  natura,  consequi  videmus.  Homo  vero 


Digitized  by 


Google 


soprannaturali  e  divine?  Per  la  qual  cosa  appare  che  il  cuore 
umano  non  può  quietarsi  in  cosi  poca  cognizione,  desiderando 
sempre  di  sapere.  Anzi  quanto  più  conoscerà  Dìo,  tanto  con  mag 
gior  desiderio  si  estenderà  alla  cognizione  perfetta  di  quello  ; 
perchè  ogni  movimento  naturale  sempre  è  più  veloce  nel  iBne 
che  nel  principio.  Non  potendo  dunque  in  questa  vita  pervenire 
alla  perfetta  cognizione  di  Dio,  seguita  che  egli  non  potrà  in 
questa  vita  mai  veramente  essere  beato. 


Ma  posto  ancora  che  T  uomo  pervenisse  a  perfetta  cognizione 
delle  cose  naturali  e  divine,  non  appare  però  per  questo  che 
possa  in  questa  vita  veramente  essere  beato  ;  perchè  a  tale 
cognizione  non  perviene  V  uomo,  se  non  quando  si  appro- 
pinqua alla  morte,  cioè  nella  vecchiezza:  e  dato  ancora  che  gì: 
pervenisse  in  gioventù,  non  può  però  fuggire  la  morte,  la  quale 
ogni  ora  gli  può  sopravvenire.  Essendo  dunque  naturalissimo  b 
ciascuno  il  desiderio  di  vivere  sempre,  onde  ciascheduno  cere* 
di  farsi  immortale,  o  nella  generazione  de'  figliuoli  o  in  altre 
opere  eccellenti,  se  non  è  altra  vita  che  questa,  non  potrà  Tuo 
mo  savio,  e  quello  che  noi  abbiamo  posto  essere  bealo,  non  tri 
starsi,  non  dico  pur  della  presenza,  ma  della  memoria  della 
morte;  perchè  non  può  V  uomo  savio,  amando  veementemente  Is 
vita  perfetta,  non  avere  in  odio  la  distruzione  di  quella,  massime 
avendo  acquistato  tal  vita  con  molte  fatiche  e  grande  lunghezza 
di  tempo.  Né  si  può  dire  che  lui  non  penserà  della  morte:  per- 
chè questo  non  appartiene  all'uomo  savio,  ma  a  quelli  che  vivo 
no  senza  ragione.  Certo  ninno  dimanderà  beato  colui  che  tutto  il 
tempo  della  vita  sua  si  è  affaticato  per  acquistare  questa  feli 
cita,  la  quale  non  può  ritenere,  e  della  quale  è  incerto  se  ha 
avere  buono  fine,  o  cattivo;  essendo  ancora  soggetto  a  vari] 
eventi  di  questo  mondo  maligno. 

Appare  dunque  per  le  ragioni  sopradette,  che,  se  non  è  altra 
vita  che  questa,  non  si  trova  cosa  più  infelice  e  più  miserabile 
deir  uomo  ;  perchè  tutte  le  altre  cose,  guidate  dalla  natura,  eoe 


Digitized  by 


Google 


—  58  — 

infinitis  amini  corporisque  circumvallatus  perturbationibus  ac 
molestiis,  beatitudinem  tanto  desiderio  peroptatam,  invenire  non 
possit?  aut,  si  quis  invenerit,  tandem  post  diuturni  temporis  vi- 
gilias  et  sudores  raaximos  nequeat  reti  nere  ?  Hoc  autem  quara 
sit  absurdura  in  nobilissima  omnium  creatura  vel  rudissimus 
quisque  poterit  indicare. 

CAPVT  XIV. 

ANIMAM   HOMINIS   ESSE   IMMORTALEM. 

Si  quis  ergo  praedicta  recte  consideret,  non  poterit  dubitare 
aliam  esse  vitam  et  animam  esse  imniortalem.  Si  enim  Deus 
rerum  humanarum  providentiam  habet,  ad  quam  pertinet  res 
ad  suos  fiues  per  debita  media  perducere,  cum  finis  hominis  non 
sit  in  vita  praesenti,  oportet  aliam  concedere  vitam,  in  qua 
homo  beatitudinem  assequatur. 


Praeteiea,  hominis  operatio,  quae  est  intelligere,  cum  ad  im- 
materialia  et  universalia  se  extendat,  indicat  aliquid  in  homine 
immateriale  et  incorruptibile  esse;  de  quo  diversi  diversa  sensere. 
Sed  revera  nisi  hoc  incorruptibile  esse  ponamus  animam  intel- 
lectivam,  eamque  esse  hominis  formam,  infinitos  inde  prove- 
nientes  errores  evitare  non  possumus.  Homo  enim  speciera 
sortitur  per  hoc  quod  est  rationalis  et  habens  intellectum.  Si 
ergo  substantia  intellectualis  non  sit  hominis  forma,  non  appa- 
ret  quali  ter  homo  speciem  suam  sortiatur  per  hoc  quod  est 
intellectualis  vel  rationalis;  unumquodque  enim  a  forma  spe- 
ciem suscipit.  Et  ideo  in  homine  penero  oporteret  aliam  formam 
a  qua  esse  acciperet.  Si  ergo  haec  non  esset  forma  intellectualis, 
homo  a  brutis  specie  non  differret  per  hoc,  quod  homo  ratio- 
nalis est,  bruta  vero  irrationabilia;  quod  omnes  negant. 

Praeterea,  operationes  vitae  comparantur  ad  animam,  sicut 
actus  secundi  ad  primura  :  actus  aulem  primus  in  eodem  prae- 
cedit  tempore    actum    secundum;  sicut   scientia  est  ante   actura 


Digitized  by 


Google 


—   59    — 

poca  difficoltà  conseguitano  i  loro  fli 
infinite  perturbazioni  e  molestie,  ov 
fine,  o,  se  pur  Io  trova,  da  poi  moli 
dolo  acquistato,  noi  può  ritenere.  Oi 
nella  più  nobil  creatura  che  si  ve 
semplice  uomo  il  sapria  giudicare. 

CAPITOLO  : 

CHE  L*  ANIMA   DELL'  UOM 

Se  dunque  noi  consideriamo  rette 
non  potremo  credere  che  non  sia  ui 
dell'  uomo  non  sia  immortale,  perei 
delle  cose  umane,  alla  quale  appai 
suo  fine,  se  il  fine  dell'  uomo  non  è 
sogna  mettere  un'  altra  vita,  nella 
beatitudine.  Altrimenti  non  si  potvhì 
previdenza  delle  cose  umane. 

Certo  ogni  ragione  vuole  che  i 
immortale  ;  perchè  V  operazione  del 
dere  da  virtù  corporea,  perocché  la 
porali  e  aggiunge  insino  a  Dio.  E  q 
filosofi  a  confessare  che  nell'  uomo  ( 
immateriale.  Ma  perchè  è  molto  diffl 
una  sostanza  immateriale  possa  esse 
sono  state  le  loro  opinioni  circa  qi 
1'  uomo,  il  quale  sì  domanda  intelle 
ma  intellettiva,  forma  del  corpo  ui 
mente  negare;  perchè  ogni  uomo  co 
dagli  altri  animali,  perchè  lui  è  raz 
qual  cosa  non  sarebbe  vera,  se  Tan 
ma  dell'  uomo  ;  perchè  la  distinzion 
all'  altra  procede  tutta  dalla  forma. 

Ancora  ognuno  confessa  che  la  j 
ne  dell' uomo  è  lo  intendere  e  razic 
che  l'uomo  sia  principio  di  questa  o 


Digitized  by 


Google 


—  eo- 
li. In  quocumque  igitur  aliqua  vitae  operatio  inveni- 
animam  ponere    oportet,   quae  ad  illam    operationem 
',  sicut   actiis   primus  ad  secundura.  Anima  enim  est 

vitae,  ejusque  operationum.  Sed  homo  propriam 
e  excellentem  supra  quam  caetera  animantia  opera- 
rne est  intelligere  et  ratiooinari.  Haec  itaque  sua 
lominis,  qua  homo  est,  operatio.  Oporlet  igitur  in 
nere    hujus   operationis  principium    informans    homi- 

scilicet  se  habeat  ad  intelligere  et  ratiocniari  sicut 
US  ad  secundum. 

insuper  seipsum  movens  coraponitur  ex  movente  et 
3t  autem  seipsum  homo,  sicut  caetera  animalia.  Cum 
Lim  principium  motus  in  homine  sit  intellectus  et 
lominem  componi  necesse  est  ex  substantia  intelle- 
luam  ex  forma,  et  corpore  tamquam  ex  materia. 


substantia  intellectualis,  quam  vocamus  aniinam,non 
)ris  forma,  nulla  apparerei  ratione,  quomodo  puer, 
homo  dici  posset,  cum  adhuc  operationes  non  habeat 
nec  etiam  apparerei  quomodo  dici  posset  hominem 
si  homo  non  esset  aliquid  compositum  ex  anima  et 
itiones  enim  sunt  suppositorum.  Intelligere  igitur  et 
non  esset  propria  hominis  operatio,  sed  alterius  intel- 
luae  ab  homine  haberet  esse  distinctum  ;  nisi  forte 
ne  dicatur,  hominem  ex  anima  et  corpore  non  esse 
1,  sed  esse  solam  animam  corpori,  sicut  motorem 
junctam.  Quod  si  quis  concesserit  inflnitis  implica- 
is. 

inim  homo  non  erit  animai  sensibile.  Deinde  sequere- 
iscessum  animae  a  corpore,  corpus  ejusque  partes 
eciei  reraanere;  recedente  enim  motore  a  mobili,  spe- 
s  non  vai-iatur.  Praeterea  hominis  corpus  non  viveret 
n  intellectivam,  nec  per  conjunctionem  animae  intel- 
mo  generare  tur.  Mobile  enim  applicatione  motoiis  ad 


Digitized  by 


Google 


—  61   — 

composto  di  materia  e  di  forma,  non  si  può  dire  che  P  uom« 
principio  di  questa  operazione  per  virtù  della  materia,  ma 
per  virtù  aella  forma;  la  quale  non  può  essere  altro  che  V 
ma  intellettiva:  dunque  V  anima  intellettiva  è  forma  dell'  u 


Ancora  vediamo  che  V  uomo  si  muove  se  medesimo  ( 
fanno  gli  altri  animali:  conciosia  dunque  che  gli  altri  anii 
muovano  il  proprio  corpo  per  virtù  della  sua  forma  che  è 
nima  loro,  seguita  che  ancora  V  uomo  muova  se  medesime 
virtù  dell'anima  sua.  Ora  noi  proviamo  per  esperienza  eh 
intelletto  e  la  volontà  muove  e  governa  tutto  V  uomo;  bis« 
dunque  dire  che  1'  anima  intellettiva  e  volitiva  sia  forma 
r  uomo. 

Ancora,  se  Fanima  razionale  non  fosse  forma  dell'uomo, 
si  potrebbe  intendere  come  il  fanciullo  che  non  ha^  ancor; 
operazione  dello  intelletto  fosse  uomo:  né  in  che  modo  si  j 
attribuire  lo  intendere  all'uomo  che  non  usa  ragione.  Perchè  i 
sostanza  razionale  non  è  forma  dell'  uomo,  ma  è  per  sé  s 
stente,  certo  non  V  uomo,  ma  quella  sostanza  é  quella  ch( 
r  operazione  dello  intelletto:  se  forse  qualcheduno  non  die 
con  Platone  che  l'uomo  non  è  composto  dell'anima  e  del  c( 
ma  che  sola  V  anima  é  uomo,  congiunta  al  corpo  come  m( 
al  mobile;  ed  essa  é  quella  che  intende  ed  opera.  Ma  chi  t 
questa  opinione  non  sfuggirà  molti  inconvenienti. 

Prima  seguiterà,  se  Tanima  é  tutto  l'uomo  ita  che  il  corpo 
sia  uomo,  che  Tuomo  non  sia  sensibile;  e  che  quando  Taniii 
partirà  dal  corpo,  rimarrà  il  corpo  in  quella  medesima  inte^ 
che  prima;  perché  noi  vediamo  che  la  sostanza  della  cosa  ci 
muove,  non  si  varia,  quando  si  parte  il  motore  da  lei;  e  cos 
guita  che  il  corpo  umano  non  vive  per  T  anima  intellettiva 


Digitized  by 


Google 


n 


—  62  — 

psum  minime  generatur.  Ubi  ergo  esset  hominis  generatio,  si 
ec  ipsa  anima  generatur,  nec  corpus  quod  generatur  est  homo? 
ibi  ergo  patres?  ubi  fllii  ?  Haec  et  hujusmodi  absurda  urgent 
OS,  qui  ponunt  animam  intellectivam  non  esse  corporis  for- 
aam.  Cum  ergo  cognitio  veritatis  sit  obiectorum  solutio,  et  qui 
licunt  animam  intellectivam  esse  formam  corporis,  omnes  eva- 
lant  difficultates ,  manifestum  est  hanc  esse  verissimam  senten- 
iani:  non  enim  absurdum  est  animam  intellectualem  esse  corpo- 
is  formam,  supremamque  illius  partem  esse  a  corpore,  idest  ab 
rgano  corporeo  separatam.  Cum  enim  ipsa  anima  naturalium 
it  formarum  suprema  et  inmaterialium  ultima,  non  est  mirum 
i  utriusque  sapit  naturam  extremi,  ut  sit  partim  separata,  par- 
imque  conjuncta.  linde  a  quibusdam  nexus  mundi  appellatur, 
[uod  per  eam  suprema  irais  in  naturae  ordine  copulentur. 


Cum  ergo  ita  sit,  necesse  est  dicere  eam  esse  immortalem  et 
incorruptibilem.  Omnis  namque  substantia  intellectualis  incor- 
[•uptibilis  est. 


Perfectiones  enim  oportet  cum  suis  perfectibilibus  habere 
proportionem.  Proprium  vero  hominis  perfectivum,  ut  homo, 
aliquid  est    universale   et    incorruptibile;  quia  propria  ejus  per- 


Digitized  by 


Google 


ione  di  essa  a  lui;  perchè  niuno 
kgiunto  il  suo  motore.  E  cosi  ces- 
^erchè  1'  anima,  secondo  Plato- 
dunque  il  corpo  umano  uomo, 
ira  r  altro  uomo  ;  perchè  né  il 
pò  e  l'anima  uniti  ancora,  secon- 
i,  che  non  è  generata,  è  uomo. 
i  non  sarà  né  padri,  né  figliuoli. 
$surditi\  accadono  a  coloro  che 
Ha  cosa  che  nelP  uomo  è  intel- 
lone  bisogna  dire  essere  immor- 
,  Conciosia  dunque  che  quelli 
essere  forma  del  corpo  si  libe- 
facilmente  solvino  ogni  argo- 
i  cosa  è  che  la  loro  opinione  è 
agnizione  della  verità  facilmente 
aque  l'anima  intellettiva  supre- 
materiali  per  la  sua  perfezione, 
anze  incorporee  e  immateriali; 
>a  della  natura  degli  estremi;  e 
della  natura  delle  forme  infe- 
forma  del  corpo  umano  ;  ma 
)ne,  mediante  la  quale  è  simile 
a  dal  corpo,  in  tale  modo,  cioè, 
congiunta  a  organo  corporeo 
E  però  da  alcuni  è  domandata 
si  congiungono  1q    cose    infime 

inabilmente  dire  altrimenti,  bi- 
ttiva  essere  forma  dell'  uomo  :  e 
pò,  bisogna  però  dire  che  la  sia 
iza  intellettuale  è  incorruttibile. 

molte  ragioni. 

3  bisogna  che  sia  proporzionata 
e.  Essendo  dunque  la  perfezione 

le  cose  universali  e  incorruttibili 


Digitized  by 


Google 


—  64  — 

ere.  Cura  ergo  intellectio  proprie  loquendo  uni- 

iptibiliumque   sit,  asserere   oportet  aniraam  in- 

^uptibilem  esse. 

mae  huraanae  perfectio  in  abstractione  quadam 

it  :  ita  quod  quanto  magis  ad  incorporea  et  im- 

tur,  tanto  amplius   perficitur.  Fatuum  est   ergo 

paratione  a  corpore  corrumpi;  nihil  enina  ex  eo 

[uo  magis  perfìcitur;    nec   sinaul    potest  aliquid 

3orruptionemque  tendere. 

ir  ejus  perfectionein  in  abstractione  a   corpore 

consistere,  corruptionem  vero  per  ejus  separa- 

esse,  inanis  est  responsio.  Quia  rei  operati© 
itiamque  deraonstrat:  unumquodque  enim  prout 
ropria  rei  operatio  sequi  tur  propriam  ipsius  natu- 
igitur  alicujus  rei  perfici  operatio,  nisi  prout  ejus 
;ur.  Si  ergo  horainis  operatio,  ut  homo  est,  per 
torpore  perfìcitur,  nulla  ratione  dici  potest  subs- 
itellectivae  corrumpi,  dum  separatur  a  corpore. 
tura  insitura  hominibus  cunctis,  ut  quodam- 
)mpellantur    animam   esse    immortalem.    Unde 

titubatione    in   sententia    mortalitatis   animae 

patet  ex  sollicita  omnium  inquisitione  :  om- 
s  naturali  inciinatione  et  vehementi  quodam 
gere  cupiunt.  Tum  maxime  philosophi  in  hac 
rsati  attritique  sunt:  de  qua  materia  poetae, 
n  docti  quam  indocti,  varia  conscripsere.  Si  ergo 
ihil  agunt  frustra,  haec  hominum  tam  vehe- 
t  naturale  intelligendi  desideri um  vanum    esse 

si  anima  sit  mortalis,  profecto  centra  evenit; 
nanis  est  hujusmodi  naturalis  inclinatio  et  sol- 
iitiae,  deceptionisque  fomentum.  Cum  ergo  ab- 
it  hoc  Deo  et  naturae  adscribere,  palam  fit  ex 
mam  esse  immortalem;  quod  ideo  homini  a  Deo 
t  de  alia  vita  sollicitus,  ad  quam  proficiscens  ve- 
nem  tantummodo  consequi  potest.  Et  sic  conclu- 
m  non  esse  vanum,  sed  perniile  et  necessarium. 


Digitized  by 


Google 


—  65  — 

e  massime  Dio,    nella    contemplazione 
beatitudine,  bisogna  dire  che  ancora  1 

Secondo,  noi  vediamo  l'anima  dell'u» 
quanto  più  la  è  astratta  dalle  cose  coi 
cose  incorporali  e  divine.  Stolta  cosa  e 
si  corrompa  nella  separazione  del  cor 
la  segregazione  del  corpo  fosse  insiera 
zione. 

E  se  qualcheduno  dicesse  che  la  p( 
la  astrazione  del  corpo  per  operazione 
corruzione  viene  dalla  separazione  d 
essere  ;  questa  risposta  è  vana ,  pere 
seguita  la  natura;  e  però  non  è  possil 
zione  diventa  perfetta,  la  natura  di) 
rompa.  È  dunque  contro  ogni  ragione 
tiva  si  corrompa,  quando  la  si  separa 

E  questo  ancora  dimostra  la  natura 
uomini,  per  virtù  della  quale  sono  sene 
che  ha  essere  da  poi  la  morte  ;  e  nli 
che  non  sia  qualche  altra  vita;  il  che 
tazione  dei  filosofi,  e^  quali  molto  hanr 
tarla,  della  quale  hanno  scritto  varie  ( 
dotti  e  indotti,  per  il  gran  desideri 
questo  passo.  Il  quale  desiderio  sare 
r  uomo,  se  V  anima  intellettiva  fosse  i 
mente  sarla  di  ninna  utilità  dell*  uonc 
danno;  perchè  sarebbe  causa  di  tristezj 
sie.  Ma  se  noi  poniamo  V  anima  iute 
seguita  questo  desiderio  naturale  non 
utile  e  necessario  ;  perchè  eccita  V  uo 
vita  e  tendere  alla  sua  vera  beati ludin 


Savonarola  -  Triumphus  Crucis. 


m^ 


Digitized  by 


Google 


DUS 
ilit< 

a  q 
uor 

h  q 

1    0 


;a 

sin 
a  d 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


LIBER  SECV^JTDVS 

PROOEMIVM 
DE    ORDINE    PROCEDENDI. 

Cum  superiori  libro  de  iis  tractaverìnius,  quae  ratio  naturalis  per  se 
capere  potest,  quantum  huic  intentioni  nostras  sufficere  putavimus,  reli- 
quum  est  ut  ad  ea  conveHamur,  quae  rationein  ipsam  natural^n  exce- 
dunt;  ut  tam  per  hasc  naturalia,  quam  per  ea  quae  a  Ghristofacta  sutU,. 
Fidem  Christianam  verissimam  esse  ostendamus.  Et  quia  praesentia  nie- 
lius  quam  praeterita  cognoscuntur,  facilitisque  praeteritis,  quam  praesen- 
tibus  fides  abrogar l  potest,  primo  rationum  fundamenta  pommus  in  iis^ 
quae,  cum  quotidie  in  Ecclesia  a  Vhristianis  fieri  cernantur  et  ad  senstim^ 
pateant,  negare  nemo  potest,  Loquor  autem  non  de  malorum  Christiano- 
rum  operibus,  qui  potiuH  ab  Ecclesia  sechisi  sunt,  sed  de  his  quae  a  boni» 
fiunt;  qui  non  tantum  nomine,  sed  operibus  sunt  Christiani.  Deinde  ra- 
tlones  adducemus  super  iis  stabilitas  quae  gessit  Christus  et  quae  muni- 
bus  exploratissima  sunt:  praesentia  siquidem  praMeritis  fidem  astriwnt 
manifestam.  Quia  vero  principalis  effectus  ad  quem  omnis  Ecclesiae  ten- 
dit  institutio,  est  justitia  et  irreprehensibilis  vita,  dicente  Salvatore  no- 
stro: Ego  veni  ut  vitam  liabeant  et  abundantius  habeaut  (Joann. 
X,  10);  primo  probabimus  Christi  Fidem  esse  veram  per  rationes  in 
ipsa  bona  Christianorum  vita,  secundo  in  liujtismodi  vitae  causa,  tertio 
demum  in  ejus  effectu  veì'e  Jundatas  ;  et  in  his  omnia  fere,  quae  in 
ipsius  Dei  nostri  Ecchsia  militante  nunc  fiunt,  suo  ordine  compie-^ 
ciemur. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


CAPVT   I. 

AI.IQVAM   VERAM   ESSE  RELLIGIONEM. 

t  igitur  praecedentibus  sequentia  connectaraus,  ex  iis  quae 
sunt,  necessarium  est  quemlibet  hominem  confiteri  aliquam 
rris  veram  esse  relligionera.  Relligionem  autem  vocamus 
am  cultura  Deo  exhibitura,  tamquam  universali  omnium 
ìpio  et  gubernatori.  Omnis  enim  effectus  quemdam  exhibet 
causae  cultura,  dura  ad  eara  sese  convertens,  ipsamque 
immodo  invocans,  ei  se  subiicere,  ac  similera  efficere  co- 
.  Quod  nìhil  aiiud  quam  retributionem  quamdam  honoris 
(lit,  ut  ab  ea  magis,  magisque  perficiatur.  Cura  ergo  Deus 
liversalis  omnium  causa,  a  quo  coelum  et  natura  atque 
bonum  est,  patet  in  homine,  naturalera  insti nctum  esse  opor- 
ut  se  ad  Deum  convertens  ipsum  invocet,  eique  se  subiiciat, 
load  possi t,  ei  similis  fìat»  et  ab  eo  perficiatur.  Quod  nihil 
est,  quam  Deum  colere.  Cura  ergo  naturalis  inclinatio  vana 
non  possit,  necesse  est  concedere  aliquara  inter  homines 
n  inveniri  relligionem. 

d  haec,  cura  ad  ipsura  Deum  colendum,  sicut  omnis  effe- 
ad  suara  causam,  homo  naturaliter  inclinatus,  rationahs  sit, 
le  arbitrii,  non  agitur  quemadmodura  caetera  naturaiia,  seW 
um  agit.  Et  quia  in  multis  naturalis  ratio  deficit,  si  prop- 
tantura  horaines  oberrent,  ut  nullus  adhuc  verus  Dei  cul- 
iiveniatur,  auferatur  oportet  ab  hominibus  Dei  providentia, 
in  hoc  quod  pernecessarium  et  naturale  est,  eis  raimine 
deat;  quandoquidera  per  verum  Dei  cultura  il  ad  suum  fl- 
perducuntur.  Hoc  antera  superius  piane  redargutum  est. 


Digitized  by 


Google 


CAPITOLO  I. 

CHE  NEL  MONDO  È  QUALCHE  VERA  RELIGIONE. 

Per  congìungere  le  cose  precedenti  con  le  seguenti,  da  qi 
che  abbiamo  detto  di  sopra  bisogna  confessare  che  in  terra 
trovi  qualche  religione,  o  culto  divino  santo  e  vero.  Religio 
e  culto  domandiamo  uno  debito  onore  esibito  a  Dio  come 
principio  universale  e  governatore  e  fine  di  ogni  cosa.  Ora  i 
vediamo  che  ogni  effetto  naturalmente  si  converte  alla  sua  cau 
e  a  quella  si  sottomette  per  farsi  simile  a  lei,  quasi  invocaudi 
e  pregandola  che  abbia  cura  di  sé.  La  quale  cosa  non  p^ 
altro  che  esibire  culto  e  onore  alla  sua  causa.  Essendo  dunq 
V  uomo  effetto  di  Dio,  seguita  che  in  lui  sia  uno  naturale 
stinto  di  convertirsi  a  Dio,  e  sottomettersi  e  assimiliarsi  a  1 
ed  invocarlo  per  avere  da  lui  la  sua  bejititudine.  L^  quali  o 
razioni  sono  tutte  operazioni  di  religione  e  cullo  divino.  S 
essendo  dunque  mai  in  vano  alcuna  inclinazione  naturale,  è 
cessano  concedere  che  Dio  abbi  dato  alli  uomini  qualche  v< 
religione:  iiltrimenti  questa  inclinazione  naturale  saria  vana. 

Questo  ancora  più  conferma  un'  altra  ragione  :  perchè 
Bendo  Tuomo  razionale,  ed  avendo  il  libero  arbitrio,  e  mancar 
la  ragione  in  molte  cose  e  massime  nelle  cose  divine  ;  se  I 
non  li  avesse  dimostrato  qualche  vero  culto,  andrebbe  V  uo 
vagando,  e  non  Iroveria  mezzo  da  pervenire  alla  sua  bei 
tudine,  come  fecero  gli  pagani  innanzi  che  venisse  Cristo 
cosi  seguiterebbe  che  quel  suo  naturale  istinto  fusse  vano 
che  la  previdenza  di  Dio  avesse  mancato  a  V  uomo  di  qi 
che  gli  è  necessario  alla  sua  salute- 


Digitized  by 


Google 


—  72  — 

ine  hoininum  genus  in  quolibet  aevo, 
nti,    fuisse  divino    cultui    diversimode 

inditum  certuni  est.  Naturale  enira  est, 
inibus  et  in  omni  tempore  convenit. 
in  mundo  verus  Dei  cultus,  frustra  sit 
minis  indinatio,  eum  ad  suuni  linem 
juo   sequeretur   ipsuna    Deum    irratio- 

quara  rationali  hominì  providisse. 
causa,  quoad  fieri  potest,  in  suum  ef- 
lerfectìonertlque  transfundat  intendens 
captu  recipientis,  sibi  similem  reddere, 
lì  sit  sumrae  bonus  et  prima  omnium 
ctioni  horainum,  quorum  ^ratia  omnia 
s  intendit.  Cum  igitur  ipsius  hominis 
lo  se  Deo  et  in  eo  venerando  potissime 
onera    maxime  pertinet ,  bine  sequitur 

relligionem  dari  oportere. 

CAPVT  II. 

M  ESSE  DEI  CVLTVM. 

it  dupliciter  ab  hominibus  venerari, 
e,  duplicem  quoque  cultura  ponere  de- 
et  exteriorem.  Interiorem  dicirauseum, 
nteliectus  et  voluntatisexhibetur.  Exte- 
oris  officia,  cerimoniasque  et  sacritìcia 
lateria  sit  propter  formam,  nemini  du- 
n  ad  interiorem  ordinari  eique  servire. 
Dei  cultura  diciraus  esse  rectitudinem  ac 
ìnterioris,  qua  Deus  maxime  honoratur. 
s  causa  in  sui  perfectione  eflfectus  ma- 
ifices  in  operum  suorum  consumatione 
effectus  homine  nobilior  invenitur,  qui 
auto  magis  suam  causara,  idest  Deum, 
3ctior  erit,  quo  sanctius  vivet:  sancti- 
ninis  perfectio,   qua  etiara  totus  homo 


Digitized  by 


Google 


—  73  — 

E  che  il  culto   divino    sia    insito    naturalmente   alP  i 
manifesto    per   questo,  che  in  ogni    generazione  di  uomii 
passati    come   presenti,    sempre    è   slato   questo   culto  ; 
errassìno  in  diversi    modi.  Se  dunque    questa    naturale    i 
zione  è  vana,  Dio  avrebbe  provisto  meglio  alle  creature 
nali  che  all'  uomo. 


Inoltre,  ogni  causa  naturalmente  trasfonde  la  sua  1 
perfezion«3  nel  suo  effetto,  per  farlo  simile  a  sé  quant 
capace.  Essendo  dunque  Dio  prima  causa  d'  ogni  cosa  e 
bene,  molto  maggiormente  che  le  altre  irause  cerca  di  in 
la  bontà  sua  nell'  uomo  per  redurlo  alla  beatitudine.  ] 
dunque  la  perfezione  dell'  uomo  il  culto  interiore,  per  i 
si  sottomette  a  Dio,  manifesta  cosa  è  che  Dio  non  lo  ha 
in  tutto  di  questo  culto  :  bisogna  dunque  dire  che  s 
qualche  vero  culto  nel  mondo. 

CAPITOLO  IL 

CHE  È  UNO  CULTO  DIVINO  INTERIORE  E  UNO  ALTRO  ESTER 

E  perchè  Dio  può  essere  onorato  dagli  uomini  in  du( 
cioè  collo  spirito  e  col  corpo,  diciamo  che  un  culto  è  ii 
e  r  altro  esteriore.  Lo  interiore  si  esibisce  a  Dio  con  1 
letto  e  con  la  volontà.  Lo  esteriore  si  esibisce  per  gli  ofi 
porali  e  cerimonie  e  sacrificii. 


Interiore  culto  dunque  propriamente  è  la  rettitudine  < 
verso  Dio  e  la  perfezione  della  vita  dell'  uomo.  E  questo 
mo  così.  Il  culto  divino  è  principalmente  ordinato  ad  e 
Dio;  ma  l'uomo  non  può  più  onorare  Dio  che  per  la  pe 
della  sua  vita,  come  ogni  effetto  nella  sua  perfezione  n 
mente  onora  la  sua  causa  :  onde  gli  artefici  acquistano  e 
gloria  nella  perfezione  delle  opere  loro.  Non  essendo  du 
questo  mondo  alcuno  effetto  più  degno    dell'  uomo,   niun 


Digitized  by 


Google 


—  74   — 

peificitur.  Ergo  in  bona  et  perfecta  hominis  vita  Deo  praecipuus 
aonor  persolvitur.  Et  sic  verus  et  integei'  Dei  cullus  est  ips;i 
)ptimi  viri  vita  et  operatio  in  D(;um  relata. 

Itera  Deutn  non  solura  propter  se  veneramur  et  colimus,  sed 
ut  ab  eo  etiara  felicitatem  et  quae  ad  hominem  spectant  bona 
ìonsequaraur.  Oultus  ergo  Dei  verus  est  raediura  et  disposi tio 
là.  haec  bona  consequenda  ;  agentia  siquidem  dispositìonera  su- 
biecti  exigunt.  Cura  ergo  manifestum  sit  ad  ipsam  felicitatem  et 
buiusmodi  bona  a  Deo  impetranda  raulto  perfectius  hominem 
per  bonam  vitara,  quam  per  sacriflcia,  cerimoniasque  disponi, 
ionstat  verum  Dei  cultura  esse  rectitudinera  vitae. 

Praeterea,  cura  Deus  non  sit  corpus,  sed  actus  purus,  homo 
per  rectitudinera  cordisque  puritatera  fit  Deo  similior  quam  per 
fictus  exteriores;  et  ideo  perfectius  Deus  spiritu  quam  corpore 
colitur.  Spiritus  enini  est  Deus;  et  eos  qui  adorant  eum,  in  spiritu 
et  veritate  oporfet  adorare,  (Ioann.  IV,  24.). 

CAPVT  III. 

NVLLAM   CHRISTIANA    VITA   INVENIRI   MELIOREM. 

Nulla  antera  vita  raelior  et  sanctior,  quam  cristiana,  inveniri 
aut  excogitari  potest.  Nam  inter  cuncta  viventiura  genera,  ea  quae- 
solara  aniraara  habent  vegetativam  (ut  plantae)  infimum  vitae 
a^radum  sortiuntur.  Aniraaliura  antera  vita  raultis  distinguitur 
grcidibus,  quorura  alius  alio  perfectior  est;  ille  enìra  vitae  sen- 
sibilis  gradus  perfectior  in  animalibus  est,  qui  cognitionis  sensi- 
bilis  est  magis  particeps.  Cura  antera  intellectiva  cognitio  sen- 
sibilera  excedat,  perfectiorera  vitae  graduni  horainibus,  quam 
brutis  tribuiraus.  In  quibus  etiara  diversos  vitae  gradus  quoad 
perfectionera,  non  quoad  essentiara,  ponimus.  Illos  enim,  qui 
ratione  duce  in  omnibus  operantur,  iis  praeferimus,  qui  sensi- 
bus  obsequentes,  ratione  postposita,  tota  via  aberrant  ;  quia 
quanto  raagis  voluptatibus  addicti  ab  ea  recedunt,  tanto  rainus 
participant  hominis,  et  brutis  efHciuntur  sirailiores.  Qui  vero  ma- 
gis rationi  inserviunt  et  concupiscibileni    partera   coercent,   plus 


Digitized  by 


Google 


lora  quanto  più  è  perfetto  in  ^ 

onore  che  Tuomo  può  esibì 

ita,  e  cosi  seguita  che  queste 

Dio  non  solamente  per  onon 
jui  la  nostra  felicità.  Dunque 
sizione  e  mezzo  nostro  da  pe 
nque  la  buona  vita  miglior  ra 
he  gli  sacrifici!  e  ceriraoni 
ita  sìa  molto    più  vei-o  culto 


orpo,  ma  atto  puro,  certa  ce 
rfetlo  culto  per  la  purità  del 
che  Dio  è  spirito;  e  chi  adoro 
tà. 


OLO  III. 

5LI0RE  VITA  DELLA  CRISTIANA 

;o   divino   la  perfezioìie  della 
rovare  né    pensare  migliore 
on    si    possa   trovare  né    pei 
ne    cristiana.  E  che  non  si  ; 
^ita   della  cristiana,    non  ci 
ido  per  gli  gradi  della  vita,  i 
li  é  più  perfetta  che  quella 
•a  sono  diversi  gradi  di  vita 
é   lo  animale  é  sostanza  sens 
vi  la  negli  animali  che  pari 
Con    ciò  sia  dunque  che  h 
sensibile,  certa  cosa  é  che 
vita   che  negli  altri  animali, 
iiversi  gradi    di    vita,  non  qi 
irfezione  ;  perché  essendo  V 


Digitized  by 


Google 


—  76  — 

Q  bruti.  Cura  ergo  vita  hominis  sit  bruto- 
%  haud  dubiura  est  quin  inter  homines  illi 
ationera  dominam  amplectuntur.  Ubi  etiam 
differunt.  Cum  enim  araplius  intellectus 
imorem  veritatis  spiritualium  rerum,  quam 
tìm  veritatis  de  Deo  cognìtae  perflciatur, 
Blictis  corporalibus,  contemplatione  et  amo- 
ivina  evehitur,  tanto  magis  perflcitur  eius 
orem  nanciscitur  vitara.  Sed  vita  christia- 
a  tendit,  ut,  posthabitis  creaturis  omnibus 
im  corporeis,  per  contemplationem  et  amo- 
'  transfundat  et  fiat  unns  spiritus  cum  Deo. 
Bniri  nequeat  vita,  quam  haec,  quae  homi- 
ultimo  fini  coniungit,  patet  nullam  vita  Chri- 

ìominis  vita,  ut  homo  est  (ut  supra  jam  di- 
nis  modo  aestimatur.  Quanto,  ergo  rationa- 
anto  dignior  iudicabitur.  Quare  cum  veri 
lino  contra  rationem  agere  velint ,  fateri 
eras  gentes  ac  nationes  nullam  Christianae 
am. 

lis  vita  ad  contemplationem  Dei  tendit  et 
1  qua  purgatissinia  mentis  serenitas  exigi- 
d  passioni  bus  et  affectibus  subiectus  raini- 
plationi  rerum  divinarum.  At  nulla  vita  in- 
beriorem  purgatioremque  reddat  hominem , 
1,  relictis  omnibìis,  soli  Deo  sese  coniungere 
uic  dignitate  atque  excellentia  praestat. 

CAPVT  IV. 

lANAE    VITAE    FINE   MELIOREM   NVLLVM 
EXCOGITARI   POSSE. 

tendamus  Christiana  vita  meliorem  inveniri 

ad  bonam    vitam    principaliter  requirantur, 

et  quae  ad  finem  sunt   cum  ipso  fine  pro- 


Digitized  by 


Google 


—  77  — 

razionale,  quelli  hanno  più  perfetto  grado  di  vita  che  più  vivo- 
no secondo  la  ragione  :  poiché  chi  non  vive  secondo  la  ragio- 
ne è  piuttosto  bestia  che  uomo.  Tra  quelli  ancora  che  vivono 
secondo  la  ragione  sono  diversi  gradi:  perchè,  essendo  ordinata 
tutta  ia  vita  razionale  alla  contemplazione  delle  cose  eterne, 
quanto  uno  più,  lasciando  le  cose  terrene,  per  contemplazione  e 
amore  si  congiunge  alle  cose  eterne,  tanto  partecipa  più  perfetto 
grado  di  vita.  Con  ciò  sia  dunque  che  la  vita  cristiana  tutta  con- 
sista in  alienarsi,  non  solamente  dalle  cose  temporali,  ma  etiam 
da  ogni  amore  proprio,  e  accostarsi  per  amore  e  contemplazio- 
ne a  Dio,  per  assimigliarsi  in  tutto  a  lui  e  diventare,  quanto  è 
possibile,  una  medesima  cosa  con  esso  lui  ;  appare  manifesta- 
mente che  non  si  può  trovare  né  pensare  iliigliore  vita  della 
cristiana. 

Itenij  come  abbiamo  detto  di  sopra,  quanto  V  uomo  più  se- 
guita la  ragione,  tanto  é  partecipe  di  più  perfetto  grado  di  vita. 
Con  ciò  sia  dunque  che  la  vita  cristiana  non  faccia  né  permetta 
alcuna  cosa,  etiatn  minima,  contraria  alla  ragione,  anzi  total- 
mente si  sottometta  alle  leggi  divine,  manifesta  cosa  è  che  ninna 
altra  vita  la  può  eccedere. 

Praeterea,  la  buona  vita  dell'  uomo  é  ordinata  come  a  fine 
alla  contemplazione  delle  cose  divine,  alla  quale  si  richiede  una 
somma  purità  di  cuore.  Con  ciò  sia  dunque  che  non  si  trovi,  né 
possa  trovare  più  perfetta  purgazione  e  contemplazione  divina 
della  cristiana,  come  noi  proveremo  appresso,  seguita  che  non  si 
possa  trovare   migliore  vita  che  la  cristiana. 


CAPITOLO  IV. 

CHE  NON  SI  PUÒ  TROVARE  NÉ  PENSARE  MIGLIORE  FINE 
DI  QUELLO  AL  QUALE  È  ORDINATA  LA  VITA  CRISTIANA. 

Ma  per  dimostrar  meglio  ninna  vita  potersi  trovare  migliore 
della  cristiana,  proveremo  prima  che  non  si  può  trovare  mìglio- 
re  line,    né   più   consonante   alla  ragione,  né  migliori  mezzi  da 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  78  — 

labentia,  demonstremus  primo  nullum  flnem  huma- 
>,  ad  quem  tendunt  Christiani,  dari  meliorem,  nec 
li  consonum:  deinde  ea,  quibus  ad  eum  finera  abeis 
•fectissima  esse  probabimus,  et  cum  ipso  optimam 
)portionem. 

ir  ad  flnem,  patet.  Nam  duplex  est  hominis  finis, 
is  cuius  et  finis  quo:  hoc  est:  ipsa  res  ad  quam  ten- 
ie fruitio.  Cum  igitur  nihil  praestantius  ac  raelius 
ìxcogitari,  atque  Christiani  humanae  vitae  finem  sta- 
i,  cuius  gratia  omnia  faciunt;  perspicuum  est  quoad 
finem  inveniri  posse  meliorem.  Fides  quoque  ad  vi- 
ruitionem  Dei  non  per  creaturas,  sed  per  essentiam 
>  nullus  perfectior  actus  reperilur.  Dum  erini  per 
ionem  et  fruitionem  Deo  coniunj^ntur  homo,  ultima 
le  perficitur;  supra  quam  nil  amplius  optare  licet, 
;it  bonum^  quo  nihil  inajus  excogitari  potest. 
Bm  vero  humani  generis  esse  apertam  Dei  visionem 
itur  rationibus.  lam  enim  superius  probatum  est  ho- 
)raesenti  vita  beari  non  posse.  Cum  ergo  beatitudo 
;    veritatis  conteraplatio,  haec  expectanda  est  in  ah'a 

0  in  futura  vita  ponamus  humanae  vitae  finem  esse 
onem  primae  veritatis  cognitae  non  per  speciem  prò- 
per  eftectus,  multis  afficiemur  difficultatibus.  Primo 
pparet  quoniodo  in  huiusraodi  contemplatione  huma- 

desiderium  prorsus  quiescere.  Si  enim  anima  ratio- 
>ore  seiuncta  effectus  non  solum  materialium,  sed  spiri- 
que  immaterialiumque  substantiarum  cognoverit,  aut 
t  imperfecte  hanc  cognitionem  habebit.  Si  imperfecte, 
e  imperfectiim  de  Deo  cognitionem,  contemplationem- 
3tur.  Cum  vero  onine  imperfectum  suam  appetat  per- 
sicut  materia  formam  et  turpe  pulchrum,  in  eiusmo- 
ne  sibi  non  satisfaciens  anima  quietem    reperire  non 

1  ex  hominum  patet  studio,  quorum  intellectus  in  co- 
nfusa minime  quiescens  omni  opere  ac  labore  ad  per - 
fnitionem  pervenire  contendit.  Sin  autem  perfeclam 
iilorum  effectuum  cognitionem,  mox  desiderabit  eorum 


Digitized  by 


Google 


—  79  — 

pervenire  a  quello,  che  quelli  i  quali  predica  la  reli 
stiana;  perchè,  provato  questo,  avremo  lo  intento,  aver 
na  vita  tutta  la  sua  perfezione  dal  fine  e  mezzi  da  pc 
quello. 

Quanto  al  fine  dunque  è  manifesto;  perchè  il  fine 
stiana  vita  è  Dio  e  la  visione  e  fruizione  di  esso  Di< 
trovando  dunque  più  eccellente  fine  di  Dio,  da  quest 
certo  che  non  si  trova  raii^lioi-e  fine  di  quello  che  ] 
dottrina  cristiana.  Quanto  alla  parte  ancora  della  visi< 
zione  è  manifesto;  perchè  la  religione  cristiana  noi 
fine  della  umana  vita  essere  la  visione  e  fruizione  ( 
■quale  si  acquista  per  mezzo  della  creatura,  ma  quella  { 
le  si  vede  e  abbraccia  Dio  a  faccia  a  facciei.  Della  qi 
ne  e  fruizione  non  si  può  trovare  altra  migliore. 

E  che  questa  aperta  visione  e  fruizione  di  Dio  sia  il 
unnana  vita,  si  può  provare  con  manifestissime  ragioi 
perchè,  avendo  noi  provato  di  sopra  che  la  beatitudin 
mo  non  può  essere  in  questa  vita  presente,  e  che  hi 
la  sia  nell'altra  vita,  non  volendo  che  V  uomo  sia  fatr< 
se  nelF  altra  vita  non  avesse  altra  felicità  che  co 
contemplare  Dio  mediante  le  creature,  posto  etiam  ci 
nosca  tutte  cosi  le  spiritu^^li  come  le  corporali,  non  aj 
come  per  questo  il  core  umano  in  tutto  sia  quieto  e  ì 
gelido  la  beatitudine  la  quiete  del  cuore  umano.  Pere 
delle  creature  avrà  perfetta  cognizione,  o  imperfetta.  { 
fetta,  non  potrà  essere  quieto:  perchè  ogni  cosa  imperi 
Talmente  desidera  la  sua  perfezione,  e  non  si  può 
infino  che  non  Tha  trovata.  Onde  per  esperienza  si  ve 
uomini  che  hanno  imperfetta  e  confusa  cognizione  nat 
cercano  di  pervenire  alla  cognizione  particolare  e  dìi 
perfetti!,  dunque  conoscerà  che  dipendono  da  qualche 
però  desidereranno  naturalmente  di  conoscere  quella, 
naturalissimo  airuomo,  veduto  lo  effetto,  desiderare  la  ( 
della  causa:  e  non   ha    mai    vera  quiete    insino    che 


Digitized  by 


Google 


—  80  — 

cognoscere  causam;  quia  omnes  homines  natura  scire  desiderar! t, 
et  scire  est  rei  causam  cognoscere.  Quod  autem  naturale  est, 
auferri  non  potest.  Aut  cum  omnis  motus  naturalìs  in  fine  quam 
ia  principio  sit  velocior.  tanto  vehementius  cognitionem  causae 
desiderabit,  ((uanto  perfectius  ipsias  effectus  cognoverit.  Non  li- 
quet  ergo  quomodo  naturale  hominis  desiderium  nisi  Deum  vi- 
deat,  possit  omnino  quiescere.  Quod  etiara  hoc  probatur  expe- 
rimento, Cerniraus  enìm  nulla  re  finita  animi  capacìtatem  ira- 
pleri  posse:  posito  enim  quocumque  finito,  intellectus  noster  ali- 
qnid  ultra  scraper  apprehendit.  Unde  praesupposita  qualibet  li- 
nea finita,  nuraeroque  finito,  nunquara  superaddendi  facultas  in 
animo  terrainatur;  et  haec  est  ratio  infiniti  apud  raatheraaticos 
tara  in  nuraeris,  quara  in  lineis  auguraenti.  Cura  igitur  cuiuscum- 
que  infra  Deura  substantiae  araplitudo  sit  finita,  intellectus  no- 
ster donec  divinara  substantiara  attigerit,  satiari  non  potest. 
Quippe  quae  sola^  cura  sit  actus  purus,  ut  dixiraus,  nullo  circura- 
scribitur  fine.  Rationabiliter  itaque  poni  non  potest  alium  hu- 
raanae  vitae  finera  deberi,  quara  cura  quera  fides  nostra  de- 
cernit,  hoc  est  divinae  essentiae  visionera.  Ipsura  vero  Deum  esse 
ultiraura  in  quo  aniraa  conquiescit,  luce  clarius  est.  Oranis  enim 
raotus  naturalis  ad  aliquera  tendit  ultiraura  terrainura,  ad  quera 
cura  pervenerit  raobile  quiescit.  Cura  ergo  infra  Deura  nulla 
huraani  cordis  substantia  terrainare  desideriura  possit,  dicimus, 
quod  solura  quando  Deum  de  facie  ad  faciera  intuebitur,  tum  de- 
mura vere  quiescet;  quandoquidem  cura  nihil  Deo  sit  raajus,  nihil 
prorsus  ad  satietatis  curaulura  accedere  poterit.  Ncque  inferiorura 
desiderio  afficietur;  tura  quia  penitus  ea  nihili  pendet,  eo  quod  finiti 
ad  infinitura  nulla  sit  proportio;  tura  quia  nihil  est  in  ullo  eflfectu, 
quin  excellentius  in  priraa  causa  inveniatur,  atque  ita  nihil  ei  de- 
siderabile deerit;  tura  quia  intellectus  noster  exactissirae  perficie- 
tur:  ex  quo  enira  ad  supremum  intelligibile  evehetur,  procul  du- 
bio  caetera  intelligibilia,  ad  quae  naturaliter  inclinatur,  facillime 
apprehendet.  Quaravis  enira  sensura  excellens  sensibile  corrumpat, 
contra  taraen  excellens  intelligibile  perficit  intellectum. 

Sciendum   est   autera,  quod   cura    Deus  sit  infinitus  et  extra 
cujuslibet  substantiae   ordinera,  intellectus  noster  propria    ìpsius 


Digitized  by 


Google 


—  81   ~ 

trovata;  e  tanto  più  veementemente  la  desidera  quanto 
sce  in  cognizione;  così  come  quanto  la  cosa  grave  è  più 
in  gravità,  tanto  con  maggiore  veemenza  discende  al  cen 
sendo  dunque  1'  uomo  tanto  più  perfetto  e  più  beato, 
più  cresce  in  cognizione  delle  cose  divine,  e  crescendoli 
derio  di  avere  cognizione  perfetta  di  quelle,  quanto  più  1 
sce,  certa  cosa  è  che  questo  movimento  del  cuore  ums 
cesserà  mai  insino  a  tanto  che  non  tocca  V  ultimo  suo 
quale  non  può  essere  altro  che  Dioj  perchè  noi  vediai 
esperienza  che  il  core  umano  non  si  può  empiere  e 
di  alcuna  cosa  finita.  Onde  lo  intelletto  nostro  è  più  an 
tutte  le  cose  finite;  perchè  non  è  cosa  alcuna  conosciuta 
che  non  sia  superata  dalla  sua  capacità,  però  che  sempr 
capace  d'  intendere  più  cose  quanto  più  ne  intende.  ; 
dunque  ogni  cosa  che  è  sotto  Dìo  finita,  e  essendo  capac 
Siro  intelletto  di  cose  infinite,  potendo  lui  sempre  agg 
ad  ogni  gran  numero  senza  fine,  bisogna  dire  che  ni  un 
tura  possa  empiere  la  decima  parte  della  capacità  de 
umano.  È  dunque  non  solamente  razionabile,  ma  ezian 
cessarlo,  confessare  che  la  beatitudine  dell*  uomo  consist 
visione  di  Dio,  il  quale  solo  è  infinito  e  maggiore  d 
umano.  Certo,  secondo  ogni  filosofia,  ogni  movimento  natura 
a  qualche  termine,  al  quale  quando  il  mobile  perviene,  s 
Non  si  trovando  dunque  altro  termine  del  desiderio  umi 
Dio.  bisogna  definire  esso  essere  il  termine  e  riposo  della 
umana^  al  quale  quando  V  uomo  sarà  pervenuto,  non  gli  r( 
desiderare  altro  ;  sì  perchè  le  altre  cose,  a  comparazione 
reputerà  nulla,  non  essendo  comparazione  dal  finito  allo 
si  perchè  ogni  perfezione  che  si  trova  nel  mondo  è  molto 
cellen temente  in  Dio,  come  in  causa.  E  però  avendo  Dìo,  a^ 
altra  cosa;  si  perchè  lo  intelletto  nostro,  conoscendo  Die 
maggiormente  conoscerà  tutte  le  altre  creature;  si  perchè,  f 
che  lo  eccellente  sensibile  guasti  il  senso,  nientedimeno  lo  e 
te  intelligibile  non  solo  non  guasta,  ma  fa  più  perfetto  lo  in 

Ma  è  da    sapere  che,    essendo    Dio    infinito    e    non 
tandosi  nell'ordine   delle  cose  create^    lo    intelletto   nos 

Savoxauola  -   Trìnniphus  Crucili. 


Digitized  by 


Google 


—  82   — 

ite  ad  divinae  essentiae  visionem  elevar!  non  potest;  sed  a- 
t   nova  requiritur  disposi tio,    quara    nostri    theologi  glorìae 
in  appellant,  quod    purgatae  cuilibet  animae  Deus  infundit, 
lae  habilem  reddat  visioni:   semper    enim  necessariis  Deus 
rrlt;    neque    potest   quicquam  supra  suas  vires  attoUi ,  nisi 
virtus  superna  ope    adjuvetur.    Ad  ipsius  autem   Dei  visio- 
vigor  per  solam  luminis   intellectus    naturali?   intensionem 
me    sufficit;    propterea  quod  intensio  formae  eain  non  trahit 
ilterius  specie!  operationera,  qualis  est  Dei  visìo  creato  intel- 
li  comparata.    Oportet   igitur  augeri  virtutem   intellectivam 
alicujus  novae  dispositionis  adoptlonem,  quam  lumen  gloriae 
2upamus.  Ex  quo  liquet,  quam   vere,  quamque  rationabiliter 
!S  nostra  de  linmanae  vitae  fine  sentiat  et  quam  facile  omnes 
Toversiarum    explicet    nodos,    quibus    alii    secus    opinantes, 
tipliciter    auguulur.  Constat    igitur,  sive  de  fine  cuius,  sive 
ine  quo  loquamur,  nuUum  meliorem,  rationabilioreraque  in- 
iri,  HUt    excogitari    posse    eo,  quem  Relligio  Christiana  prae- 
X  et  observat. 

CAPVT  V. 

NVLLVM    AI>    BEATITVDINEM    MEDIVM 
CHKISTIANA     VITA     MELIVS     IN  VE  NI  RI. 

De  medio  quoque  ad  commemoratuni  finem  perveniendi  dis- 
mtes  facile  osteudemus  uuUum  ei,  quod  Christiana  Fides 
jiit,  conferri  rationabiliter  posse.  Nara,  quod  aliquo  vel  ali- 
3US  mediis,  ad  finem.  idest  beati tudinem,  homo  perveniat, 
n  Deus  et  natura  nihil  agant  frustra)  nomini  ambigendura. 
stra  enim  esse  dici  tur  quidquid  ad  eum  finem  ad  quem 
Inatum  est,  pervenire  non  potest.  Quemadmodum  frustra 
ì  virtutem  habeat  motivam  ad  motum  exercendum,  deflcien- 
is  membris.  Cum  ergo  natura  homines  beati  tudinem  appe- 
t,  profeclo,  subtractis  mediis,  inani  hoc  tìagrabunt  desiderio  ad 
1  quandoque  perveniendi.  Itaque  aliquod  medium  dari  oportet, 
ad  Dei  visionem  possit  homo  pervenire.  Idque  Christiani 
3  dicunt  puritatem  cordis,  gratiamque  dìvinam  supernatu- 
ter  infusam    ipsam  animam  omni  virtute  perficientem. 


Digitized  by 


Google 


—  83  — 

virtù  del  suo  lume  naturale,  non  può  perv 
di  quello  :  perchè  niuua  cosa  può  operare 
della  sua  natura.  Ma,  essendo  Io  intelletto 
propria  natura  ad  estendersi  a  cose  infinite,  p 
per  virtù  divina  a  vedere  quello  che  non  v 
forze.  Diciamo  dunque  che  la  beatitudine  d 
nella  visione  divina,  alla  quale  è  elevato  p( 
.sopranaturale,  il  quale  domandano  i  nostri  t 
gloria.  E  per  questo  ancora  meglio  appare  eh 
umana  vita  si  può  trovare  o  pensare  miglior 
predica  la  religione  cristiana  ;  e  che  in  queste 
nabilmente,  che,  lasciando  ancora  stare  ogni  f 
del  fine  predetto  si  possa  dire  meglio. 


CAPITOLO  V. 

CHE  NESSUNO   MEZZO    SI   PUÒ  TROVARE   MEGLI» 
ALLA   BEATITUDINE   CHE  LA   VITA   OR 

Ancora,  che  razionabilmente  non  si  possa  e 
zo  da   pervenire   al  predetto  fine,    facilmente 
prima  mostriamo  essere  necessario  che    V  uon 
mezzo  a  pervenire  a  quello;   perchè,  non  facei 
tura  cosa  vana,  non  si  può  dire  che    V  uomo 
beatitudine,  e  a  lui  non  sia  stato  dato  qualch 
venire  a  quella  :    cosi   come    in    vano  V  uom« 
motiva,  se  non  avesse  i  membri  da  potersi  mu< 
si  domanda  quello  che  è  ordinato  a  qualche 
può  pervenire.  Avendo  dunque  V  uomo  qualcl 
venire  alla  sua  beatitudine,  la  religione  cristia 
sere  la  purità  del  cuore  con  la  grazia  infusa 
insieme  con  tutte  le  virtù. 


Lh..: 


Digitized  by 


Google 


—  84  — 

Cordis  vero  puritatem   esse   medium   transeundi  ad  veritatis^ 
priraae    conteraplationem,    nemo    potest    negare;    oportet    euim 
fìnera    curn    mediis    babere    proportionem.  Ad  ipsius  autera  Dei 
cognitionem    mlagna    exigitur    extasis;    cura    sit    inlelligibilium 
supremum,  extraque  omnia  sensibilia.  Ideoque  ad  id  necessaria 
est  exquisitissima  animi  purgatio,  idest  a  senslbilium  amore    et 
implicatione   ad  invisibilium   cognitionem   amoremque   elevatio 
Purum    enim    dicitur   quod    inferiori    naturae    non    admiscetur, 
Cum   ergo    intellectus    noster  ab  organo  sit   corporeo  separatus. 
et  anima  nostra  sit  substantia  rationalis,  quanto  se  magis  a  cor 
poreis  abstrahit    rebus,    divinisque    coniungit,  tanto  purior    effi 
citur.    Quidquid    autem    philosophi  de  cordis  puntate,  de  virtù- 
tibus  et  probatis  moribus  sanxei'unt,   non    tantum    exequitur,  ac 
docet  Christiana  relligio,  sed  multo  perfectiora  documenta  ad  cor 
sanctius  puiificandum   invenit.  Non    enim   puritas   cordis,   quae 
naturaliter  ab   hominibus    cognosci    et  haberi    potest,    sufficiens 
est    medium   ad   flnem,    quem    praediximus,    obtinendum.    Nana 
quidquid    alicuius    naturae    limites   excedit  ei,  nisi    per  alteriua 
actionem,  adveiiire  non  potest;  sicut  et  aqua,  nisi  alio  movente, 
sursum  non  tendit.  Videre  autem  Dei  subslantiam,  ut  in  praece- 
denti  capitulo    discussimus,  omnes  naturae  creatae  limites  tran- 
scendit;   ideoque,    cum    unumquod    intelligat    per    suae  substan- 
tiae  modum,  ut  quis  divinam    essentiam    videat,  propria   virtua 
ad  purificandum  non  sufficit,  nisi  actione  superioris  virtutis  ad- 
iuvetur.   Reclitudo  igitur  vilae  de  qua  philosophi  disputarunt,  ad 
hanc  beatitudinem  insufficiens  est.  Hinc  non  immerito  Christiani 
gi-atiam  et  virlutes  a  Deo  supernaturaliter  infusas  ponunt;  quippe 
qui   nulli  in  necessariis  unquara  desit,  ut  per  eas    homo    purga- 
tissima    acie  ad  finem  dìrigatur   optatum.    Quod   prolixiori  ser- 
mone   probare    hujus    operis    brevitati,  cui   maxime   studemus^ 
minime  convehit;    cum  praesertim    in  libro  de  simplicitate  vitae 
christianae    a  nobis    edito,   satis   aperte    monstraverimus    vitam 
christianam,  non  ab  amore    naturali,  nec  ab  imaginatione,    nec 
a  rutione    tantum    naturali^    nec  ab  influxu    codesti,    neque    ab 
aliqua    spiritali    creatura,  sed  a  gratia  Dei,   idest  a  dono   ejus 
supernaturaliter  infuso,  derivare.  Ne  idem  ergo  saepius  repetamus^ 


Qigitized  by 


Goo^^ 


—  85  ~ 

La  qual  cosa  quanto  sia  vera  e  razi< 
prova:  però  che  e' bisogna  che  il  me 
al  flne  ;  essendo  dunque  il  fine  dell* 
pranaturale  di  Dio  ,  il  quale  è  il  son: 
è  dubbio  che  a  questa  si  richiede  una  j 
ne  di  mente,  la  quale  consiste  in  sepa 
^flFetto  dallo  amore  delle  cose  corporali  e 
incorporali  e  divine;  perchè  puro  si  domi 
mescolato  con  cosa  inferiore  di  sé.  La  qu 
eccellentemente  insegna  la  religione  cristi^ 
i  filosofi^  etiam  prestantissimi;  perchè  tut 
tamente  diffiniscono  della  purità  del  cuor 
religione  cristiana;  la  quale  dipoi  soprag^ 
letti  documenti ,  dimostrando  ancora  ci: 
«mano  dalli  filosofi  predicata,  la  quale  si  ] 
naturale,  non  è  sufficiente  mezzo  a  perve 
abbiamo  parlato  di  sopra;  perchè  ninna 
quel  che  eccede  i  termini  della  sua  natui 
per  virtù  concessa  da  qualche  causa  supe 
può  andare  in  su  per  virtù  propria.  E  pei 
«tiani  dicono  la  purità  del  cuore  informa 
sopranaturale  essere  il  vero  mezzo  da  j 
<ìine.  La  qual  cosa  proveremmo  con  molti 
avessimo  provato  prolissamente  nel  nostr 
cita  della  vita  cristiana,  nel  quale  abbiane 
plicitó  e  purità  del  cuore  e  tutta  la  vita 
•dallo  amore  naturale,  né  dalla  iroaginazi< 
gìone  umana,  né  da  influsso  celeste,  i\è  e 
rituale;  ma  solo  da  Dio,  mediante  la  infui 
naturale.  Per  non  ripetere  dunque  quel 
libro  chi  vuole,  e  intenderà  la  vita  cristi^ 
mezzo  a  pervenire  al  prefato  fine.  Per  la 
«i  poter  trovare  miglior  mezzo  da  perver 


Digitized  by 


Google 


—  86  — 

rolunt  librum  illum,  et  intelligeot  vìtam  cbristianam 
issìmum  medium  ad  finem  bujus  vitae  perveniendi. 
litur  nullam  inveniri,  aut  exeogitari  posse  vita  ipsa 
neliorem ,  atque  orani  ex  parte  perfectiorera. 

CAPVT   VI. 

ELLIGIONEM   CHRISTIANAM   HOMINBS  CERTISSIME 
AD   BEATITVDINEM   PERDVCI. 

[ut  probavimus)oport«t  aliquam  inter  bomines  veram 
nem,  quae  in  rectitudine  vitae  consistit,  cura  in  boe 
jlligio  cunctas  excellat,  necesse  est  confiterì  esse  veris- 
ìamque  Deum  non  minus  exterius  quam  interius  rectis- 
lia  cultus  exterior  cbristianae  relligionis  aut  elficit,  aut 
teriorem.  Quod  si  interior  verus  est,  manifestum  fit 
effieere  vel  significare  veritatem.  Cum  ergo  alter  al- 
leat,  verus   est  cultus   exterior,  de    quo    infoius  co- 

tractabimus.  Colentibus  itaque  nobis  Deum,  prima 
itam  eius  bonoris  exbibitionem,  deinde  propter  beati  tu- 
trandara,  sequitur  quod  a  Cbristianis  vere  Deus  ho- 
ib  iis  beatitudo  expetatur,  quodque  ad  eam  tandem 
ant  pervenire.  Ideo  qui  cbristiane  vivendo  usque  in 
veraverint,  beatitudinem  sibì  tuto  polliceri  possunt. 
inam  insuper  providentiam  in  rebus  humanis  aperte 
mstraverimus,  cuius  est  per  debita  media  res  ad  fines 
e,  nuUuraque  medium  Christiana  vita  perfectius  pos- 

ad  beatitudinem  obtinendam,  dubitare  nullo  pacto 
juis.  Christiane  vixerit  (cum  cbristianae  relligionis 
ssimus    sit)   quin    a  Deo    per  illum    ad  beatitudinem 

a,  si  Deum  negare  esse  iustnm,  fas  non  est,  christia- 
lis  bomines ,  qui  Dei  mandatu  servaverint,  perire 
.  Deus  enim  omnium  causa  omnia  ad  fines  suos  mo- 
liquos  mortalium,  aut  nullos  ad  beatitudinem  perdu- 
nullos  dicere  non  licet;  frustra  namque  esset  homo^ 
a  sequerentur   absurda,  ut   ex  praecedentibus  mani- 


Digitized  by 


Google 


—  87 


la  vita  cristiana,  nella  quale  si  include  ogni  perfi 
vivere,  cosi  naturale,  come  sopranaturale,  e  della 
può  trovare  né  pensare  vita  più  purgata. 


CAPITOLO  VI. 

CHE  GLI   UOMINI  CERTISSIMAMENTE  PERVEN( 
ALLA   BEATITUDINE   PER  MEZZO   DELLA   VITA   CF 

Se  adunque  è  necessario  che  sia  nel  mondo  qu 
ligione,  come  abbiamo  provato  di  sopra,  la  quale  n 
consiste  nella  rettitudine  della  vita,  superando  la 
ogni  altra,  è  necessario  confessarb  la  religione  cr 
verissima,  non  solamente  quanto  al  culto  interic 
quanto  allo  esteriore  ;  perchè  lo  esteriore  o  fa  o  si 
teriore  ;  però  bisogna  che  ancora  lui  sia  vero  culti 
e  conformandosi  in  tutto  allo  interiore,  del  quale 
tratteremo  copiosamente.  Dunque  vivendo  i  cristia 
loro  dottrina  e  rendendo  a  Dio  debito  culto,  prima 
secondo  per -avere  da  lui  la  beatitudine,  non  si  pi 
modo  dubitare  che  mediante  questo  culto  non  per' 
alla  beatitudine. 

Prceterea,  se  alla  divina    previdenza  appartiene 
cose  al  fine  per  gli  debiti    mezzi,    avendo  Dio  pn 
cose    umane,  e  non    si    trovando    migliore   mezzo 
r  uomo    alla    beatitudine    che  la  religione  e  vita 
può  dubitare  che  per  essa  1'  uomo  pervenga  alla  v 
zìone  divina,  se  non  chi  in  tutto  si  parte  dalla  ra^ 

Ancora,  se  Dio  è  giusto  come  è  necessario 
avendo  previdenza  delle  cose  umane,  o  che  lui  e 
che  uomo  alla  beatitudine,  o  ninno.  Non  si  può  d: 
le  ragioni  dette  di  sopra.  Se  dunque  ne  condurrà  qu 
essendo  giusto  distributore,  non  può  lasciare  indici 
stiani;  non  si  trovando  uomini  più  atti  né  piùdisp 


Digitized  by 


Google 


-   88  — 

ini  est.  Sin  aliquos,  iure  Christiani,  quos  hominum  esse  optimo» 
inius,non  suut  posthabendi.  Nam,  si  Christiani  pietate  et  religio- 
aeteris  sanctiores  optato  beatitudinis  fine  destituantur,  profecto 
i  hominum  ad  eum  pervenienti  quia  si  id  quod  magis  esse 
itur,  non  est,  neque  quod  minus.  Christiani  autem  magis  vi- 
lur  fore  beatitudinis  compotes,  quam  reliqui  hominum;  quia,  ut 
^raedictis  patet,  sunt  ad  eam  capessendam  propinquiores.  Rel- 
)  ergo  fidesque  Christiana  omnibus  est  aliis  praeponenda.  Quod 
!hristiani  in  huiusmodi  relligione  spe  sua  fraudentur,  dicere 
^tet  nuilam  esse  talem  beati tudinem,  sed  fabulosum  ac  commen- 
im  quoddam;  quandoquidem  in  natura  videmus  omne  agens,  si 
US  inipediatur,  in  materiam  bene  dispositam  formam  semper 
oducere.  At  bonae  vitae  finis  et  ultima  ejus  forma  est  ipsa  bea- 
lo, ad  quam  nulla  vita  melius  quam  Christiana  disponitur.  Si 
)  huic  habiliori  expetita  non  datur  beatitudo,  profecto  nulla  ho- 
is  erit,  quia  (ut  iam  probalum  est)  alia  hominis  beatitudo  vere 
non  potest.  Atque  ita  nullus  omnino  huius  vitae  ultimus  dabi- 
finis.  Cum  ergo  finis  sit  regula  omnium  quae  ad  ipsum  or- 
mtur,  sequeretur  hominem  esse  animai  omni  prorsus  ordine 
ins,  omniumque  miserrimum,  qui  ciisu  viveret,  omni  provi- 
tia  destitutus.  Quod  putare  maxime  absurdum  est.  Vita  ergo 
stiana  (id  quod  nobis  erat  probare  proposi tum)  per  veram 
igionem  ad  beatitudinem  certissin\e  tendit. 

CAPVT  VII. 

VEL  EX  EO  FJDEM   CHRISTIANAM   ESSE  VERAM, 
QVOD  OPTIMAE    VITAE    SIT  CaVSA. 

Quando  ergo  ostendimus  veram  esse  chrislianam  relligionem 
rationibus  in  bona  Christianorum  vita  perfectaque  positis, 
e  accedamus  ad  huius  vitae  causas,  idem  conflrmaturi.  Prin- 
iis  autem  vitae  huiusmodi  causa  est  lesu  Christi  fides  Cru- 
:i,  a  charitate  formata,  idest,  quae  per  dilectionem  operatur; 
snte  sacra  doctrina:  lustitia  Dei  est  per  Fidem  lem  Christi  in 
£8  et  super  omnes  qui  credunt  in  eum,  (Ad  Rom.  IlL  22).  Et  : 
j  Fide  impossibile  est  piacere  Deo.  (Ad  Hebr.  XI.  6).    Dicimus 


Digitized  by 


Google 


—  89   — 

zionati  ad  essa  beatitudine.  Perchè,  se  loro  n( 
quella,  bisognerebbe  dire  die  niuno  altro  gli 
quello  che  abbiamo  detto  e  provato  con  si  effi 
fosse  vero:  e  che  tutti  gli  uomini  vivessero  in  j; 
sione  senza  ordine  alcuno:  perchè  dove  non 
può  essere  ordine  di  vita.  E  che  1'  uomo  vives 
miserie  e  calamità  più  infelicemente  di  tutti  gì 
altre  assurdità  seguiterebbero;  le  quali  non  e 
uomini  totalmente  stolti  e  mancipati  alla  vi 
irrazionali.  È  dunque  manifesto  quanto  razi< 
la  religione  cristiana  del  fine  ultimo  dell'uomc 
venire  a  quello  e  come  è  necessario  confessar 
temente  la  vita  cristiana  li  perviene.  K  però  b 
e  religione  cristiana  esser  vera. 


CAPITOLO  VII. 

CHE  LA   FEDE   DI  CRISTO- È  VERA,   PERCH 
DI   UNA  OTTIMA    VITA. 

Avendo  noi  dimostrato  la  religione  Cristian 
ragioni  fondate  nella  buona  vita  dei  veri  crist 
mo  di  provare  questo  medesimo,  per  ragioni  1 
della  predetta  vita  ;  tra  le  quali  la  principale 
sto  formata,  dicendo  la  Sacra  Scrittura:  La  giusti 
di  Cristo  in  tutti  e  sopra  tutti  quelli  che  credono  h 
è  impossibile  a  piacere  a  Dio.  La  Fede  di  CriJ 
miamo  quella,  per  la  quale  crediamo  esso  Cris 


Digitized  by 


Google 


—  90  — 

utem  fidem  Christi  formutam^eam,  qua  credimus  ipsum  Chri- 
:um  Crucifixum  esse  veruna  Deura  et  verura  hominem,  Filium 
lei  unum  in  natura  cum  Patre  et  Spiritu  Sancto,  in  personisque 
istinctum;  quem  super  omnia  diligimus.  Fides  ergo  cum  amore 
1  Christum  est  commemoralae  vitae  causa. 

Quod  autem  ita  sit,  quotidiano  docemur  experimento.  Quod 
ero  notissimum  est,  negari  nequit;  manibus  siquidem  quodam- 
lodo  attrectamus  ita  se  rem  habere;  quia  Christianum  videmus 
t  experimur  tantum  in  recti tudine  vitae  quantum  inFideChri- 
ti  et  e  converso  proflcere ,  cum  haec  inter  se  mutuo  conver- 
intur;  contra  quoque  in  utroque  deflcere  pariter  oportet.  Ex 
efectu  namque  bene  vivendi  fidem  formatam  deperditum  iri- 
erspexiraus,  et  e  converso.  Si  eiusmodi  ergo  perspicimus,  in  hu- 
lana  vita  effeclum;  quem  post  adventum  Christi  ad  haec  usque 
ìmpora  perdurasse  homines,  tamque  suo,  quam  alieno  periculo 
idicere,  idque  palam  Christiani  omnes  attestantur  et  praedicant, 
Lire  in  eo  philosophari  debemus  ex  admiratione  tantae  rei  cau- 
is  inquirentes  :  quemadmodum  philosophì,  inspectis  rerum  na- 
arali um  effectibus,  tum  eorum  causas  ignorantes,  admirari  pri- 
lum,  dehinc  ex  admiratione  philosophari  coeperunt. 


Primo  it^que  effectus  sua  causa  perfectior  esse  non  potest, 
um  cuiuslibet  effectus  perfectio  a  causa  dependeat.  Si  ergo  re- 
titudo  ac  veritas  vitae  christianae,  quae  cunctis  praeferenda 
st,  pendet  a  fide  Christi,  impossibile  est  ipsam  fidem  non  esse 
eram.  Si  autem  est  vera,  sequitur  Christum  verum  esse  Deum, 
uod  Christiani  afifirmant,  eiusque  veram  esse  relligionem. 


Impossibile  item  est  bonum  a  malo  et  verum  a  falso  lam- 
uam  a  causa  per  se  dependere;  malum  enim,  prout  malum,  siiniliter 
t  falsum,  prout  falsum ,  nihil  est.  Si  ergo  fides  Christi  esset 
lisa,  et  illius  amor  malus,  certe  rectitudo  vitae  christianae  tam 
onae  ab  oa  per  se  non  dependeret,  uti  videmus. 


Digitized  by 


GoogÌQ 


—  91  — 

vero  Dio,  vero  uomo,  Figliuolo  di  Dio,  una  cosa  col 
rito  Santo  da'  quali  è  distinto  in  persona  il  quale 
ogni  cosa.  La  Fede  dunque    informata  di  carità  di 
causa  della  vita  cristiana. 

E  che  questo  sia  vero  la  esperienza  quotidiana 
perchè  tutto    di    nella  Chiesa   si   tocca  con  ma)ìo 
sì  è  visto  nei  tempi  passati  dopo  lo  avvenimento  ( 
subito  che  uno    ha    concetta   la  Fede  e  lo  amore 
suo    core,    abbraccia  la    vita   cristiana:    e    quanto 
fa  nella    predetta    Fede  e  amore    di  Cristo,  tanto 
profitto  nella    buona    vita.    £    finalmente    quanto 
essa  buona  vita,  tanto  più  cresce  nella  Fede  e  aro 
E  pel  contrario,    chi    vive  male  manca  di  questa 
manca    nella  Fede    vive  male    e    non    seguita  la 
si    potendo    dunque  negare    la    esperienza,    ed    es 
questo    efifetto    ne'  tempi    passati,  massime   da    pò 
Cristo ,  e  vedendosi  ancora  nei  presenti,  meritame 
fare  come  feciono  i  filosofi,  cioè  investigare  la  veri 
maravigliosa;  come  i  filosofi,  vedendo  gli  efietti  del 
rabili,  cominciorouo  ad  investigare  le  cause.  Proviai 
questo  efifetto  la  fede  di  Cristo  essere  vera. 

Prima,    perchè  ninno  efifetto  può  esser  più  perf 
causa,  dipendendo  ogni  sua  perfezione  dalla  causa, 
rettitudine  e  verità  della  vita  cristiana,  della  qual 
trovare  né  pensare    migliore,  procede    e    dipende. 
Cristo  come    da  causa,  è  impossibile  che  la  Fede 
sia  vera.  Se  dunque  è  vera,  bisogna  dire  che  Crist 
me  dicono  i  Cristiani ,  e  che  la  loro  religione  sia 
gione  data  da  Dio. 

Item,  è  impossibile  che  il  falso  e  il  male  sìa  p 
causa  del  vero  e  del  bene  ;  perchè  il  male,  in  qi 
il  falso,  in  quanto  falso,  è  nulla.  Se  dunque  la  F 
fosse  falsa,  lo  amore  di  Cristo  saria  vano  e  ne 
tria  dunque  una  vita  tanto  buona  quanto  è  la  ( 
cedere  dalla  Fede  di  Cristo  formata  come  dalla  su 
sa.  Bisogna  dunque  dire  che  la  Fede  di  Cristo  sia 


Digitized  by 


Google 


—  92  — 

si  fides  Christi  esset  falsa,  nullus  error  posset  major 
lam  dicere  hominem  crucifixum  esse  Deura,  si  non  sit 
Ltreraae  dementiae   est.  Oum  ergo  vita  Christiana  per- 

sit,  ut  praediximus,  quomodo  tanta  vitae  perfectio, 
tudo,  poterit  a  maxirao  errore  provenire,  cum  omnis 
e  instìtutio  derivet  a  rectitudine  intellectus,  et  omnis 
iffectu  et  operibus  humanis  ab  errore  illius  obliquita- 
^edat  ? 

i  insuper  aliqua  natura  melius  est  disposita,  tanto  su- 
r  est  formae  perfectioris:  forma  autem  et  perfectio  nostri 

est  veritas;  eius  autem  dispositio  ad  veritatem  su- 
Q  puritas  est,  cordisque  sinceritas:  ideoque  quanto  fue- 
a  rerum  humanarum  affectu  purgatior,  tanto  magis  ad 
am  veritatem,  reiiciendamque,  quam  facile  discreverit, 
,  praeparatur.  Sed  nullam  dispositionem  ac  puriflcatio- 
;tianae  parem  iuveniri  posse  probavimus.  Si  ergo  esset 
aec  Fides,  id  sane  Christiani  multo  promptius  atque 
am  alii  conspicarentur.  Cuius  rei  oppositum  cernimus.^ 
lim  sanctiores  in  dies  efficiuntur,  tanto  eam  constantius 

contia  vero  ex  profectu  fidei  vitae  perfectio  pariter 
5x  quo  fides  falsa  esse  non  potest. 
rea,  sicut  Deus  tamquam  primus  motor  et  prima  causa 
vet  atque  producit  in  rebus  naturalibus  et  corporeis, 
in  spiritualibus  sese  habet.  Ipse  ergo  est  qui  huma- 
et  intellectum  ad  veritatem.  Nemo  autem  dubitare  de- 

Deus  veritatis  lumen,  praesertim  circa  necessaria  ad 
is  clarius  impartiatur  qui  per  vitae  sanctimoniam  ma- 
lispositi,  quemadmodum  sinceri  Christiani,  qui  si  infide 
[ìullam  prae  aliis  peccatoribus  gratiae  praerogativam 
sed  multis  praestigiis  et  erroribus  capti  relinquerentur. 
rovidentia  et  bonitate  Dei  alienum  est. 

nsuper  est  ratio  eorum  quae  ad  ipsum  finem  ordinan- 

qui    peccant  in  fine,  in  iis    quae  ad  eum  perducunt, 

ire    necesse  est  :  finis  enim  in  rebus   agendis  est  sicut 

3  in  speculalivis.    Cum    ergo    Christiani  non  errent  in 


Digitized  by 


Google 


—  93  — 

Item^  se  questa  Fede  fosse  falsa,  non  si  potila  tre 
giore  errore  :  perchè  dire  che  uno  uomo  crocifisso 
non  è  vero)  è  una  estrema  stultizia.  tessendo  dune 
cristiana  perfettissima ,  non  potria  procedere  tanta 
da  cosi  grande  errore  ;  perchè  ogni  retta  instituzic 
procede  dalla  rettitudine  dello  intelletto  ,  e  ogni  e 
affetto  e  nelle  opere  umane  procede  da  errore  e  obi 
la  ragione. 

Item,  quanto  una  natura  è  meglio  disposta,  tanto 
va  di  maggiore  perfezione.  Essendo  dunque  la  per 
nostro  intelletto  la  verità,  e  la  disposizione  a  ricev 
rità  del  core ,  quanto  V  uomo  è  più  purgato  dalle  a 
rene,  tanto  più  conosce  e  abbraccia  la  verità  e  da  j 
la  falsità.  Con  ciò  sia  dunque  che  non  si  trovi  miglic 
zione  di  vita  purgata  che  la  cristiana  ;  se  la  Fed( 
fosse  falsa,  certo  questo  cognoscerebbero  più  facilm 
chiaramente  li  Cristiani  che  gli  altri  uomini;  ma  no 
tutto  il  contrario;  che  i  Cristiani  quanto  doventano 
tanto  più  constai! temente  affermano  la  Fede  esser( 
quanto  più  credono  la  Fede  esser  vera,  tanto  doventan 
Dunque  la  fede  non  può  essere  falsa. 

Item^  essendo  Dio  primo  motore  e  causa  cosi  dell 
rituali  come  delle  corporali,  certa  cosa  è  che  lui  è 
muove  lo  intelletto  umano,  e  senza  lui  ninno  potria 
alcuna  verità.  Ma  chi  può  dubitare  che  Dio  non  muc 
sto  a  conoscere  la  verità,  massime  quella  che  apparti 
Iute,  gli  uomini  che  sono  disposti  a  quella,  che  quel 
vi  sono  disposti?  Essendo  dunque  gli  veri  cristiani  p 
di  tutti  gli  altri  uomini  a  ricevere  tale  verità  da  I 
può  credere  per  alcun  modo,  se  la  fede  fosse  falsi^ 
fossero  illuminati  da  Dio  della  verità  della  salute,  p 
sto  saria  contrario  alla  previdenza  e  alla  bontà  divin 

Item^  il    fine   è  regola    dei    mezzi  ordinati  a  lui  ; 
erra  nel  fine  erra  anche  nei  mezzi  :  ma  gli  Cristiani 
nei  mezzi    per  i  quali  si    va  alla  beatitudine;  dunque 
no  anche  nel  fine.  Conciosia  dunque  che  tutti  i  Crist 


Digitized  by 


Goo^^ 


rAìr-.'' 


1^^ 


m 


—  94  — 

iis  quae  ad  fioem  spectant,  idest  in  rectitudiae  vitae,  ìramo  cae- 
teris  longe  antecellant;  sequitur  quod  etiam  in  fine  non  errent* 
Sed  eorum  finera  osse  Christum  oranes  certissime  confltentur. 
Nam  et  simillimi  Christo  fieri  nituntur  et  ad  eius  fruitionem 
totis  viribus  ire  contendunt.  Quemadmoduin  ergo  ipsi  verissime 
asserunt,  Christum  Crucitixum  esse  Deum,  concludendum  est. 

Praeterea;  Deus  in  omnibus  ordinate  procedit;  propterea  quod 
omnia  faeiens  sapienter,  inferiora  per  superiora  gubernat.  Hinc 
nobilioribus  effectibus  nobiliores  causas  praeposuit,  cum  semper 
oporteat  causara  suo  effectu  esse  perfectiorem.  Nullus  autem 
inter  homines  effectus  nobilior  invenitur  quara  vita  Christiana. 
Necesse  est  ergo  talera  effectuni  a  nobilissima  causa  proveni- 
re. Cum  autem  eum  videamus  totum  a  Christo  emanare,  con- 
fiteri  necesse  est  Christum  esse  nobiiissimam  causam. 


Causae  insuper  secundae  sunt  instrumenta  priniae.  Cum  ergo 
vita  Christiana  a  Christo  tamquam  a  causa  proficiscatur,  faten- 
dum  est  Christum  hominem  crucifixuin  esse  primae  causae  in- 
strumentum ad  producendum  hunc  eximium  christianat;  rectitu- 
dinis  effectura.  Quod  si  Christus  Deus  non  esset  quemadmodum 
seipsum  praedicavit  ,  nullus  utique  hotno  eo  posset  scelestior 
aut  execratior  inveniri.  Atque  ita  Deus  ad  effectum  optimae  vi- 
tae producendum  pessimo  uteretur  instrumenlo;  quod  esset  ve- 
heraenter  absurdum. 

Item,  quanto  efifectus  suae  fit  causae  similior,  tanto  amplius 
perficitur;  quia  ejus  perfectio  est  per  aequiparationem  ad  cau- 
sam. Videmus  autem  quod  quanto  quis  Christi  vestigia  magis 
imitatur,  et  eius  in  vita  simìlitudinem  exprimit,  tanto  fit  san- 
ctior  et  divinior.  Hoc  aulem  minime  fieri  posset,  nisi  ipse  Chri- 
stus verus  Deus  ejusque  Fides  verissima  esset. 

Praeterea,  ex  effectibus  cognoscimus  causas  ;  ut  ex  ipsis  expe- 
rimentis  medicinas.  Cum  autrm  philosophi  summo  studio  ela- 
boraverint  ut  nobis  bene  vivendi  regulas  traderent,  in  paucis 
lamen  eos  videmus,  et  longo  vix  tempore,  profecisse.  Neque  id 
etiam  in  maxime  ipsorum  apprime  philosophantium  numero  si- 
ne   fide  Christi    effecisse    quod  in  multorum  congregatione  fide- 


Digitized  by 


Google 


—  95 


mente  confessino  Cristo  essere  il  fine  loro,  al  quf 
di  assiuiilarsi  per  poterlo  poi  nell'altra  vita  fi 
questo  essere  eiTore  che  Cristo  sia  Dio  e  fine  dell 


Item^  Dio  in  ogni  sua  cosa  procede  ordinatame 
do  con  la  sua  sapienza  le  cose  inferiori  per  le  su{ 
a  più  nobili  effetti  ha  preposte  più  nobili  cause, 
pre  più  perfetta  la  causa  che  lo  effetto.  Con  ciò  si 
non  si  trovi  al  mondo  il  più  nobile  effetto  della 
bisogna  dire  che  lui  procede  da  una  nobilissimi 
nando  dunque  tutto  dalla  Fede  di  Cristo,  bisogna 
Fede  di  Cristo  non  essere  fittizia;  e  che  lui,  dal  q 
sa  lai  vita  in  terra,  è  causa  nobilissima. 

Itenì,  con  ciò  sia  che  tutte  le  cause  seconde  sien 
della  prima,  bisogna  dire  Cristo  uomo  Crocifisso 
mento  di  Dio  a  produrre  questo  mirabile  elietto 
sliaua.  Se  dunque  Cristo  non  è  Dio,  avendosi  lui  \ 
Dio,  non  si  polrla  trovare  uomo  più  superbo  e  pii 
lui.  Arebbe  dunque  Dio  usato  uno  pessimo  instri 
durre  questo  nobilissimo  effetto  che  è  contrario  a 
sua  sapienza.  Non  si  può  dunque  razionabilmente 
sto  non    sia  Dio,  e  che    la  fede  non  sia  vera. 

Item^  quanto  lo  effetto  diventa  più  simile  alla  i 
to  è  più  perfetto;  perchè  la  perfezione  sua  consiste 
si  alla  sua  causa.  Vedendo  dunque  noi  che  quant 
guita  le  vestigie  di  Christo  e  più  diventa   simile 
fa  più  santo  e  più  divino,  è  segno  manifesto  che 
deir  uomo  e  vero  Dio. 

Item,  dagli  effetti  si  conosce  le  cause,  e  dalla 
medicine.  Avendo  dunque  visto  noi  che  i  filoso! 
studio  affaticandosi  di  dare  le  regole  del  ben  viver 
mi  uomini  con  lunghezza  di  molti  anni  hanno  potute 
e  nientedimeno  ancora  in  quelli  pochi,  li  quali  tra 
reputati  primi  è   santissimi,  senza   la  Fede  di  Ci 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  96  — 

mi,  in  omni  horainum  genere,  et  utroquesexu,  tara  in  pueris^ 
lam  in  mulierculis,  celeriter  et  exacte  Christiana  peperit  di^ 
iplina;  cum  nulla  sit  philosophicae  institutionis  ad  Christia- 
im  coraparatio,  sive  de  moribus,  sive  de  relligione  tractetur. 
lid  enim  mirabilius  est,  quam  quod  scelestissimus  quisque  (si- 
it  innumeris  tam  praeteritis  quam  quotidianis  docemur  exem- 
is)  mox  ut  ad  Christum  Cruciflxum  veraciter  conversùs  fuerit, 
>vum  prorsus  induit  hominem,  fitque  ex  superbo  et  invido 
imilis  ac  benignus,  ex  avaro  et  raptore  raunìficus  et  libe- 
lis,  ex  incontinente  et  luxurioso  conti nens  et  castus;  ac  demum, 
tasi  prò  singulis  vitiis  mox  antidota  virtutum  saluberrima 
ibibat,  multiplici  honorum  foenore,  praeterita  mala  diluit  atque 
•rapensat ,  qxiod  aeque  numquam  ulla  philosophorum  seeta 
ipetravit?  Necessario  itaqne  sequifur  Christum  esse  causam 
incipalem  seu  instrumentalem  ac  certam  morum  et  consumatae 
tae  medici nam. 


CAPVT  Vili. 

DOCTRINAM   CHRISTIANAM,   CVI   FIDES   INNITITUR, 
ESSE  A   DEO. 

Sacrae  insuper  Scripturae  lectio,  auditus  et  meditatio  est  chrì- 
iane  vitae  causa,  nostraeque  religionis  substantia.  Scripturae 
juidem  veritas  fidei  est  obiectum  ;  ideoque  post  argumenta 
per  Christi  fidem  extructa,  ponenda  illa  sunt  quae  ex  vi  sa- 
ae  Scripturae  decerpta  sumuntur. 

Primum,  scimus  quod  de  futuris  contingentibus  non  est  determi- 
ita  veritas,  de  quibus  neque  ars,  ncque  scientia  esse  potest.  Unde 
praeclari^csimis  et  sapientissimis  philosophis  determinatum  est 
tura  conti ngentia  a  nobis  cognosci  non  posse  ;  sed  hoc  tantum  ad 
oprietatem  divinam  pertinet.  Deus  enim,  cum  sit  aetemus,  om- 
a  sua  aeternitate  complectitur,  omniaque  sunt  eius  oculis  nuda 

aperta  :  homines  vero  nequaquam  praescire  futura  contin- 
jntia   possunt,    nisi    eis    ab    ipso  Deo  revelentur.    Cum  itaque 


Digitized  by 


Google 


iiucera  e  perfetta  vitf 
a  partorito  la  Fede 
omini  inuumerabili  i 
schi  come  femmine, 
non  è  cieco  vede  ci 
la  filosofica  alla  disc 
più  mirabile  di  quc 
esempi  del  tempo 
Jascuno  che  si  conv 
e  al  tutto  di  un  nuov 
mile  e  benigno,  di  a 
li  incontinente  e  iuss 
aente  si  spoglia  di  tu 
ìge  i  mali  perpetrati 
li  filosofi.  Non  bisogr 
!ausa  principale  della 
[)mo  causa  instrumenl 


0  Vili. 

2DICA   LA   FEDE  CRISTI 
E   DA   DIO. 

ò  meditazione  delle  sf 
e  sostanza  e  fondame 
quali  è  la  verità  del 
pia  la  Fede  di  Cristo 
•tu  delle  sacre  Scritti 
e  cose  future  che  in 
e  non  è  determinata 
Ili  che  tra  i  filosofi  s 
perchè  solo  Dio,  che 
conosce.  E  però  non 
0  revelate  da  Dio.  C< 
asi  in  ogni  loco,  e  ma 
iziato  le  cose    future 


Digitized  by 


Google 


Mque,  tum  maxime  in  Veteri  Testamen- 
et  ad  liberum  arbitrium  spectantia^  non 
ìrticulariter  etiam  praenunciaverit,  neque 

decem,  sed  centum,  vel  mille^  duorum 
atuor  millium  annorum  vatìcinia  prodi* 
tantum  Hebraeis  conti gor un t,  et  a  Christo 
unt,  sed  quae  omnibus  fere  g^entibus  et 
icet,  Chaldaeorum,  Persarum,  Medorum, 
1,  ac  aliarum  nationum,  vel  prospera  vel 
sicut  multo  tempore  ante  quam  fierent 
guem,  postmodum  evenerunt;  necesse  est 

a  solo  Deo,  non  ab  hominum  sollertia  et 
vero  adhuc  implenda  expeclanlur,  ex  ar- 

in  quibus  inviolala  veritas  emicuit,  prò 
que  inde  colligere  facile  possumus,  Deum 
lominibus  curam,  ac  rebus  humanis  pro- 

1  (ut  diximus)  sic  solus  futurorum  contin- 
potest  alicujus  hominis  sagacitas  et  indù- 
n  ac  regum  gesta  et  bella,  variosque  ho- 
iei*e,  et  feriatim  ordinare,  ut  sint  signa 
minis  arbitrio  et  voluntati  non  subiiciun- 
\  spem  alios  et  alios  plerumque  sortiun- 
0  Deus  statuere  potest,  ut  aliqua  ab  ho- 
iturorura  temporum  gesta  prorsus  signitì- 
n  sacra  Pagina,  quod  quaecumque  in  no- 
s  tractata  vel  tractanda  sunt,  in  prisco 
ìfflgiatim  praesignata  sunt  et  expresse. 


liter  dici  has  interpretationes  a  Christia- 
tum  coaptatas  ;  quia  in  tanta  rerum  et 
multiplicique  verborum  positione  atque 
Olì  posset  ea  veteris  testamenti  ad  novum 
si  aliquis  intellectus  singulis  temporibus 
fon    enim    hoc    casu    factum  dici  potest, 


Digitized  by 


Google 


in  generale,  ma 
inno  innanzi,  o  è 
ro  raila,  delle  cos( 
sto  e  la  sua  Chi( 
appartenenti  qua 
,  Caldei,  Persii,  ] 
:ni  minori  ;  con  e 
)  pronunziate  da 
e  se  alcune  noi 
erabili  passate  ù 
)gna  confessare  h 
3gno  e  solerzia  u 
stra  quanta  cura 
ndo  tanti  anni  ii 


delle  cose  futun 
apienza  e  indus 
e  fatti  dei  Re  e  \ 
zioni  e  casi   di   d 

cose  future;    pe 
alcuno  altro  che 
io,  perchè  le  fussi 
•otrfa,    perchè    ta 
b   saprla,  perchè 

noi  vediamo  che 
te  e  patite  Crist 
echio  testamento 
Amento  sia  da  Dj 
e  che  le  sieno  st 

in  tanta  varietà 
role  e  diversità 
niformità  nel  nu 
ino  intelletto  il  qi 

Né  si  può  dire  t 


Digitized  by 


Google 


—  100  — 

m  nihil  in  bis  dissonura,  ìiihil  impertinens,  nihil  distractum  inve- 
Ltur;  sed  omnia  pari  tenore  a  supremo  ad  minimum  penitus  con- 
'dent  ;    quodque   obscure  in  aliquo  loco  tactum  est,  aperte  in 

0  declaratur;  ita  ut  universa  sacra  Scriptura  se  ipsam  aperire 
Me  videatur.  I[oc  si  illius  ignaris  minus  innotescat,  secus- 
ius  sacrae  Scripturae  sedulìs  et  piis  perscrutatoribus  evenite 
i  de  sincerissimo  fonte  veritatis  irrigationem  mellifluam  bau- 
unt.  Pie  igitur,  bumiliter,  caste,  et  munde  eam  adeant,  qui 
'italem  nosse  cupiunt,  et  sic  nobiscum  procul  dubio  sentient. 
Quaraobrem  buio  soli  Scripturae  allegorica  competit  exposi- 
:  quia  ea  sola  a  Deo  et  a  supercoelesti  lumino  emanavit. 
egoriam  autem  dicimus  non  fabulosam  interpretationem,  more 
ìtarum  (nam  et  nos  parabolas  exponimus  nec  inde  allegoriam 
Qimus),  sed  sensura  parabolicum  et  litteralem  vocamus;  cum 

fabula  et  in  parabola  non  sit  intentionis  nostrae  ea  signifi- 
e,  quae  voces  ipse  per  se  sonant,  sed  ea  dumtaxat,  quae  per 
icepta  sub  ipsis  vòcibus  intelliguntur.  AUegoiicura  autem  sen- 
a  eum  appellamus,  qui  baec  tria  habet:  ut  scilicet  primo,  juxta 
um  signiflcationem  historia  mera,  tam  dictorum,  quam  gesto* 
a  et  narratorum  absque  figmento  demonstretur:  secundo,  quod 
ea,  quae  gesta  sunt,  futuruni  aliquod  aliud  signiflcetur:  ter- 
quod  eadem  gesta  fuerint  ad  insinuandum  optime  coagmen- 
i.  Ex  quibus  patet  quod  talem  continentiam  et  seriem  nulla 
texere  potest  disciplina;  sed  solusDeus,  cuius  infinita  provi- 
itia  circa  futura  non  falli  tur. 

Item    modus    locutionis  et    progressionis   sacrae    »Scrlpturae 

adeo  singularis,  ut  a    nemine  ex  nostris,  quamvis    excellen- 

imo  et  in  omni    scientiarum  genere  peritissimo,  potuerit  ob- 

srari  ;  soli  enim    qinbus,    Spiritu    Sancto  dictante,  ita  conces- 

1  est,  eumdem  modum  expresserunt.  Nam,  licet  diversa  tempo- 
1  intervalla  Inter  ipsos  scriptores  effluxerint,  etalius  alio  ele- 
tior  extiterit,  consuetum    taraen    dicendi  genus  divini  sermo- 

nequaquam    variatum    est  :    quod    non    esse  humanum,  sed 
inum,  raanifestum  indicium  est. 


Digitized  by 


Google 


—  101   — 

andò  tra  questi  due  testaraen 

mte,  raa  ogni  cosa  consonant 

:  e  quello  che  è  detto  oscur 

dice  neir  altro,  intanto  che  1 

E  se  questo  non  è  noto  a  qu 

òVì  studiosi  di  quella  sanno  che 

,  con  fede  e  umiltà  e  purità  e 

enderà  che  quel  che  io  dico 

ra  Scrittura  ha  la  dignità  de 
:oria  domandiamo  non  fabulos 
eli;  perchè  noi  esponiamo  an 
ion  domandiamo  senso  allegor 
b  non  è  nostra  intenzione  di 
)ula  0  parabola  quello  che 
)  noi  intendiamo  per  le  cose 
jtrare.  Dunque  allegorico  se 
este  tre  cose:  prima,  che  per 
''ola  qualche  istoria,  o  quah^l 
le  quella  istoria,  o  quella  cos 
a;  terzo,  che  tale  istoria,  o  c( 
i  sia,  ma  etiam  perchè  la  figu 
re.  Non  potendo  dunque  fare 
,  la  Scrittura  di  queste  allegoi 
da  altri  che  da  Dio. 
e  e  il  processo  delle  Salire  S( 
i  dei  nostri  dottori,  quantunq 
ha  mai  potuto  imitare;  né  s 
autori  che  nei  profeti  e  in 
Scrittura.  E  benché  sieno  s 
i  eloquente  dell'  altro,  niente 
3  di  parlare,  il  quale  mai  non 
Itri  uomini,  né  possono  etiam 
è  manifesto  segno  che  ques 
,  ma  da  Dio,  il  quale  a   se  i 


Digitized  by 


Google 


—  102  — 

c  autem  maxime  proba t  effectus.  Virtus  enim  causae  ex 
i  colligitur.  Nullus  autem  invenitur  in  terria  nobilior  effe- 
liiam  vita  Christiana,  quae  non  potest  (ut  superius  et  aliaa 
ro  de  simplicitate  Christianae  vitae  estendi raus)  ab  aliqua 
ili  cauàa,  sed  tantum  a  Dei  gratuito  munere  provenire, 
ergo  talis  doctrina  sit  potissimum  huius  vitae  instrumentum^ 
3  tota  substantia  Christianae  Relligionis  consistit  ;  manife- 
est,  eam,  ejusque  loquendi  modum  ab  ipsis  hominibusesse 
osse.  Plxperientia  siquidem  didicimus  doctrinam  hominum 
ne  beateque  vivenddm  generi  humano  parum  profuisse. 
ante    hujus  in  mundum    luminis   effusionem   in   profunda 

caligine  mortale  genus  hominum  versabatur  ;  at  postquam^ 
scentibus  Apostolicae  doctrinae  radiis,  et  coruscantibua 
i  praedicationis  tonitruis,  omnis  per  id  lumen  nubes  fugata 
ominum  mentes  miro  sereni tatis  fulgore  illustratae  sunt. 
d,  ne  quis  praeterita  neget,  ad  exempla  domestica  conver- 
'.  Nos  enim  ex  hac  doctrina,  ejusque  modo,  magis  quam  ex 
alia  illuminari,  delectari  ac  demum  flecti  experti  sumus. 
'opoter  ex  quo  nostri  temporis  praedicatores,  ea  relieta,  ad 
lophicas  proposìtiones  ac  rhetorum  artes  conversi  sunt, 
10  parum  aut  nìhil  in  auditorum  frequentia  et  in  popùlis 
jerunt  ;  cum    antea,  simplici  ad  populum  sermone  utentes, 

sacrae  Scripturae  instructione  et  familiaritate  contenti^ 
ce  illustrando,  populos  intlammarent  ;  qui  adeo  invicem  de- 
antur,  ut  hymnis  et  canticis  tam  in  adversis,  quam  in 
òvis  jubilarent.  Hi  ne  ad  bene  beateque  vivendum  populi 
aenter  excitabantur. 

istis  est  Deus,  quod  saepe  praedicanti  mihi  ad  populum^ 
ego  per  arguta  Philosophorum  doctrinam,  perque  humauae 
itiae  verba  evagarer,  ut  sciolis  hujus  saeculi  ac  inflatis 
iis  Sacri  Eloqui i  profunditatem  ostenderem  ,  perspexisse 
:erit  ex  quadam  auditorum  impatientia  ac  lenta  adversìo- 
n  tantum  rudium  sed  etiam  peritorum  aures  minus  atten- 
[uotiens  autem  ad  Sacrae  Paginae  majeslatem  converterer, 
in  interpretaudis  variis  sensibus,  sive  in  ejus  historiis 
indis,  miram  singulorum  attentionem,  omniumque  in  me 
,  ora,  marmoreis  statuis  similia,  Intuebar. 


Digitized  by 


Google 


—  103  — 

£  questo  massimamente  si  prova  per  gli  € 
che  la  virtù  della  causa  si  conosce  per  lo  eff 
dunque  in  terra  più  nobile  effetto  della  vita  e 
questa  dottrina  e  questo  modo  di  dire  potisa 
mentale  e  fondamento  di  tal  vita,  manifesta  ( 
può  procedere  se  non  dalla  causa  principale  d 
che  è  Dio.  Certo  la  esperienza  lunghissima  dei  t 
dimostro  che  le  scienze  umane  giovano  poc< 
perchè  innanzi  che  quella  dottrina  fosse  pre( 
mondo  nelle  tenebre  della  ignoranza  e  nella 
peccati  :  ma  dapoi  che  vennero  1  raggi  della 
ca,  fu  illuminato  della  vera  dottrina  e  di  moli 


E  noi  ne*  tempi  presenti  abbiamo  conosciu 
questa  dottrina,  col  suo  modo,  avere  più'illun 
inclinati  gli  uomini  a  ben  vivere,  che  ogni  ali 
bìamo  visto  che  i  predicatori  che  V  hanno  lai 
vertiti  alla  lilosofla  e  alla  arte  oratoria,  hanno 
frutto  nel  popolo  cristiano  :  con  ciò  sia  che  ne'l 
dri  nostri,  predicando  semplicemente  le  Sacre 
modo  i  popoli  infiammavano  del  divino  amo 
avversità  e  in  mezzo  i  martirii  giubilavano. 


Dio  mi  è  testimonio  che  molte  volte,  predica 
tre  che  io  vagavo  per  le  sottilità  della  ^filosofia 
profondità  delle  Sacre  Scritture  agli  scioli  e  sup( 
sto  mondo,  vedevo  il  popolo  manco  attento  :  n: 
convertivo  alP  esposizione  delle  Scritture  vede 
chi  tutti  a  me,  e  cosi  forte  fissi  pendevano  di 
reano  statue  di  marmo. 


Digitized  by 


Google 


—  104  — 

tus  sum,  posteaquam,  omissis  quaestionibus, 
)turam  exponere,  horaines  ea  sumraopere  de- 
lue,  atque,  agnita  ventate,  efflcacibus  aculeis 
npuuctos  vitani  in  raelius  reforraasse.  Itaque 
*  lectione,  vel  auditione  delectari  queant,  a 
)us  abdicati,  seseque  in  dies  ad  meliora  pro- 
)pe  efficiuntur.  Idem  contìgit  priscis  tempori- 
i  Relligio  uberrime  puUularet,  quod  et  nos 
•robamus. 

Ha  doctrina  penetrabilior  crani  gladio  ancipiti, 
virtù tibus  adornavi t,  cultusque  daemonum  et 
racula  subvertit,  ac  inflnitis  pulsis  erroribus, 
it,  cui  US  rei  raentionem  inferius  faciemus. 


ìtelleclus  quanto  est  purgatior,  tanto  veritatis 
[ine  excellentissima  quaeque  et  purgatiasima 
)n  modo  scriptis  hanc  doctrinam  extulerunt» 
/ita  ac  moribus  contestati,  prò  ea  defendenda 
posuerunt;  quod  profeclo  minime  fecissent, 
ipsis  paene  oeulis  conspexissent  et  quodam- 
fcrectassent. 


ro  consonat  et  falso  omnia  dissident.Sedaliae 
rstrae  non  adversantur ,  imo   deserviunt.    Ex 

et  in  scientiis  quibuscumque  exercitatissimi 
e  partem  ei  repugnare,  sed  aptissime  conve- 

ostenderunt.  Ideoque  ipsis  Ohristianis  unicui- 
iere  concedilur;  quod  minime  permitteretur, 
letrimento  essent.  Quaedam  solummodo  super- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  106  — 

a.e,  utdivinatoriaenoQ  minusque  perniciosae,  quam  inutilen 
praeciduDtur,  quae  etiam  a  praecìpuis  philosophis  explosae^ 
nter  artes,  nec  inter  scientias  connumeratae  peaitus  irri* 
%  atque  damnantur.  Quod  si  qua  ìnterdum  in  Philosophia 
contraria  videntur^  ita  aperte  a  nostris  solvuntur,  ut  liquida 
t  Piiilosophiam  omnem  tamquam  pedissequam  sacrae  Doctri- 
mulari.  Veritatis  enim  signum  est  facilis  solutio  obiectorum, 
ritatis  insuper  natura  est,  ut,  quanto  magis  impugnatur 
ensorem  habeat)  magis  elucescat;  quia  cum  intellectus  obie- 
sit  veritas,  ad  eam  naturali  ter  tamquam  ad  propriam  per- 
lem  inclinatur.  Quanto  ergo  veritas  magis  elucescit^  tanto 
i  eam  delectatione  complectitur.  Tunc  autem  veritas  maxime 
ur,  cum  acerrime  impugnatur;  quia  in  conflictu  ipsa  per  se 
it.  Cum  ergo  doctrina  Christiana  a  summis  tam  philosophis 
tyrapnis  validissime  oppugnata  semper  insuperabilis  fuerit 
infinita  Chrislianorum  volumina  comprobant)  consequens  est» 
ipso  Deo  tamquam  omnino  vera  prodierit;  alioquin  inter  tot 
^tus  aliquando  succurabens  haud  tam  diu  perdurasset  invicta. 

CAPVT  IX. 

AB   ORATIONE  ET   CONTEMPLATIONE   CHRISTIANORVM 
FIDEM   ESSE   VERAM. 

lemadmodum  Fides  ac  divini  Eloquii  lectio ,  auditus  et 
atio  est  vitae  Christianae  principium,  ita  inter  ea,  qua© 
pue  vitam  hanc  alunt,  augent  atque  perfìciunt,  potissima 
atio.  Ex  usu  namque  longissimi  temporis  in  Relligione  no- 
ompertum  est  omnes  sine  intermissione  orantes  in  supre- 
sanctimoniae  gradum  evasisse,  omnes  quoque  proficientes^ 
sime  orare:  atque  in  hujusmodi  oratione  contemplationeque 
i  summam  in  Deo  consequi  voluptatem,  ob  <]uam  cuncta 
ab  homine  appetì  possunt,  tamquam  vilia  inaniaque  conte- 
t.  Nec  id  perraris  tantum  ac  sapientibus  viris,  sed  simplici- 
uoque  ac  rudibus,  tam  maribus,  quam  foeminis  commune 
e  omnibus  demum  qui  Christiane  vivere  didicerunl.  Ab  hoa 
)  effectu  probare  possumus  Fidei  nostrae  veritatem. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  108  - 

Virao  quidem,  cura  Deus  sit  actus  purus,  et  prima  veritas, 
e  lux  infinita,  quanto  quis  Deo  proprius  accedit,  tanto 
lius  particeps  flt  divinae  puritatis,  veritatis  ac  lucis.  Homo 
m  Deo  non  appropinquat  gressu  corporis,  verura  puri  tate 
òy  mentis  elevatione  et  contemplatione  veritatis.  Cum  ergo 
i  candidior  ac  sincerior  vita  quam  Christiana  esse  possit, 
q[ue  tunc  demum  mens  hominis  purgatissima  efflciatur,  ubi 
divinam  conteraplationera  in  sublime  rapitur;  sequitur  quod 
)so  orationis  et  contemplationis  actu  homo  fiat  maxime  com- 
divinae  veritatis  ac  lucis.  Cum  autem,  invalescente  crebre- 
teque  oratione,  videamus  Christianos  homines  magis  atque 
is  fide  et  amore  Christi  succensos  confirmari,  atque  in  vir- 
proficere,  fateri  oportet  christianae  Relligionis  fidem  divi- 
esse  veritatem  aclucem. 

tem,  cum  intellectus  ex  sui  natura  veritatem  tamquam  suam 
ìctionem  desideret ,  falsum  vero  tamquam  malum  evitet , 
i  boni  viri  dispositio  propinquior  fit  ad  veritatem  suscipien- 
et  ad  ejus  contrarium  fugiendum,  quara  in  ipso  oratio- 
i't  contemplationis  actu  ;  sed  tunc  praecipue  hanc,  ut  dixi- 
,  fidem  ardenter  amplectitur.  Ex  quo  sequitur  illam  nequa- 
n  esse  fallacem. 

tones  insuper  Christiani.  per  Christum  Crucifixum  ipsum  in 
orationis  Deum  obtestantes,  in  suprema  clausula  plerumque 
mt:  per  Dominum  liostrum  lesum  Christum  vel:  per  Christum 
inum  nostrum;  et  tamen  ab  ipso  Deo  maxima  quaeque  et  in- 
Idilia  impetrant.  Quod  siquis  non  crediderit,  saltem  conce- 
)portet  ab  illis;  id,  teste  experientia,  impetrar!,  quod  princi- 
er  intendunt;  vitae  scilicet  rectitudinem  et  bonitatem,  ve- 
lue  animi  gaudium;  ita  ut  pias  lacrymarum  emanationes 
uscumque  saeculi  delitiis  ac  voluptatibus  anteponant.  Certe 
sus  Uhristus  non  esset  is  quem  fldes  astruit  Deum,  non  pos- 
in  tanta  serenitate  et  approquinquatione  lucis  quasi  tenebris 
i,  neque  eos  permitteret  Deus  tam  perperam  decipi,  aut 
m  in  sua  obstinatos  haeresi  minime  exaudiret. 
lursus  omnis  causa  materiam  aliquam  ad  formam  suscipien- 
disponens,  post    ultimani  dispositionum  eam    statim    intro* 


Digitized  by 


Google 


109  — 

atto  puro  e  priii 
ppropinqua  a  J)ic 
cipa  della  sua  pur 
u  perfetta  e  puri 
inqua  a  Dio  che 
propinqua  a  lui, 
ne.  Dunque  in  qu 
purità,  verità  e  li 
)ro  orazioni  e  co 
'isto  Crocifisso,  e 
legare  la  Fede  ne 


iralmente  è  inclin 

re  la  falsità;  e  la 

veemente  quanta 

della  orazione,  i 

e  i:i  altro  atto    v 

ogni  al  Irò  tempo 

Isità. 

tte  le  sue  orazic 
)er  mezzanità  e  i: 
trano  cose  grandi, 
negare  quello  che 
n  vivere  cristiane 
il  gaudio,  la  pac( 
lon  fosse  quello  ci 
Ila  verità  ;  o  se  ^ 
sarebbono    per  n 


k  materia  per  nor 
tle  muove  alcuna 


Digitized  by 


Google 


—  110  — 

)saDa  disponeret,  nisì  vellet  introducere  for- 
)tor  agit  suum  mobile ,  flnem  intendens 
,  nisi  ab  ipso  Deo,  qui  est  prima  omnium 
um  tractusque  fuerit ,  ad  Deum  orando 
n  ergo  probatae  vitae  finis  orationisque  sit 
tiominera  ad  bene  vivendnm  et  orandom 
m  beatum  efficere  vellet  Si  ergo  Christia- 
e  profìciens  ampli us  in  fide  Christi  et  con- 

noi)  potest  eadem  tìdes  esse  nisi  a  Deo, 
l  beatitudinem  ducit. 

exaudit,  ut  ila  dixerim,  suum  effectum; 
US  est  propriae  perfectionis  appetitus,  quam 
td  eam  bene  disponitur.  Tunc  vero  causa, 
i  non  remoratur  executionem,  prò  disposi- 
1  infundens  :  qiiod  ex  illius  bonitate  et  fa- 
a  bonura    est    sui    ipsius  diffusi vum.    Cura 

bonus,  procul  dubio  super  omnes  alias 
effectus,  eos  scilicet,  qui  ad  gratias  susci- 
luntur,  sicut  Christianos  .saepe  antea  dixi- 
rationis  et  contemplationis  actu.  Hi  vero 
iplorant,  quam  veritatis  agnitionem,  juxta 
mina  oculos  meos^  ne  umquam  obdormiam  in 
Itaque  voto  suo  a  Deo  non  fraudantur.  Hi 
orant,  tanto  magis  in  proposito  fidei  soli- 
)stra  validior  procedit. 


:us  non  esset  Deus,  credere  et  conflteri  ipsum 
esset  blasphemiae  ac  detestationis  genus.  Si 
Christum  obsecrant  Deum  Patrem,  quem  cum 
)  credunt  unius  esse  naturae,  quomodo  Deus 
grnorantia  et  simplicitate  conceptum  inde- 
solita  bonitate  sua  supplicantibus  et    illum 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  1 

intenda  conducere  al  fine.  Esser 
della  buona  vita  e  delle  oraz 
muovere  a  ben  vivere  e  orare, 
e  essendo  mossi  li  Cristiani  da 
orazioni,  e  firmandosi  sempre  | 
festa  cosa  è  che  quella  è  il  m 
tudine;  perchè,  se  la  fede  non  i 
mozione  divina,  il  quale  senza  e 
causa  e  primo  motore,  accioccl 
lui  intento. 

Item,  ogni  causa  per  uno  ce 
la  orazione  del  quale  si    può  dì 
perfezione,   la  quale   addoraand 
a  quella  ;  e  vediamo  nelle  cose 
perfettamente  disposta,  che  niun 
E  ciò  procede  dalla  sua  bontà, 
fondersi  se  medesimo.  Essendo 
comparazione    eccede    tutte    le 
quando   sono  bene  disposti  a  ri 
vando   dunque    migliore   dispos 
si  me  quando  ella  è  in  atto  di  < 
può  dire  che  i  Cristiani    nelle 
fraudati.  Con  ciò  sia  dunque  ch( 
di  essere  illuminali  della  verità 
tutti  :  Illumina^  Signore,  gli  occl 
la  morte  del  peccato^  bisogna  ser 
sono  illuminati  della   verità    aj 
dosi  dunque  loro  sempre  più    i 
Cristo  come  in  cosa  necessaria  \ 
sare  che  la  fede  di  Cristo  sia  t 

Item^  se  Cristo  non  fosse  Di 
Dio  e  una  cosa  col  Padre  e 
mia,  e  massime  per  sua  mezza 
dunque  la  infinita  bontà  divini 
tanto  errore,  essendo  loio  i  mi] 
sono  apparecchiati  sempre  a  re 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  112  — 

erentibus  non  succurrat?  aut  si  eorum  per- 
ur  impium  laesae  maiestatis  divinae  cri- 
quat?  vel  saltem  cur,  ut  videmus,  huic 
et?  dum  plurima  et  amplissima  dona  im- 
lubio  cleraenter  exaudit. 

ut  dictiim  est,  ventate  in  primis  g^au- 
)atur,  atqu3  confunditur;  nec  in  eo  potest 
i  ergo,  posita  fide  Christi  ut  falsa,  absur- 
lla  abusio  inveniri  potest,  quoraodo  in- 
jertim  justi  ac  sapientes,  in  ipsa  Christi 
le  usque  adeo  propter  hoc  non  solum  om- 
,  sed  inediam,  labores,  aestus,  imprope* 
rceres,  ac  demum  saevissima  quaeque  tor- 
L  solum  libentissime  perferant,  sed  etiam, 
ptent?  Certe  digitus  Dei  est  hic. 

CAPVT  X. 

CHRISTIANORVM   EXTERIORI 
FIDEM   ESSE  VERAM. 

incipalibus  vitae  christianae,  videlicet  ex 
ìrarum  exercitatione  ac  oratione,  quibus 
ir,  augetur  atque  perficitur,  Relligionem 
3  omni  carere  falsitate  ostendimus.  Quae 
temae.  Nane  autem  externas  causas  tam- 
uinicula  percurremus:  Sacramenta  videlicet 
Sacramentorum  gratia  institutas,  quae  om- 
tianae  Relligionis  pertinent  cultum.  Et  ne 
meta  simul,  velut  corpus  unum  pluribua 
plectemur.  Nam,  cum  omnes  cerimoniae 
5  Sacramenta  ad  unum  principale,  videli- 
ferantur,  res  una  merito  dici  potest. 

rite  observato  videmus  magnum  devotio- 
ìmentum  Christianis  provenire.  Nam  ab 
>nis  ad  haec  usque  tempora  ex  archiviis, 
listam  priscorum,quam  recentiumPatrum, 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  114  — 

quotidiana  experientia  novìmus,  quod  hunc  cultum  pie  ac 
3liter  exercentes,  et  qui  quotidie  Sacramenta,  divinaque  My- 
ria  aut  tractant,  aut  sumunt,  quam  prlus  non  habuerant,  per- 
tionem  acquirunt,  et  in  dies  admirabili  fiunt  sanctitate  divi- 
res.  Qui  vero  sine  Fide  ac  Religione  his  familiari  ter  assue- 
mt,  efficiuntur  caeteris  hominibus  nequiores.  Quod,  ut  prisca 
ittamus  exempla,  praecipue  in  sacerdotibus  et  clericis  nostri 
Qporis  piane  conspicimus:  quibus,  si  boni  fuerint,  nemo  melior; 
vero  mali,  nemo  pejor  invenitur.  Illi  enim  ab  omni  tempora- 
m  rerum  affectu  purgati,  soli  Deo  inhaerent  ;  prò  cujus  amore, 
ventate  mortem  subire  non  dubitant  Hi  vero  superbia,  invidia, 
mtia  ac  fiagitiis  omnibus  obru  ti  eo  impievi  vendo  excedunt,  ut, 
)d  est  omnium  pessimum,  tamquam  omnino  perditi  nequeant 
endari,  cumpraesertim  admonitione,  reprehensione,  adhortatio- 
et  bonis  exemplis,  quibus  caeteri  resipiscunt,  magis  atque  magis 
icerbentur.  Haec  cum  ita  se  habeant,  ut  quasi  oculis  praesentia 
jari  nullo  pacto  possint,  quaerendum  est  quanam  virtute  duo 
icem  contrarli  effectus  ab  huiusmodi  Sacramentis  caeremoni- 
ue  emergant.  Duos  enim  contrarios  effectus  ab  una  eademque 
isa  provenire  propter  contrarias  materiae  dispositione»  philo- 
)hiae  non  repugnat.  Terra  enim  solarlbus  radlis  induratur,  et 
cies  solvitur  in  liquorem.  Arbor  vero,  fixis  humi  radicibus,  vir- 
e  coeli  flores  pomaque  producit;  eadem  rursus  evulsa  pari 
luxu  penitus  exarescit.  Profeclo  cum  hi  duo  effectus  ita 
t  oppositi,  ut  alter  eorura  sit  optimus  in  iis  qui  recte  (ut  dixi- 
is)  Sacra  Mysteria  venerantur,  alter  vero  in  iis,  qui  Sacris 
ituntur,  pessimus  fit;  non  possunt  ab  inani  et  falsa  causa  pro- 
lire.  Cumque  in  alio  hominum  genere  id  minus  appareat, 
am  eorum  causam  dare  non  possumus,  nisi  diversum  centra- 
mque  in  illis  Dei  colendi  habitum.  Si  enim  Cbristianae  Relli- 
nis  cultus  exterior  ab  ipso  Deo  non  penderet  virtutemque, 
veritatem  divinam  in  se  eo  modo  non  contineret,  quo  instru- 
nta  virtutem  obtinent  principalis  agentis,  nequaquam  excellen- 
iimum  Cbristianae  sanctitatis  efifectum  producere,  fovere  et 
isumare  posset.  Hoc  siquidem  per  se  non  efflcit,  quia  cum 
a   Christiana  sit   penitus   spiritualis    et    in    parte   intellectiva 


Digitized  by 


Google 


—  115  — 

più  divini;  e  quelli  che  indevotamente  con  irreligiosa  familia- 
rità gli  frequentano,  diventano  sempre  più  duri  e  più  cattivi 
degli  altri  uomini.  E,  lasciando  gli  esempli  delli  antichi,  questo 
chiaramente  vediamo  nei  sacerdoti  e  clerici  del  tempo  nostro, 
i  quali  di  e  notte  trattano  questi  sacramenti  e  cerimonie  ;  per- 
chè quelli  cheli  trattano  devotamente^  sono  tali  che  non  si  trova 
migliori  uomini  di  loro;  perchè  si  purgano  da  ogni  affetto  ter- 
reno e  a  Dio  solo  si  accostano ,  per  amor  del  quale  non  dubi- 
tano di  esporre  la  propria  vita.  Ma  per  contrario  sono  peggiori 
di  tutti  li  uomini  quelli  che  li  trattano  irreligiosamente;  perchè 
oltra  la  superbia,  invidia,  avarizia  e  altri  peccati,  ne  hanno 
uno  che  è  pessimo  di  tutti,  cioè  la  incorrigibilità  ;  perchè  le 
monizioni,  reprensioni  e  buoni  esempli,  per  i  quali  gli  altri  uo- 
mini si  emendano,  a  loro  sono  occasione  di  sdegno  e  odio  e  di 
maggiore  iniquità.  Non  si  potendo  dunque  negare  quello  che  si 
tocca  con  mano,  dobbiamo  investigare  per  qual  virtù  da  questi 
sacramenti  procedano  questi  due  effetti  contrarli,  non  li  vedendo 
cosi  manifesti  in  ninna  altra  generazione  di  uomini.  E  che  due 
contrarli  effetti  per  contraria  disposizione  della  materia  possine 
venire  da  una  medesima  causa  non  è  contrario  alla  filosofia: 
perchè  vediamo  che  i  raggi  del  sole  indurano  la  terra  e  solvono 
il  ghiaccio,  fanno  fiorire  e  fruttificare  gli  alberi  bene  piantati 
e  li  svelti  si  fanno  seccare.  Certo  questi  due  effetti,  dei  quali 
parliamo,  essendo  cosi  opposti^  che  uno  è  ottimo  nei  buoni  sa- 
cerdoti e  cherici  e  religiosi,  e  V  altro  pessimo  ne'  cattivi,  non 
possono  procedere  da  causa  vana  e  falsa,  perchè  se  il  culto 
esteriore  della  Religione  cristiana  non  dipendesse  da  Dio  e  non 
fosse  instrumento  della  virtù  e  verità  divina,  non  potria  produrre 
questo  effetto  eccellentissimo,  cioè  causare,  nutrire  e  fare  per- 
fetta la  vita  cristiana,  la  quale,  essendo  tutta  spirituale  e  divina, 
non  può  procedere  propriamente  da  virtù  corporale.  Chi  non  sa 
che  a  fare  perfetta  Tanima  per  sé,  senza  altra  virtù,  non  giove- 
rebbe il  battesimo  dell'acqua,  la  unzione  deirolio  e  del  balsamo, 
il  fumo  dello  incenso,  la  oblazione  del  pane  e  del  vino  in  su  lo 
altare  e  simili  altre  cose  e  cerimonie?  Certo,  se  questo  fosse  inven- 


Digitized  by 


Google 


'T^- 


—  116  — 

consistat,  non  potest  a  corporeis  instrumentis  per  se  provenire* 
Quod  enim  ad  excolendnm  animum  baptisma  oleive  ac  balsami 
delibutìo,  thuris  fumigatio,  buccellae  et  calicis  oblatio  et  aita- 
rla caeteraque  hujusmodi  extrinseca  coaferrent,  nisi  superiori^ 
alicujus  causae  essent  instrumenta?  Nam  si  haec  humano  com- 
mento, vel  diabolica  fraudo  ad  superstìtiosum  ritum  ìntroducta 
essent,  nuraquam  a  tam  pravis  ec  vanis  illusionibus  tam  sancta 
vita  proveniret. 

At  quispiam  forte  obiiciat,  eiusmodi  cultura  non  esse  perfe- 
ctionis  causam,  sed  potius  virtutum  exercitationem  et  hominum 
credulitatem,  qua  illum  divinum  esse  credunt.  Hi  enim,  cun* 
vitia  fugare  Qonentur,  bonis  operibus  assidue  incumbentes,  eius- 
modi imaginatione  ac  exercitatione  in  dies  magis  magisque 
proficiunt.  Nos  auteni  centra  quaerimus:  quare  alti  probitatis  et 
disciplinae  moralis  studiosi,  qui  aut  haec  sacramenta  non  co- 
lunt,  aut  ab  eis  per  intervalla  temporis  abstinent,  longe  ab  illa 
ìntegritatis  meta  diflferunt?  Profecto  si  huiusmudi  cultus  inutilis 
ac  falsus  esset,  quanto  quis  longius  ab  eius  celebratione  recede- 
ret  a  seipso  illum  abiiciens,  tanto  in  virtutum  exercitatione  mo- 
ralium  magis  proficeret:  sacerdotes  quoque  ex  ejus  irrisione  at- 
que  contemptu  non  deteriores,  sed  meliores  efficerentur.  Cuius 
rei  contrarium  quotidie  experimur, 

Praeterea,  cura  Deus  sit  summa  veritas,  quanto  quis  eius 
luce  magis  perfunditur,  tanto  fit  Deo  propinquior;  quanto  autem 
mendaciis  et  erroribus  magis  implicatur,  tanto  fit  ab  ilio  remo- 
tior.  Scimus  autem  eos  qui  haec  mysteria  pie  ac  religiose  fre* 
quentant,  divino  cultu  vehementer  adeo  delectari,  ut  saepe  extra 
se  positi  perstent  attonitis  membris  immobiles.  Horum  etiam 
immutata  facies  radiis  sanctitntis  elucens  ipsos  cunctis  amabile^ 
ac  venerabilesreddit.  Quod  etsi  priscis  temporibus  multo  crebrius 
quam  nostris  (sicut  legimus)  videbatur,  tamen  hodie  quoque  ple- 
rosque  scimus  et  novimus  tali  munere  praeditos,  nec  tantum 
simplices,  sed  etiam  sapientes.  linde  igitur  haec  extasis?  Unde 
sedula  et  iucunda  meditatio?  Unde  ferver  ille  igniti  spiritus  et 
calida  suspiria  dulcesque  lacrymae  cadentes,  atque  in  hymnis, 
et  canticis   suave  sonantis  Ecclesiae  ineffabilis   jubilatio?    Pro- 


Digitized  by 


Google 


—  117  — 

^ione  umana  o  fraude  diabolica,  da  tale  illusione  non  potrebbe 
procedere  cosi  santa  vita. 

Ma  forse  qualcheduno  dirà  questa  vita  non  procedere  da 
tale  culto,  ma  dallo  esercizio  delle  virtù:  perchè,  creden- 
do li  uomini  questo  culto  essere  divino,  si  esercitano  per 
<juello  nella  buona  vita  ;  e  per  questo  modo  fanno  profit- 
to. Ma  domandiamo  noi  a  questi  tali  :  che  vuol  dire  che  gli 
-altri  uomini  che  si  esercitano  nelle  virtù  senza  questi  sacra- 
menti non  pervengono  a  quella  integrità  di  vita  alla  quale 
pervengono  questi  tali  sacerdoti?  Certo,  se  questo  culto  fosse  inu- 
tile e  falso,  quanto  più  gli  uomini  si  elongassino  da  lui,  tanto 
potrebbeno  diventare  migliori,  partendosi  dalli  errori  ;  e  i  sacer- 
doti, facendosi  beflFe  di  quello  e  sprezzandolo,  non  doveiiteriano 
peggiori,  ma  più  tosto  migliori  delli  altri  uomini:  della  qual 
•cosa  ogni  giorno  per  esperienza  si  vede  il  contrario. 


Item^  essendo  Dio  somma  verità,  tanto  più  1'  uomo  si  appro- 
pinqua a  Dio  quaiito  ha  più  della  sua  luce  e  verità:  e  quanto 
più  è  implicato  negli  errori  e  falsità,  tanto  più  si  allunga  da 
-esso.  Ma  noi  sappiamo  che  tutti  quelli  che  religiosamente  fre- 
<luentano  questi  sacramenti  e  cerimonie,  per  tal  modo  si  con- 
giungono con  Dio,  che  in  nel  volto  e  ne'  loro  sensi  appaiono 
manifesti  segni  della  presenza  della  divina  luce  ;  e  molti  posti 
in  estasi  immutano  la  faccia  e  diventano  a  tutti  gli  uomini  cosi 
amabili  come  venerandi.  E  benché  questo  più  si  vedesse  nelli 
tempi  passati,  nientedimeno  ancora  a'  nostri  tempi  in  molti  e 
«apienti  e  semplici,  cosi  uomini  come  donne,  abbiamo  visto 
questo  mirabile  effetto.  Onde  viene  dunque  questo  estasi  e 
-dolce  contemplazione  e  fervore  di  spirito,  sospiri  e  lacrime 
dolcissime  nel  tempo  che  si  esercita  questo  culto  esteriore? 
-Certo,  se  el  non  fosse  da  Dio,  saria  pieno  di  fallacie  e  di  cose 
ridicole,  perchè  gli  è  tutto  pieno  di  figure  che  significano  cose 
spirituali  e  divine.  Se  dunque  el  non  fosse  vero,  in  tutti  gli  sa- 
cramenti e  ne'  templi,  negli  altari,  veste  dei  ministri  e  salmo- 
dia,   e    altre   cerimonie   sarlano    significati  falsi,  massimamente 


Digitized  by 


Goo^^ 


,    -  118  - 

fecto  nisi  hic  cultus^a  Deo  esset,  ac  subinde  verus,  nusquam 
plura  delirìa  ac  mendacia  reperirentur:  quippe  qui  totus  figura- 
rum  plenus  est,  ac  significativus.  Quidquid  ergo  in  mysteriis,  sa- 
cramentis,  templis,  aris,  infulis,  vestibua,  omni  cerimoniarum 
apparatu  et  psalmorum  modulatione  ac  reliquo  ritu  continetur^ 
ad  vanitatem  et  cassum  laborem  pertineret.  Quae  tamen  omnia 
Christi  colendi  gratia  instituta  sunt.  Si  ergo  hic  cultus  tot  fulci- 
retur  raendaciis,  vir  praesertim  sapiens  et  pei-spicacis  ingenii 
ex  meditatione  horum  sacramentorum  tara  mirabiliter  ad  rerum 
divinarum  contemplationem  non  tolleretur,  neque  tot  ac  tantia 
coelestibus  deliciis  repleretur.  Ex  mendaciis  enim,  (ut  praedixi- 
mus)  incertior  flt  et  obtusior  intellectus,  et  per  ea  semper  am- 
plius  a  Deo  recedit.  Ergo  ex  contrario  effectu  dicimus  hunc  cui- 
tum  esse  verum,  et  divinis   charismatibus  plenum. 

Ordo  etiam  et  signitìcatio  eorum,  quae  in  Ecclesia  geruntur^ 
non  humanum  inventum,  sed  divinam  disposìtionem  esse  osten- 
dunt.  Nihil  enim  in  hoc  cultu  irrationale,  nihil  inane  est:  sed 
singula  ordinem  suum ,  ac  proprium  obtinent  mysterium.  De 
qaibus  modo  non  est  singillatim  dicendum.  Quamquam  in  ter- 
tio  libro  nonnulla  prò  necessitale  loci  brevissime  subtexemus. 
Si  quis  autem  haec  diligenti us  scire  voluerit,  doctorum  expla- 
nationes  revolvat,  et  singula  pensitando,  flnem  perscrutandi  non 
inveniet;  dum  in  bis  non  rainorem  ordinem  et  harmoniam,  quam 
in  universo  naturae  opere  adrairabitur ,  ejusque  cor  latissime 
diflFundetur.  Qui  nisi  perversae  et  obstinatae  sit  mentis,  ac  pe- 
nitus  abcaecatae,  fateri  cogetur  haec  omnia  esse  ab  ipso  Deo^ 
non  ab  hominibus  ordinata. 

CAPVT  XI. 

AB  INTRINSECIS  CHRISTIANAE   VITAE    EFFECTIBVS 
FIDEM    ESSE    VEEAM. 

Veram  igitur  esse  Christi  Fidem,  rationibus  ex  causis  chri- 
stianae  vitae  deductis,  tam  internis,  quam  externis,  prò  nostri 
ingenii  mediocritate  probavimus;  nunc  jam  tempus  est,  ut  ad 
rationes    extructas    super    eflfectus    ejusdem    vitae    transeamus* 


Digitized  by 


Google 


—  119  — 

di  Cristo,  al  quale  è  tutto  ordinato;  e  non  sarebbe 
bugie  e  vane  fatiche.  E  però  nello  esercizio  di 
rebbeno  tanta  delettazione  li  uomini  giusti,  né  tante 
querebbeno  a  Dio,  perchè,  come  abbiamo  detto  di 
Tuomo  più  si  implica  negli  errori  tanto  più  si  ali 
Ck)nsiderando  dunque  queste  cose,  non  si  può  dui 
della  Chiesa  essere  pieno  di  grazia  e  verità. 


Prceterea,  il  mirabile  ordine  delle  cose  e  signifi 
ceriracmie  della  Chiesa  dimostra  questo  culto  noi 
umana  invenzione,  ma  divina  disposizione:  pere 
si  truova  cosa  alcuna  né  irrazionabile  né  vana:  m; 
parti,  etiam  minime,  sono  misteriose.  Delle  qua] 
tempo  di  parlare,  benché  nostra  intenzione  sia  bre 
scriverne  qualche  cosa  nel  seguente  libro,  secondo 
sia  necessario  alla  materia.  Ma  se  alcuno  volesse 
misterii  con  più  diligenza,  facilmente  potrà  vede 
trina  dei  cristiani  ;  la  quale  se  piamente  considerer 
minore  ordine  e  armonia  nelle  cerimonie  della  Ch 
operazioni  della  natura.  E  se  e'  non  sia  di  men 
ostinata,  sarà  costretto  a  confessare  il  nostro  culto 
non  da  umano,  ma  da  divino  spirito. 

CAPITOLO  XI. 

LA  FEDE   ESSERE   VERA,   DALLI  EFFETTI   INTR 
DELLA  VITA   CRISTIANA. 

Poiché  noi  abbiamo  provato,  secondo  la  medioci 
poco  ingegno,  la  fede  essere  vera  per  ragioni  fon 
cause  intrinseche  e  estrinseche  della  cristiana  vita 
che  noi  la  proviamo  per  ragioni  fondate  sopra  gli  ei 
tra  li  quali  uno,  che  é  intrinseco  e  massimo,  é  la  ps 
della  mente  e  la  libertà  dello  animo  :  perché  noi 
esperienza,  come  più  perfettamente  si  sa  delli 
quando  la  fede  di  Cristo  era  in  maggiore  fervore 


Digitized  by 


Google 


—  120  — 

autem  ex  potissiinis  ejus  effectìbus  continuo  subsequens 
IX  mentis  et  gaudium,  animique  libertas.  Nam  praeter  ea, 
nostrorum  patrum  leguntur   et  audiuntur  exempla,   nostra 

tempestate  cernitur  veros  christianos  uullis  quassationum, 
ìrturbationum  procellis  raoveri,  sed  magis  in  confessione  et 
Ohristi  stabiles  permanere  et  in  tribulationibus  gloriar!, 
•endum  est  igitur  unde  hi  efifectus  proveniant,  ut  quanto 
3hristo  recte  vivendo  magis  inhaeserit,  tanto  maiorem  11- 
;em  serenitateraque  animi  consequatur. 
iristiaui  porro  ipsi  huius  rei  causam  hanc  adducunt.  Aiunt 

qiioniam  ipsa  hominis  beatitudo  in  sola  divinorum  cognl- 

et  contemplatione  consistit,  manifestum  est  infra  Deum 
Ilo,  tamquam  fine  ultimo,  humanum  posse  desiderium  termì- 
Quod  itaque  christiani  quietem  animi  pacemque  posside- 
on  aliunde  provenire  potest,  nisi  quia  illum  ultimum  finem, 
rerus  est,  sibi  statuerunt.  Unde,  si  christianos  omnes  de 
mo  fine  intenoges,   Deum  esse  procul  dubio  respondebunt. 

ergo  mundana  omnia  in  Dei  comparationem  prò  nìhilo 
it,  sperautes    post  migrationem  ab  hac  vita  Deum  assequi 

fruì,  quidquid  est  in  mundo  contemnunt    et  nìhili  faciunt. 

amissis  ablatisque  temporalibus  bonis  minime  contristan- 
uaiido  etlam,  posthablta  vita,  mortem  appetunt,  ut  Deum 
ra  supremumque  eorum  bonum  adipiscantur.  Et  quia  per 
iam,  praesentiam  et  potentiam  ubique  Deus  est,  in  eis  est 
per  amorem  et  contemplationem,  sicut  amatum  est  iu 
te.  Cum  autem  amatum  praesens  est,  animus  delectatur 
udelj    ideo    christiani    recte    viventes,  ex    Dei   praesentia 

interne  percipiunt,  maxime  gaudio  afficiuntur.  Et  quoniam 
est  infinita  potestaS;  ubi  sentiunt  Deum  sibi  propitium,  ni- 
'orsus  tlmentes,  caetera  omnia  vllipendunt.  Ideo  magna  11- 
;e  fiduciaque  muniti,  nec  blandìtiis  possunt,  nec  terroribus 
posito  dimoveri.  Sed  cum  homo  hanc  animi  serenitatera 
itemque  naturali  virtute  tantum,  propter  rerum  sensibilium 
li  menta  ac  debilitatem  intellectus,  assequi  nequeat;  necesse 
iquiunt)  confileri  hanc  animi  tranquillitatem  et  pacem  ali- 
upercoelesti  dono  nobis  esse  concessam,  cuius  vigore  Deus  et 
issa  beatitudo  assidue  coram  nobis  assistit. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  122  — 

Dd  autem  ipsis  fidelibas  ea  sit  pacis,  gaudìi  libertatisqae 
vel  ex  eo  piane  constat,  quìa  cum  anima  nostra  sit  una, 
les  ejus  potentiae  in  ejus  essentia  fundatae,  quotiens  per 
is  potentiae  operationem  prorsus  occupatur  in  aliquo,  alte- 
)tentiae  obsequio  uti  non  potest.  Ut  si  quis  contemplationi 
intendat,  aliaruni  potentiarum  officia  remittat  oportet:  item 
i  dolore  magno  afficiatur,  non  poterit  contemplationi  va- 
Si  ergo  christiani  vana  credulitate  et  fide  hac  decipe- 
,  nulla  eos  superioris  causae  virtus  in  confirmatione  tanti 
adiuvaret;  atque  ita  in  puris  naturalibus  remanerent, 
IO  ex  hac  veri  depravatione  naturalia  aliquo  modo  infir- 
tur.  Quomodo  ergo  possent  in  maximis  calamitatibus  et 
ris  corporisque  doloribus  pacem  et  gaudium  mentis  liber- 
[ue  inviolabiliter  custodire?  Praesertim  quia  non  pauci, 
jnumeri,  hoc  observarunt.  Philosophi  enim  nonnunquam 
vel  duos  ad  summum  nobis  obiìciunt:  nos  autem  infinitos 
[ue  sexus  in  toto  terrarum  orbe  eis  opponere  possiimus, 
me  animi  tranquilli  tatem  et  liberta  lem  in  tribulationibua 
)ribus  maximis  possederunt,  Christum  Crucifixum  tantum- 
invocantes  et  toto  corde  laudantes. 


iper  tam  maiorum  experientia  quam  nostra  probavimua 
•emento  fldei  et  sanctimoniae  vitae  christianae  pacem  et 
m  ac  libertatem  augeri.  Quod  certe  evenire  non  posset, 
des,  spes   eorumque    professi o  vera  esset,  certumque  inde 

expectaretur.  Quo  enim  magis  proficit  homo  in  rectitu- 
itae,  eo  amplius  in  cognitionem  perducitur  veri  ac  boni 
ionem,    contrariis    evitatis:   ideoque   si  christianus  verum 

non  comperisset  in  profectu  huius  vitae,  minime  eius 
m  augeretur,  sed  eo  magis  decresceret,  quanto  plus  cogno- 
30  esse  deceptum. 

5  autem  maxime  confirmatur  ex  vita  relligiosorum.  Nam 
leterita  omittamus,  quae  scriptis  nostrìs  comprehendi  non 
;)  quotidie  cernimus  innumeros,  tam  masculos,  quam  foe- 


Digitized  by 


Google 


—  123   - 

delettazioDi  e  li  veementi  dolori  della  carne 
contemplazioni  dello  intelletto.  Per  la  qual  cos2 
re  possibile,  naturalmente  parlando,  che  l'uomo  i 
calamità  e  crudelissimi  martini  corporali,  poss^ 
intellettiva  tanta  tranquillità  e  gaudio  e  liberti 
nei  veri  cristiani  e  più  si  è  visto  nei  tempi 
che  non  si  è  visto  questo  in  pochi,  ma  in  ini 
condizione  e  sesso.  Questo  dico  acciocché  i  sa\ 
non  dicano  che  ancora  degli  altri  non  cristiani 
sto  medesimo,  nominandone  poi  uno  o  due  a 
chi,  i  quali  adducono  sempre  per  un  miracolo, 
i  nostri  sono  innumerabili,  e  che  al  minimo  fa 
cristiano  in  perfezione  dì  vita  non  sono  quelli 
parare,  trovandosi  in  loro  errori  di  intelletto  e  o 
non  piccoli,  come  si  può  mostrare  per  i  loro  1 
que  questo  effetto  non  essere  naturale;  ma,  e 
stiani,  essere  da  Dio  per  grazia  soprannaturale 
festamente  si  prova  la  fede  di  Cristo  essere  ver 
la  fede  di  Cristo  Crocifisso  tutto  il  fondament 
fetto,  se  la  fosse  falsa,  non  sarebbe  da  Dio;  e 
marrebbono  in  puri  naturali  pieni  di  molti  ei 
cosa  non  sarebbe  possibile  che  in  loro  rima 
tale  effetto  in  mezzo  le  grandissime  tribolazioi 
Item^  quanto  V  uomo  vive  meglio,  tanto  pii 
e  più  gli  piace  il  bene;  e  tanto  più  fugge  il  f 
il  male.  Se  dunque  la  fede  di  Cristo  non  fosse 
stiano  sarebbe  pieno  di  falsità  e  farla  male 
per  Dio,  massime  ostinatamente.  Ma  noi  vedian 
che,  quanto  il  cristiano  vive  meglio,  tanto  più  si 
di  Cristo  e  in  lui  cresce  la  pace,  il  gaudio  e  h 
mo;  la  qual  cosa  deverebbe  essere  per  il  cor 
fosse  falsa;  è  dunque  bisogno  dire  che  la  sia  t 

Questo  ancora  conftrma  la  vita  delli  buoni  r 
lasciando  noi  quelli  che  sono  stati  nelli  temp 
sono  stati  lo  specchio  del  mondo,  ogni  giorno  anc( 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  124  — 

ctìoris  vitae  studio,  ad  arcta  claustia  se  transferen- 
bus,  cognatis,  amicis  cunctisque  divi  ti  is  et  volupta- 
5um  propria  libertate  relictis,  ìgnotis  et  alienigenis 
iburt  ita  omnino  subiiciuntur ,  ut  quo  ad  exteriora 
acultates,  nil  eis  concedatur  praeter  illa,  sine  quibus 
a  transìgi  non  potest,  prò  superioris  tamen  arbitrio 
ìrmutanda,  vel  auferenda,  utpote  singulis  incerta, 
jommunia;  quo  autem  ad  bona  corporis,  incorruptam 
mentis   corporisque    custodiunt,   vigiliis,    ipiuniis    et 

camera  macerantes,  omnemque  sensuura  petulan- 
gentes  ;  quo  insuper  ad  bona  animi,  quorum  prae- 
iberlas,  orane  a  se  sponte  voluutatis  arbitri ura  ab- 
l    idera    velie  et  nelle  cura   superiore  suo  perpetua 

tenentur.  Curaque  orania  bona  araiserint,  quibus 
blectari  et  gaudere  consueverunt,  ita  iucunde  et 
irunt  quicuraque  buie  perfectioni  aspirant,  ut  in  lau- 
litiis  eos  degere  putes,  atque  in  dies  raagis  profi- 
quilliores  et  alacriores  evadunt,  in  solius  Crucifixi 
laudibus  exultantes.  Quos  si  interroges,  coufltebun- 
les    orane    ipsorura    oblectaraentura    et  gaudiura   in 

et  in  hisquae  ab  eo  pendent  esse  collocatura. 


s  itaque  dicimus  non  posse  querapiara  rationibus  ul- 
hoc  ex  stultitia  provenire;  quandoquidera  hoc  ipsum 
3  ac  siraplices  viri  tantum,  sed  coraplures  prudentia 
ina  excellentissirai  factitarunt,  qui  errorera  hunc  (si 
s  esset)  facile  discernerent,  cura  propter  ipsorura  sa- 
ira  propter  vitae  recti tudinera;  quoniara  cura  sapien- 
te fraus  et  dolus  convenire  et  perseverare  non  possunt. 
a,  cura  huiusraodi  viri  ad  perfectionis  apicera  semper 
rvenire,  nec  raaior  uUa  perfectio,  quara  ea,  ad  quara  illi 
inveniri  possit,  vita  scilicet  relligiosa  Christiana,  in  qua 
ìrfectionis  gradus  habetur;  sequitur,  ut  nulli  horainum 
ores  ad  supernas  illurainationes  suscipiendas.  Si  ergo  fl- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  126  — 

des  Christi  vera  non  esset,  iam  per  tot  tempora  in  tam  magno  va- 
rioque  conditionum  concursu,  saltem  abhuiusmodi  virisvanltas  et 
fraus  haec  fuisset  detecta;  nec  possent  tales  ac  tanti  viri  in  supre- 
ma animi  servilute  libertatem  tranquillitatemque  servare,  et  sin- 
gulis  boris  laetari  ac  exultare.  Cuius  rei  contrarium  piane  constat. 
Hi  naraque  super  omnes  alios  fidem,  tum  verbis,  tum  experimentis 
etiam  confirmarunt  scriptisque  confìrmant;  et  tamquam  liberi  sub 
Dei  gratia  constituti,  magno  gaudio  perfruuntur.  Procul  igitur 
omnis  est  a  fide    Christi  deceptio. 

Omnis  insuper  causa  ex  boni  tate,  qua  seipsara  diflFundere  de- 
siderai, ad  finem,  quoad  fieri  pò  test,  suum  dirigi  t  effectum;  prae- 
sertim  quando  eflfectus  ad  eam  converti  tur;  cui  quanto  magis 
appropinquat,  tanto  magis  in  eo  quiescit  et  delectatur.  Sed  Deus 
est  summe  bonus,  suaeque  bonitatis  libentissimus  ac  largissimus 
impertitor:  ergo  omnes,  qui  ad  ipsum  convertuntur,  eflfectus  di- 
riget  ad  proprìos  ao  meritos  flnes,  ut  in  eis  denique  conquie- 
scant.  Cum  autem  nulla  intensior  ad  Deum  fiat  conversio  quam 
eiusmodi  probatorum  relligiosorum,  ipsos  quoque  ad  finem  vitae 
diriget  optatum,  in  quo  pacem  fruitionemque  consequantur.  Hi 
vero  quotidie  proficiendo  in  orthodoxa  fide  vehementius  confir- 
mati, inque  ipso  Christo  gaudentes,  penitus  conquiescuut,  ut  ip- 
sum lucrifaciant,  reliqua  omnia  ut  vilissima  posthabentes.  Ergo 
patet  eam  omni  falsitate  carere  ;  alioquin  ex  directione  Illa  di- 
vina ab  huiusmodi  falso  mentis  gaudio  maj?is  magisque  rece- 
dentes  ad  veram   optatamque  quietem  perducerentur. 

Omnis  item  laetitia  in  aliquo  amore  fundatur  ;  amor  enim  est 
primus  actus  appetitus  et  voluntatis,  a  quo  caeteri  actus  prove- 
niunt.  Cum  ergo  laetitia  mentisque  jubìlatio,  quae  ex  facie  ho- 
rum  hominum  non  dissiraulanter  apparet,  in  nullo  fluxu  fragili- 
que  vel  naturali  aniraae  bono  consistat,  sed  eam  uno  ore  com- 
munique  consensu  ab  amore  lesu  Christi  Cruclfixi  dependere 
omnes  affirment;  haec  profecto  laetitia  non  potest  in  aliquo  errore, 
aut  vano  amore  fundari;  quia  tanto  amplius  deficeret,  quanto 
tales  viri  rectius  ac  sanctius  viverent  :  ut  enim  dictum  est,  si 
nulla  esset  Christi  fides,  apertius  in  dies  perciperent  se,  tam- 
quam nihil  amantes,  penitus  esse  deceptos,  atque  inde  trisliores 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


128  — 


is,  viiltus  hilaritas  et  refulgens  in 
pter  quod  apud  oranes  potissimum 
tendit:  dum  illos  semper  felici  suc- 
.c  iucundiores. 


VT  XIT. 

^lANAE  VITAE  EFFECTIBVS 
SSE   VERAM. 

itirtnorum  vita  colligitur  in  exte* 
3,  tam  in  moribus  quam  in  ipsa 
ns  quiddam;  propter  quod  multi 
jolere  impelliintur.  Unde  superbo^ 
US  humilium  aspectus  compescens 
ila  Hunnorum  rege  immanissimo 
nulla  hominum  strage  expletum^ 
beati  Leonis  Pontiflcis  oratio  iuxta 
.  Atque  is  praeter  ipsius  morem» 
atione,  non  solum  Pontiflcem  ip- 
aeranti  quodammodo  obtemperare 
1  Imperator saevissimus,  innumeiis 
is  regionibusque  vastatis,  sancti 
intuitum  non  sustinens  mox  in 
jrvo  jubente  ac  sublevante,  sese 
)eratorem,  Mediolanum  a  caede 
nbrosii  Episcopi  obiurgantis  au- 
jrcuit,  iniunctaque  poenitentia  sa- 
ò  deflciat,  quam  praeclara  com- 
m.  Sed  quod  assidue  in  promptu 
Saepe  enhn  vidimus  arrogante» 
ictis  virisanimos  etverba  mutasse?, 
vitam  in  melius  reformasse.  Di- 
mares,  quam  foeminas,  juvenes 
5  autem  veneranda  canitie  foris 
nabiles,  modo  formidabiles  reddit. 


Digitized  by 


Google 


129  — 


il  gaudio  e  la  tranquillità  della  mente.  JM 
trario  per  esperienza;  si  che  appare  per  il 
di  Cristo  essere  vera. 


CAPITOLO  XII. 

LA  FEDE  ESSERE  VERA  DALLI  EFFE' 
DELLA   VITA  CRISTIAN 

Dalla  vita  cristiana  ne  seguita  un  alt 
pare  neir  uomo  esteriore,  cioè  nella  facci 
il  quale  molti  sono  costretti  onorarli  ( 
Onde  si  legge  di  molti  uomini  superbi 
posta  la  loro  ferocità,  allo  aspetto  delli  i 
umilmente  quanto  allo  abito  esteriore  \ei 
Attila  Re  delli  Unni  potentissimo  e  o 
spetto  e  parole  di  santo  Leone  Papa 
stupefatto,  non  senza  ammirazione  di  m 
di  Italia.  Totila  ancora  re  crudelissimo 
santo  Benedetto  monaco  poverello  non 
tosi  in  terra  non  si  levò,  prima  che  sa 
mandasse.  Teodosio  ancora  Imperatore 
molti  fatta  in  Tessalonica,  sondo  scacciat 
Ambrosio,  non  ebbe  ardimento  di  contr 
lui  e  fece  la  penitenza.  Se  io  volessi  r 
sempli  che  io  potrei,  il  tempo  mancheria 
estendersi  in  quel  che  è  manifesto.  Per 
tempi  abbiamo  visto  molti  arroganti  e  se 
mini  santi  avere  mutato  lo  animo  e  le  pai 
avere  in  meglio  reformata  la  vita  loro. 


Savonarola  -  Triumphua  Crucia 


l  Digitized  by  VjOOQIC 


—  130  — 

Huius  ergo  eflfectus  causam  esse  diciraus  pulchritudinem  ani- 
mi supernaturalera,  id  est  gratiara  Dei,  intellectura  et  volunta- 
tem  aliasque  animae  partes  decorantem.  Quod  hinc  patet.  Ani- 
ma siquidem  nostra  per  imaginationem  vehementer  alterans  cor- 
pus, faciem  oculosque  commulat  ;  ut  ex  cogitatione  venerea  cor- 
pus ad  libidinera  incalescit,  ex  pensitatione  autem  odii  ad  vin- 
dictam  animus  accenditur.  Unde  imaginatio,  sicut  experientia  pa- 
tet, multum  alterationis  inferro  corpori  solet.  Ex  alteratione  au- 
tem sensibilis  appetitus  et  commotione  spirituum  statim  facies 
immutatur;  ex  timore  siquidem  pallescunt  homines,  ob  iracundiam 
vero  ac  verecundiam  rubore  perfunduntur  ^  laetitiam  quoque 
ac  tristitlam  facile  vulcus  ostendit.  Quia  ergo  intellectus  noster 
corporeis  utitur  instrumentis  et  organis,  conceptus  ejus,  praesertim 
si  fuerint  vehementes,  redundare  in  corpus  consueverunt,  prae- 
cipue  in  facie  et  oculis  apparentes.  Superbos  enim  arroganti 
inspectione,  crudeles  torva  oculorura  acie,  leves  mobilitate  oris 
et  corporis,  impudicos  lascivo  aspectu  cognoscimus;  quaedam  e- 
tiam  maletìcae  anus  contagioso  obtutu  inficerò  ac  fascinare  in- 
fantes  perhibentur.  Mentis  denique  habitus  boni  vel  mali,  prae- 
sertim penitus  inflxi,  vix  ulla  sagacitate  dissimulari  queunt, 
quin  foris  innotescant.  Cum  ìtaque  omne  agens  agat  sibi  simile, 
et  omnis  effectus  suam  exprimat  causam,  non  potest  christia- 
norum  decer  exterior  et  honesta  ac  reverenda  raorum  species 
nisi  a  pulchritudine  animae  et  ab  integritate  vitae  provenire. 
Quae  quidem  tantae  virtutis  esse  quotidie  cernimus,  ut  ad 
peccatorum  conversionem  nihil  inveniatur  salubrius  et  efiSca- 
cius,  sicut  experientia  piane  con^tat.  Experti  enim  sumus  sim- 
plicium  christianorum  recteque  viventium  exempla  multo  plus 
hominibus  profuisse,  quam  philosophorum  aut  eloquentium  ho- 
minum  voces,  vel  a  udita  seu  visa  miracula.  Nam  saepe  vidi- 
mus  disertissimos  ac  doctissimos  viros  sublimia  praedicantes 
summa  cum  attentione  libentissime  audiri  ;  eorum  tamen  vita 
verbls  non  respondente,  parum  eos,  vel  nihil  Ecclesiae  profuisse, 
sed  suae  tantum  eloquentiae  laudera,    ac  sapientiae  reportasse. 

Maiorum  quoque  nostrisque  temporibus^  miracula  plurima  exti- 
terunt,  quae    parum  nihilominus    emendationi    vitae  profuerunt. 


Digitized  by 


Google 


-   131  — 

Di  q\iesto    effetto    dunque   diciamo  la  caua 

supernaturale  con  la  infusione  dì  tutte  le  virt 

giamo    r  anima    nostra  per  forza  della  imagin 

rare    il    corpo    e  commutare   il  viso.  Onde  pe 

cose  inoneste  si  accende    a    libidine  ;  e    per    q 

infiamma  ad  ira;  e  per    il  timore  gli  uomini 

e    per    la   iracondia  e  vergogna,  rossi;  per  la 

vede    ilarità  nelli  occhi  e  nella  faccia.    Perch 

letto  nostro  usa  gli  organi  corporali  della  par 

cogitazioni,   quando    sono    veementi,  molte  vo 

corpo,  massime  negli  occhi  e  nella  faccia.  On 

scono   li  superbi    nella    arroganza    del    loro    y 

nella  tortura  delli  occhi,  li  leergieri  in  la  inst^ 

^li  irapudicl    dal    lascivo    aspetto.  E  tanto  ale 

la  mala  cogitazione,  che  non  solamente  redui 

prio,  ma  per  quello  anche  macula  lo  aere  vie 

ad  altri  corpi  quivi  pr(»pinqui  ;   come    si  prue 

di  alcune  malefiche  vecchie  scelerate,  che  hai 

sguardo  che  guastano  e' fanciullini,  li  quali  pe 

cevono  facilmente  tale  contagione.  Finalmente 

i  mali  molto  fissi  nell'anima  nostra  non  si   p 

che  non  appariscano  qualche  volta  nella  facci 

que  che  ogni  agente  facci  simile  a  sé,  e  ogni 

sua   causa,    certo   questa   bellezza    e    venerai 

cristiani  non  può  procedere  se  non  dalla  belle 

quale  è  di  tanta  efficacia,  che  ni  una  cosa  si  ti 

alla    conversione   delli  peccatori.  Perocché  no 

che  più  prefetto  fa  alla  salute  delle  anime  la 

dio  de' semplici,  che  la    dottrina    e  eloquenza 

miracoli  visti  o  auditi.    Onde    noi   abbiamo  v 

simi  e  eloquentihsimi  predicare  cose  sublimi, 

grande   attenzione  ;    nientedimeno,  non  respor 

parole,  hanno  solamente  riportato  laude  della 

quenza;  ma  ninno  o  poco  frutto  hanno  fatto  ii 

Ancora  abbiamo  provato,  così  nelli  tempi 
presenti,   che    per    molti  miracoli,  li  quali  soi 


Digitized  by 


Google 


—  132  — 

frequentiam  ad  illa  confluere  vidimus: 
fuerim  perscrutatus,  nihilo  vel  paulo 
pi.  Ex  perfecta  autem  christianoruiu 
vidimus  compunctos  ad  Deumque  con- 
im,  sed  prudentes  et  eruditos.  Quorum 
aanctitatis  odore  correpti,  mundi  ille- 
3tis,  ad  sauctae  societatis  coutubernium 
t;  ibique  prioris  vitae  multum  per- 
Dcerissime  vivunt  Ex  his  itaque  ma- 
aliquam  ìnesse  virtutem,  qua  tam 
effectus.  Corpus  namque  per  se  non 
signum  est  quod  aliqua  corpora^ 
lestia,  nulla  virtute  corporea  patiun- 
e  sibi  propinquo  non  pati  tur.  Multa 
se  a  corpore  pati  et  ur.  Cura  erga 
iridentur  exterius,  corporea  sint,  non 
'  se  in  alicuius  agore  animam,  ut  eam 
i,  nisi  per  illam  virtus  aliqua  ad  ani- 
^atholìco  probatoque  viro  eminens  ac 
recta  vivendi  institutio  exteriorque 
iversatio  provenite  est  immaculata  fi- 
ifixi  ;  ipsa  enim  fide  simul  et  amore 
m  pulchritudo  ac  veneratio  augetur, 
mines  maioris  est  efficaciae.  Non  po- 
>er  dilectionera  operatur,  esse  deceptio^ 
quae  cor  hominis  penetrare  non  poteste 
li  tate  potentior.  Sed  nullura  umquam 
uè  vivendum  efficacius  est  inventum, 
t  philosophorum  et  aliorum  hominum 
iim  doctrina  et  exemplis  per  quam 
le  vivendum:  ex  Christianorum  autem 
gunt  et  incontaminatam  vitam  ducunt. 
falsitas  inanis  et  vacua  esse  non  pò- 
>tius  ac  moribus  philosophorum,  quam 
imines  ad  emendationem  vitae  rovo- 
0  falsum  esse  deprehenditur. 


Digitized  by 


Google 


—  133  — 

Tendo  a  quelli  gran  moltitudine  d' uomini  e  donne  di  du 
luoghi,  o  niuna  o  pochissima  emendazione  di  vita  essere  ù 
avendo  io  questo  perscrutato  diligentemente.  Ma  dalla  per 
vita  delli  cristiani  sappiamo  innumerabili  essersi  compunti 
Dio  convertiti,  non  tanto  semplici  quanto  prudenti  e  eru 
delli  quali  molti  per  lo  odore  della  buona  fama  e  santità  di 
dell!  buoni  cristiani  e  perfetti  religiosi  hanno  lasciato  il  un 
'O  sonsi  constretti  ne'  monasterii  :  per  le  quali  cose  è  manii 
nelli  cristiani  essere  qualche  grande  virtù,  mediante  la  q 
producono  questi  mirabili  effetti.  Perchè  il  corpo  propriam 
non  opera  nello  spirito;  onde  vediamo  e'  corpi  celesti  pe 
loro  sottilità  e  formalità  non  patire  da  nessuno  altro  corpo, 
^iam  dal  fuoco  che  gli  è  prossimo.  Molto  minormente  dui 
può  patire  lo  spirito  da'  corpi,  essendo  lui  tutto  forma  eie 
da  ogni  materia  corporale.  E  questo  dico,  parlando  naturalmc 
-Con  ciò  sia  dunque  che  le  cose  esteriori  delli  cristiani  sieno 
porali,  non  potrebbeno  con  tale  efficacia  commutare  lo  spi 
idest  lo  intelletto  e  la  volontà  delli  altri  uomini,  a  credere  e 
siderare  le  cose  invisibili,  se  in  loro  non  fosse  altra  virtù 
la  corporea  e  naturale.  E  con  ciò  sìa  che  nel  perfetto  Cristian 
precipua  virtù,  dalla  quale  procede  tutta  la  sua  buona  vi 
la  bellezza  e  venustà  esteriore,  sia  la  fede  viva  e  lo  amor 
Oristo  Crocifisso,  non  può  essere  questa  fede  se  non  veri 
bellezza  interiore  dell'  anima,  massime  vedendo  che  quante 
•cresce  o  scema,  tanto  etiam  cresce  o  scema  la  buona  vita 
venerazione  esteriore. 

Iterìiy  la  vej'ità  è  più  potente  della  falsità.  Ma,  come  abbi 
detto,  non  si  trovò  mai  rimedio  più  efficace  a  condurre 
uomini  a  ben  vivere  che  lo  esempio  della  vita  cristiana:  p( 
<ìhè  la  vita  delli  filosofi,  la  quale  è  tanto  esaltata  da'  pa 
condusse  pochi  al  ben  vivere  filosofico  ;  ma  dalla  buona 
de'  cristiani  tanti  si  sono  condotti  alla  perfezione  del  ben  vi 
che  sono  innumerabili.  La  radice  dunque  e  virtù  di  questi  ei 
pli  non  può  essere  falsa,  né  vana;  altramente  più  frutti  e 
g"liori  faria  e  averla  fatti  la  vita  de'  filosofi  che  quella  de' 
stiani,  della  qual  cosa  noi  vediamo  per  esperienza  il  centra 


Digitized  by 


Google 


—  134  — 

•aeterea,  cum  Deus  sit  primus  motor,  sinequonihil  moveri 
t,  et  ipse  omnia    sapienter  agat,    nobilioribus   causis  nobi- 

eommendat  eflfectus.  Nobilissimus  autem  efFectus  est  chri- 
)rum  vita.  Cum  igitur,  praeter  exhortationes  et  inspirationes 
las,  maxime  Deus  hómines  ad  hanc  excitet  vitam  per  con- 
a  fidelium  exempla,  ut  simile  generet  sibi  simile,  sicut  sol 
mo  generant  hominem ,  necesse  est  dicere  quod  perfectus 
;ianus  sit  causa  nobilissima  et  optimum  instrumentum  ad 
modi  effectum  producendum.  Non  ergo  virtus  illius  instru- 
i  Deo  cooperans   est    aliqua    falsi tas,    sed   summa   veritas. 

autem  virtus  est  fides  flagranti  charitate  succensa,  ut 
m  est.  Fides  igitur  vera  est. 

CAPVT  XIII. 

AB   ADMIRANDIS   CHRISTI   OPERIBVS 
ET    PRIMVM    A    POTENTIA,    FIDEM     ESSE    VERAM. 

•obavimus,  iam  favente  Deo,  ex  manifestis  eflfectibus  et 
rtodoxa  Ecclesia  quotidie  apparentibus,  Christiaiiae  Fidei 
item.  Quaravis  autem  plura  alia  possent  argumenta  ad  eius 
mationem  superinduci,  ut  tamen  perstricta  brevitate  placea- 
aggrediemur  rationes  ex  eiseffectibus  elicitas,  qui  praeteri- 
mporibus  apparuerunt;  quos  esse  veros  universus  orbis  as- 
at.  Quemadmodum  igitur  Philosophi  ex  iis,  quae  in  rebus 
alibus  conspexere,  causas  rerum  investigarunt,  nos  quoque 
iptum  superius  Christi  Triuraphum  e  regione  proponemus, 
5orum  effectuum  causas,  quantum  ad  rem  pertinebit,  exactis- 
perscrutabimur.  Et  sicut  Philosophi  naturam  rerum  inspi- 
3S    ex  magnitudine   rairoque    ordine    et    perfec tiene    totiua 

eam  causam  esse  Deura  intellexerunt,  quae  caeteris  poten- 
sapientior,  perfectiorque  existit,    quam  primam  nuncupave- 

primumque  rerum  principium  ac  motorem;  ita  nos,  inspe- 
Ihristi  Crucifixi  Triumpho,  ipsum  ostendemus,  omnium  alia- 
relligionum  diis  fuisse  et  esse  supra  quam  comparari  possit 
itiorem,  cunctisque  aliis  maiora  ac  meliora  opera  eflfecisse: 
ntia  quoque  ac  bonitate  inexcogitabili  et  immensa  eos  in  infì- 


Digitized  by 


Google 


—  135  — 

Item,  essendo  Dio  primo  motore  senza  il  q 
muove,  e  facendo  ogni  cosa  saviamente,  a  più 
prepone  più  nobili  cause.  Essendo  dunque  la  vita 
bilìssimo  effetto,  bisogna  dire  che  sia  causata  ( 
cause,  tra  le  quali  una  è  massima,  cioè  il  buoi 
essa  vita.  Onde  noi  vediamo  che  uno  simile  gen4 
mile;  come  I'  uomo  genera  1*  uomo  e  il  cavallo  il 
f?na  dunque  dire  che  lo  esemplo  della  buona  vita 
causa  e  istrumento  di  Dio  a  conducere  gli  uom 
vere;  e  che  in  essa  sia  la  virtù  divina  senza  fals 
quale  essendo  la  fede  informata  di  carità,  come  abl 
sopra,  seguita  che  la  fede  sia  vera. 

CAPITOLO  XIII. 

LA  FEDE  ESSER  VERA  PER  LE  MIRABILI  OPERE 
E  PRIMA  PER  QUELLE  CHE  APPARTENGONO  ALLA  i 

Abbiamo  provato  con  lo  adiutório  di  Dio  la  F( 
ra  da  gli  effetti  li  quali  si  vedono  ogni  giorno  in 
Cristo  ;  e  avvenga  che  a  confirmazione  di  quelh 
inducere  altre  ragioni,  niente  di  meno  perchè  alli 
la  brevità,  comincieremo  le  ragioni  le  quali  sono 
opere  di  Cristo  passate  e  a  tutto  il  mondo  mani 
come  li  filosofi  vedendo  gli  effetti  delle  cose  na 
garono  le  cause,  cosi  noi  ci  proporremo  dinanzi 
Trionfo  descritto  di  sopra  :  e  dalli  effetti  che  in  : 
investigheremo  le  cause;  e  come  loro  dalla  grandi 
rabile  ordine  e  perfezione  dello  universo*  inteso 
causa  fra  tutte  le  cause  più  potente,  più  sapient 
fetta,  la  quale  domandarono  prima  causa  e  prim 
motore  di  ogni  cosa;  cosi  noi  dalle  cose  mirabili 
detto  Trionfo  vogliamo  dimostrare  Cristo  Crocili 
quelli  che  sono  stati  nominati  e  adorati  per  Dei, 
essere  più  potente,  e  senza  comparazione  avere  fi 
giori  e  migliori  :  e  che  ancora  di  sapienza  e  bc 
infinito  tutti  gli  altri.   La  qual  cosa  se  noi  provere 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  136  — 

j.  Ex  quo  perspicuum  erit,  quod  hic  Deus  magnus 

magnus  super  omnes  Deos.  (Psalm.  XCIV.  v.  3.) 
itaque  ab  iis,  quae  ad  poteatiam  pertinent,  posi- 
alos  Thriumphum  ìq  memoriam  revocemus;  atque 
Aut  hic  lesus  Nazarenus  Cruciflxus  quem  ado- 
est  verus  Deus  et  prima  omnium  causa,  aut  non 
detur,  solvitur  disputatio,  quia  si  est  Deus,  opor- 
stianam  et  universam  ejus  doctrinam  atquo  relli- 
ram.  Sin  autem  secundum,  sequitur  lesum  Naza- 
uper  omuem    arrogantiam    inexcogitata   superbia 

qui  purus  homo  mortalisque  cum  esset,  se  Deum 
timari  et  ab  omnibus  adorari  voluerit;  ex  quo 
imura  pessimumque  dicere  oporteret.  Quin  etiam 

stultìssimura,  qui  talem  tantamque  provinciam 
;.  Quid  enim  magis  rationi  contrarium,  quidve 
liculum  magis  inveniri  polest,  quam  quod  humi- 
homo  absque  armis,  atque  operibus  uliis,  inexpoli- 
nudae  linguae  mucrone,  immo  potius  horrendae 
0  centra  Divinam  Maiestatem  contendere  ausus 
debiti  honoris  spolia  detrahens  simul  omnes  ho* 
)tentes,  quam  sapientes,  imbecillos  quoque,  ac 
inaudita  Relligioue  involvere  tentarit?  Ac  simul 
Deorum  cultus  et  ritus  demoliri,  mundumque  uni- 
tea  saeculis   certis   legibus  Instar  currentis  fluviì 

statuisse  divertere  ac  penitus  immutare  ;  seque 
um  coli  iusserit?  Idque  non  solum  in  vita,  sed 
post  eius  acerbae  necis  consummationem,  ea  lege 
iles  non  modo  diligerent  et  adorarent,  sed  repu- 
difficillima  quaeque  ac  prorsus  intolerabilia  ob  eius 
itur,  ac  denique  nulla  poenarum  atrocitate  deterriti 
ultimum  terribilium  per  quam  libenter  subirent? 
sane  interrogem,  quisquis  esj  siquis  mortalium  haec 
>lliceatur,  aut  animo  revolvat  et  pectoris  arcanum 
t:  quidnam  quaeso ,  quid  diceres?  Nura  alium 
Einire  magis  putares  ?  Nonne  eo  maiore  cachinno 
quo  minus  haec  fieri  posse  iudicares?  Si  igitur  lesus 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


—  138  — 

irenus  non  sit  Deus,  qua  ope  fretus  insipiens  sacrilegusque 
ctor  contra  patrias  leges,  centra  principes,  centra  sapientes, 
dversus  universum  terrarum  orbem  reluctantem,  contraque 
nas  et  superas  potestates,  denique  contra  supremum  om- 
i  Condì tonjm  adeo  dimicando  praevaluit,  ut  coaequalis  Deo 
tus  sit  et  pari  veneratione  receptus,  ac  praedicta  omnia  in- 
;ot    repugnantia ,    tam  longo  aevo  jnsuperabilis    obtinuerit  ? 

0  ludaei,  Deus  vester,  mundi  rector  et  custos  tantum  im- 
itis  scelus  permisit  inultum?  Hic  ego  vos,  Gentiles,  appello» 
hunc  dii  vestri  non   expulerunt  ?  Quomodo  hic  adeo  despe- 

homo    cruci  affixus  et  mortuus  eam    vim  post  se   reliquit, 

3t  ac  tanta  pepererìt?  Quis  unquam  eorum,  qui  prò  diis  ha- 

sunt,    ne  dicam    hominum,   buie    fuit  comparandus  ?  Cum 

m  rixae,  sacri  legia    et   incestus  etiam    apud    suos    cultores 

ria  existimentur  : 

^idesne  quam  impudenter  quidam  Apollonium  Thyanaeum 
sto  nostro  comparare  sint  ausi?  Quis  vero  Pythagoram,  Socra- 

Piatonem  reliquosque  Philosophorum  principes,  vel  etiam 
:andrum,  Caesarem  caeterosque  reges  ac  imperatores  excel- 
ssimos  et  clarissimos  viros  ei  conferre  possit?  Cum  eorutQ 
0  Deum  se  fecerit,  nec  simul  omnes  minimum  quippiam  in 
parationem  Christi,  vel  eius  discipulorum   peregerint.    Quid 

magni  versatissimus  ille  dux  Arabum  Mahumethes  eifecit? 
profecto  nunquam  se  Deum  asseruit;  qui  tamen  verbis  et 
io    praepotens    armis    et    rauneribus    et   lascivienti   volupta- 

licentia  barbaram  imperitamque  multitudin^m  sibi  adiunxit. 
ae  et  ipse  Christum  honorifice  confessus  nihil  supra  hu- 
as  vires  atque  versutias  prae  se  tulit?  Talis  nempe  non 
lesus  Nazarenus.  Nemo  enim  unquam  mortalium  ad  cre- 
um  ac  peragendum  diflBciliora»  quam  Christus  ipse  prae- 
it.  Mandavit  enim  et  voluit  ut  esse  Deus  trinus  crederetur, 
licet  Pater,  Filius  et  Spiritus  Sanctus,  unus  Deus  in  tribus 
)nis  reali  ter  distinctis,  quae  tamen  in  substantia  et  essentia 

unum  et  simplicissimum  esse.  Vult  etiam  credi  se  esse 
oa  Filium  Dei,  unum  cum  Patre  et  Spiritu  Sancto  et  i- 
a  esse  verum  hominem,  Virginis  Mariae  Filium,   quam  pa- 


Digitized  by 


Google 


—  139  — 

ria  stato  superbissimo  e  stultìssimo  e  sacrilego  seduttore, 
qual  virtù  dunque  arebbe  egli  potuto  combattere  e  avere  vi 
ria  contra  la  legge  di  Moisè  e  centra  gli  principi  e  8api( 
centra  tutto  lo  universo  mondo  a  lui  contrario,  contra  le  i 
sta  celesti  e  le  infernali,  e  finalmente  centra  Dio  supremo 
ditore  di  ogni  cosa;  e  tra  tante  guerre  e  repugnanze  avere  < 
nuto  tante  centinaia  e  centinaia  d'anni  questo  regno?  Diten 
ludei,  perchè  non  si  è  vendicato  il  vostro  Dio  rettore  del  me 
di  cosi  fatta  ingiuria!  E  perchè,  o  gentili,  li  vostri  Dei  noi 
hanno  scacciato  ?  Come  ha  potuto  un*  uomo  quanto  al  m 
abietto  e  vile,  Crocifisso  e  morto  fare  si  magne  cose?  Qual 
vostri  Dei,  non  dico  uomini,  si  può  comparare  a  Cristo? 


Considera  dunque  tu  che  leggi,  quanto  è  cosa  stolta  a 
Nazareno  volere  comparare  Apollonio  Tianeo,  Pitagora,  Soci 
Platone,  o  qualunque  altro  eccellente  filosofo,  o  Alessandro,  o 
sare,  o  altri  Imperadori  e  uomini  eccellenti^  con  ciò  sia  che  n 
di  loro  si  è  fatto  Dio,  né  tutti  insieme  hanno  fatte  cose  alcune  e 
lenti,  le  quali  tutte  non  sieno  minime  per  comparazione  a  quel 
Cristo.  Che  eccellente  cosa  fece  mai  il  versutìssimo  Mahume 
quale  non  si  fece  mai  Dio;  ma  con  potenza  di  armi  e  blanc 
trasse  a  sé  gente  barbara  e  nientedimeno  onorevolmente  f 
di  Cristo;  e  non  fece  mai  cosa  sopra  le  forze  umane?  Tale 
è  stato  il  nostrt)  lesu  Nazareno;  perchè  ninno  propose  mai 
uomini  a  credere  e  fare  cose  più  difficili,  volendo  e  comande 
che  li  uomini  credano  che  Dio  è  uno  in  natura  e  trino  in 
sone,  cioè  Padre,  Figliuolo  e  Spirito  Santo:  li  quali  sono  uno 
e  vero  Dio  e  una  simplicissima  sustanzia;  e  che  lui  è  vero 
Figliuolo  di  Dio  una  cosa  col  Padre  e  Spirito  Santo,  e  vero 
mo  figliuolo  della  Vergine  Maria:  la  quale  vuole  che  sia  ade 
come  madre  di  Dio.  E  che  la  Croce,  che  soleva  essere  supp 
delli  rei,  sia  in  somma  venerazione  come  segno  potissimo  e 
nostra  salute.  E  che  un  poco  di  pane  e  vino  dapoi  poche  pe 
ditte  sopra   quello,  sia   adorato;  volendo    che  noi    crediamo 


Digitized  by 


Google 


—  140  — 

imquam  veram  Dei  matrem  :  Crucem  que- 
ste supplicium,  in  summo  honore  et  venera- 
a  signum  nostrae  salutis  potissimum.  In  su- 
i  perpetuo  testamento  mandavit  ut  creda- 
iccellam  et  modicum  vini  post  panca  conse- 
intialiter,  non  variatis  tamen  accidentibus, 
a,nguinem  verissime  transmutari;  utque  sic 
s  et  in  cibum  potumque  sumamus ,  velut 
r  quod  pollicitus  est  nobia  vitam  aeternam: 
[  renatura  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto  regnum 
aecepit  etiam  ut  Sciipturae  suae  absque 
rogatione  ad  unguem  inviolabilis  Fides  ha- 
Dus  multis  humano  intellectui  difflcillimis; 
[uis  crediderit,  salvari  non  possìt.  Nec  suf- 
constans  fides  ac  veneratio,  nisi  invisibilia 
contemptis,  quasiibet  persecutiones  patienter 
intia  enim  vestra  possidebitis  (inquit)  animas 
19.)  Idem  suis  in  hac  mortali  vita  promisit 
ores,  non  dignitates;  quinimmo  prorsus  con- 
3t  paupertatem,  ignominiam,  depressionem. 
tus,  verbera,  exilia,  carceres,  agones  atque 
US  gratia  toleratis,  ineflfabilem  nobis  beati- 
roponens  humanum  captum  excedentia;  ut 
)  cum  Angelis,  et  corporum  resurrecUonem, 
-,  nec  auris  audivit,  nec  in  cor  hominis  ascenditi 
nihilominus  ita  se  habenlibus,  quicquid  vo- 
[gnante  contra  eum  toto  orbe  terrarum.  Nam 
ìnere  atque  conditione  innumeri  haec  ho- 
:  prosecutique  sunt,  ut  vitam  quam  Fidem 
leges  quoque  et  principes  (sicut  etiam  nunc 
lei  iugo  humiliter  inclinati  inflmis  eius  mi- 
ante  oculos  nostros  Christum  pauperem, 
[)ri  Ugnarli  fllium,  et  suo  tempore  despe- 
tet,  eum  interrogeraus.  Respondeat  autem. 
ac  mundi  veluti  inquilinus,    statui  uni  ver- 


Digitized  by 


Goo^^ 


14 

sue 
ino 
cor 
),  s 
Bl'il 

vio 

)St£ 
,0    \ 

Ite 
5  ci 
to  1 
per 
lo 
i.  a 
,  fl 
ime 
%pa 

de 

me 
ìcil 
puf 

og 
ìds 
erd 

co 
0  ì 

iUOi 


li  ( 

diz 
3ve 


Digitized  by 


Google 


—  142  — 

legibus  orbem  renovare,  ea  intentione  ut  homines  me 

Deum   verum    unurnque    cuna  Patre  et  Spirita  Sancto 

lorent,    utque    Crucem,    in    qua  inter  latrones  medius 

rniserandoque  supplicio  coufixus  moriar,  pariter  colant, 

raortem  liane  turpissimano  omnia  tormentorum  meo- 
imenta,  vestigiaque  jsumma  cum  reverentia  deosculen- 
ctis  praelata  thesauris  carissime  ac  honoriticentissime 

Ac  super  caetera  Saciificium  panis  et  vini,  hoc  ipsum 
;  sanguinis  mei  esse  substantiam  credentes  devotissime 
\  Ac  sacri  baptismatis  unda  animas  credant  orani 
a  labe  mundari,  seque  olei,  et  balsami  unctione  san- 
'ostremo  in  nullo  fas  sit  meae  doctrinae  derogare,  sed 

minimum  apicem  integram  inviolatamque  accipiant 
nt.  Insuper  matrem  meam  incorrupta  et  perpetua  vir- 
nctissimam,  speciali  praerogativa  super  oranes  Ange- 
ros  evectam,  post  Deum  ut  mundi  reginam  et  domi- 
)rent    ac    deprecentur.   Discipulos   quoque  meos  ex  pi- 

electos  supplicibus  votis  prosequantur;  eoruraque  ossa, 
3  reliquias  omnes  adorent.  Talia  pauperem  hunc  co- 
atque  enarrantem,  nonne  ut  stultum  risu  dignum  cen- 

praeterea  irridente,  perseveraret  diceas  :  Volo  ut  non 
le  dixi  firmissirae  credant ,  sed  ut  ii  ob  hanc  causam 
jsime  ac  rectissime  vivant,  et  propter  invisibilium 
n  a  me  traditara  terrena  omnia  sensibiliaque  postha- 
uo  ipsorum  in  me  ardentissimi  amoris  gratia  egesta- 
,  famem,  labores,  aerumnas,  cruciatus,  mortem  deni- 
ssiraam,  quam  nvidissime  patiantur:  haecque  potius 
nania  quam  mene  doctrinae  Vel  minimum  iota  negare, 
liuscomodi  hominem  mente  captum  aut  extra  se  pò- 
iares?  Sed  si  adiiceret  :  Volo  haec  omnia,  toto  invito 
^rfìceie;  nam  centra  reges  et  principes,  contraque 
^e  deorum  sive  hominum  relligiones  ac  sectas,  centra 
tareas  potestates  pugnare  intendo,  ex  his  omnino  pal- 
riumphum  reportaturus;  certe  in  eflfusiorem  risum  prò- 


Digitized  by 


Google 


—  143  — 

mondo,  e  rinnovarlo  con  quelle  in  tal  mod 
orino  come  Dio  vero  e  uno  col  Padre 
dapoi  che  io  sarò  obbrobriosamente  eroe 
vessillo  e  se^^no  della  Croce  sia  adorai 
ne  ;  e  che  rIì  chiodi  e  la  corona  delle  sj 
strumenti  della  mia  passione  siano  adora 
L  e  devozione  baciati  e  reputati  più  prezi 
E  che  gli  uomini  credano  che  uno  poco  < 
ino  si  converta  nel  mio  corpo  e  nel  m 
adorino  come  Dio;  e  che  credano  1'  acqu 
?li  peccati,  lo  olio  e  il  balsamo  santificai 
ottrina  eccedere  tutte  le  altre ,  e  non  si 
limo  iota.  E  che  la  mia  madre  sia  vergin 
levata  sopra  tutti  gli  cori  delli  angeli , 
amata  in  tutte  le  parti  del  mondo;  e  li  mi< 
ranno  in  tanta  reverenza  che  li  uomini  ad< 
cenere  delli  corpi  loro.  Se  un  tale  poverell 
queste  cose,  non  crederesti  tu  eh'  el  fusi 
ire  deriso? 


,  lui  perseverasse  dicendo:  Non  solamei 
I  queste  cose  ,  ma  ancora  che  per  quesl 
3  per  le  promissioni  delle  cose  invisibi 
bili,  e  per  mio  amore  patiscano  poverti 
ruciati  e  morte,  più  tosto  che  negare  ur 
ia  dottrina.  Dicendo  lui  cosi,  non  ti  pa 
izzato  e  fuor  d*  ogni  ragione  ?  Ma  se  anc 
j  aggiungesse:  Io  voglio  fare  tutte  quesl 
di  tutto  il  mondo,  e  voglio  combattere  coi 
ontra  tutte  le  sette  di  dei  e  di  uomini, 
ornali  e  reporterò  di  tutti  la  palma  e 
ideresti  de'  fatti  suoi,  come  d'uno  che  fuss 
i  ragione. 


Digitized  by 


Google 


—  144  — 

At,  si  interrogatus,  qua  fiducia,  quibus  armis  haec  efficere 
velit;  idem  respondeat;  Non  aliis  quam  linguae  meae,  meoruraque 
discipulorum  praedicationibus.  Sed  quia  eloquentìa  plerumque 
ad  persuadendum  vira  raagnam  habet,  ne  quid  suis  in  operibus 
facundiae  lenocinio  tribuatur,  illam  dicat  a  se  penitus  alienam 
et  se  suosque  ministros  nulla  arte  verborum,  sed  sobrio  et  sim- 
plici  eloquio  hoc  effecturos,  malori  nempe  insaniae  id  adscriberes* 

Si  vero  idem  subiungat:  Scio  propter  me  infinitara  hominum 
multituditìem  perituram  :  sed  quanto  plures  morientur ,  tanta 
maior  subcrescet  credenti um  numerus  ;  et  fides  mea  propagabi- 
tur  in  universis  finibus  terrae.  Meorum  enim  martyrura  sangui» 
tamquam  semen  in  maximura  proventura  redundabit.  Uni  prae- 
terea  ex  bis  piscatoribus,  eiusque  nunquam  successoribus  defu- 
turis  haereditate  continua  tradara  subii  rais  regni  perpetuum 
sceptruni:  superbara  quoque  urbem,  mundi  dominara,  ipsumque 
Iraperatorem  ad  deosculandos  vicarii  mei  pedes  incurvabo.  Oh, 
si  haec  narrantem  audisses,  quibusnara  furiìs,  ne  dicam  insania, 
eum  horainem  laborare  putares?  Quibusve  cachinnis  obstreperes? 

Coglisi  praeterea  haec  addenterai  Infiniti  de  me  libri  ab  excel- 
lentissirais  et  doctissimis  viris  conscribentur,  qui  rae  doctrinam- 
que  meara  praedicabunt,  eamque  super  oranes  alias  extollentfes 
totis  viribus  tuebuntur.  Sacerdotes  vero  mei  praecipua  in  populis 
reverentia,  solemni  denique  apparatu^  pompa  et  cereis  accensis, 
earadera  doetrinam  pronunciabunt;  quam  intento  ore,  humilique 
et  nudato  capite  audient  astantes.  Nonne  haec  vanissima  tibi 
somnia  viderentur? 

Concludat  hic  demum  :  His  tantum  proculdubio,  quae  recen- 
sui,  armis  instructus,  praedicta  omnia  consequar,  insuperabilique 
manu  Victor  evadam;  mihique  totus  terrarum  orbis  obtempera- 
bit,  nec  quisquam  contra  stabilimentura  meae  Relligionis  prae- 
valebit  in  aeternura. 

Talia  nempe  ilio  asseverante,  non  hoc  hominibus  universis, 
non  naturae,  non  toti  cadesti  machinae,  sed  soli  Deo  diceres 
opus  esse  possibile.  Cura  ergo  haec  omnia  iam  expleta  cerna- 
raus,  raanifestura  est  id  divinae  raaiestatis  tantum  opus  fu  issa, 
haneque  Christi    Fidem    a  solo   Deo  esse   constitutara.  Nunquid 


Digitized  by 


Google 


—  145  . 

Ma  se  ancora  domandato  con  e 
spondesse:  Non  con  altre  armi  che 
nessuno  credesse  che  volesse  us« 
volte  è  potente  a  persuadere  li  uo 
alcuna  rettorica  né  filosofia,  né 
semplice  parlare,  veramente  tu  il  i 
che  prima. 

Ma  se  poi  e'  soggiungesse  :  Io  s 
uomini  per  tutto  il  mondo  si  conv< 
patirà  martini  e  morte;  e  quanti  p 
tanti  più  ne  crescerà;  che  il  sangu 
seme  delli  miei  fedeli.  E  tante  fi 
Pietro  pescatore  e  tutti  i  suoi  succ 
perba,  e  saranno  li  primi  uomini  ( 
peratore  romano  si  inclinerà  con  r 
Oh  !  se  innanzi  che  venisse  Cristo 
naiTare  queste  cose,  non  averesti 
fusse  spacciato  e  fuora  di  ogni  ser 

E  se  oltre  alle  predette  cose  di 
e  per  defensione  della  mia  dottrina 
in  ogni  lingua  da  uomini  dottissim 
sacerdoti  con  somma  reverenza  e  : 
cesi,  pronunzieranno  in  alto  e  de 
popolo ,  il  quale  la  udirà  roverei 
stando  ritto:  non  crederesti  tu  che  ( 

E    se   lui    finalmente  conclude» 
lo    intendo    di    fare,  senza    fallo  si 
ni  uno  potrà  prevalere  centra  me, 
gione,  la  quale  durerà   in  eterno. 

Certo,  quando  tu  considerassi  t 
giudicheresti  che  non  solamente  noi 
poverello;  ma  né  anche  a  tutti  gli  i 
eccellenti,  né  a  tutte  le  forze  della  r 
ma  solo  possibili  alla  infinita  potè 

Savonauola  -  Triumphm  Cihcìs. 


Digitized  by 


Google 


—  146  — 


^ 


gorum,  aut  philosopborum  quispiam,  aut  Mahutnetes, 
regum  potentissimus  talia  gessit?  Aut  alìquis  Deus  gen- 
nationum  buie  aequiparamlus  est?  Huiusmodi  quippe 
saeculo  non  sunt  audita.  Erubescant  itaque  et  confun- 
^ui  de  Christo  infideliter  sentiunt. 


ò  vero  dici  potest  casu  haec  evenisse;  cum  et  Propbetae 
ae  multo  ante  baec  eventura  praedixerint,  id  quod  anti- 
idelia  et  ludaeorum  et  gentium  monumenta  testantur, 
s  scribitur  non  solum  baec  ab  ipso  Deo,  ut  futura  re- 
lisse,  sed  illa  se  Deum  omnino  promisisse  facturum. 

;erea,  sicut  in  naturalibus  quaedam  causae  sunt  necessa- 
ledam  ut  in  pluribus,  quaedam  indifferentes^  ita  et  in  ra- 
onibus  per  comparationem  ad  intelleetura,  quaedam  sunt 
iae  cogentes  penitus  intellectum  ad  assentiendum,  quae 
ratioues  vocantur;  quaedam  autem  dialecticae  probationes 
-,  intellectum  non  semper,  sed  piuriraum  inclinantes,  qui- 
len  flrmiter  ille  vinciri  non  potest;  quaedam  vero  sunt 
les,  ut  vix  tenuem  assensum  inducant.  Quamvis  ergo  in 
fimis^  ut  in  mathemalicis,  innumerae  suppetant  demon- 
js,  in  naturalibus  tamen  paucae  inveniuntur;  sed  in  rebus 
issirais,  quin  etiara  in  moralibus,  fere  nullae  demonstra- 
abentur.  Adeo  enira  debile  est  nostri  lumen  inlellectus,  ut 

rerum  differentias  ignoret;  phiiosophi  enim  accidentibua 
jrentiis  utuntur,  ideo  etiam  diffinitiones  rerum  proprias 
;.  Cum  ergo  quod  quid  est,  sive  diflBnitio,  demonstrationis 
ium,  sequitur  aut  nullas  aut  paucissimas  in    naturalibus 

demonstrationes.  Quare  valde  difficile  e^it  hominis  intel- 
in  naluralibu»  et  raoralibus  scientiis  stabilire,  multoqtie 
n  metaphisicis;  sed  multo  difficilius  est  intellectum  simul 
3re  et  affectum  ad  se  trahere  et  a  vitiis  ad  virtutes  irumu- 
im  enim  sensus  spiritui  ac  rationi  maxime  adversetur, 
m  est  valde,  ut    intellectum   sequatur   affectus.  Omnium 


Digitized  by 


Coogle 


-   147  — 

che  noi  vediamo  tutte  queste  cose  fatte;  chi  può  negare  che 
sta  sia  opera  delia  divina  maestà  e  che  la  Fede  di  CrisU 
vera,  se  non  chi  ha  totalmente  perso  il  cervello,  o  chi  è 
vizii  accecato?  Qual  mago,  qual  filosofo,  qual  re  potentìssin: 
fatto  mai  tali  .cose?  Pare  egli  a  te  che  Mahumeto,  o  li 
de'  gentili  siano  da  comparare  a  Cristo ,  innanzi  allo  av\ 
de!  quale  non  dico  pure  che  non  fussino  fatte  simil  cose 
non   furono  mai  da  alcuno  pensate  di  fare? 

Né  si  può  dire  che  le  sieno  venute  a  caso,  perchè  le 
state  uno  gran  tempo  innanzi  predette  da' profeti  e  dalle  Sii 
li  libri  de'  quali  sono  noti  a  tutto  il  mondo,  promettendo  Di< 
la  bocca  loro  non  solamente  che  tal  cose  avessi  no  a  essere 
ancora  che  lui  le  voleva  fare.  E  però  appare  che  la  Fec 
Cristo  è  fatta  da  Dio;  e  non  può  per  modo  alcuno  essere  f 

Item,  nelle  cose  naturali  vediamo  che  alcune  cause  sei 
producono  il  suo  effetto;  alcune  quasi  sempre,  alcune  altre 
indiflferènti  a  produrlo  e  non  produrlo.  Cosi  è  nelle  ragion 
si  fanno  per  provare  qualche  cosa;  perchè  alcune  sempr< 
stringono  lo  intelletto  a  consentire  ,  e  queste  da*  logici 
chiamate  demonstrazloni  ;  alcune  altre  non  sono  di  tanta 
cacia,  ma  pur  quasi  sempre  inclinano  lo  intelletto  a  crec 
alcune  altre  sono  cosi  debili  che  molto  poco  inclinano  lo  ; 
letto  a  consentirli.  Avvenga  dunque  che  nelle  scienze  mat 
tiche  abbondino  le  demonstrazloni,  nientedimeno  nello  se 
naturali  se  ne  truova  poche  ;  e  molto  manco,  anzi  forse 
na,  nelle  scienze  morali  ed  in  quelle  che  parlano  delle 
altissime  e  divine;  perchè  il  nostro  intelletto  è  tanto  d 
che  non  conosce  veramente  la  proprietà  delle  cose  ;  e  p< 
molto  difficile  costringerlo  nelle  cose  che  non  sono  molto 
iiifeste;  perchè  fugge  per  molte  vie.  Se  dunque  è  difficile, 
sime  nelle  cose  morali  e  divine,  convincere  al  tutto  lo  iute 
deiruorao,  molto  più  sarà  difficile  inclinare  lo  intelletto  ins 
con  lo  affetto  alle  virtù  e  alle  contemplazioni  divine,  repugn 
massime  sempre  la  carne  allo  spirito.  Ma  sopra  ogni  cosa  è  i 
più  difficile  costringere  lo  intelletto  e  inclinare  lo  affé 
quelle,  per  tal  modo  che  conseguitino  le  buone  operazioni  j 


Digitized  by 


Google 


—  148  — 

ifficillimum  est  utrumque  concorditer  adeo  determinare^ 
Drum  operum  fructus  inde  proveniat,  ad  extremumque^ 
usque  vitae  perseveret.  In  omni  enim  Philosophorum  do- 
quot  capita  totidem  vidimus  opiniones:  eorumque  paucis- 
id  amare  quod  docent;  sed  eorum  fere  neminem  bonis 
is  incorruptum  vacasse  usque  ad  mortem;  quod  si  qui» 
08  tnlis  inveniatur,  prò  miraculo  habent.  Si  ergo  Philo- 
im  praecipui  non  valuerunt  homiuis    intellectum   nisi  in 

sistere  ad  ea  credenda,  quae  ipsa  ratio  dictat,  nobisque 
ituraliter  inserta,  ut  Deum  esse,  eumque  rerum  humanarum 

providentiam,  et  bonum  virtutis  esse  retinendum,  malum 
igiendum,  ac  caelera  generis  eiusdem  ;  neque  etiam  in 
affectum  cum  intellectu  in  bene  agendo  ita  conciliare 
mt,  ut  ad  extreraum  usque  non  discreparint  ;  quanto  mi- 
e  impetrare  possent  in  bis,  quae  penitus  rationem  exce- 
At  ipsius  Ghristi  discipuli  sola  praedicatione  intellectum 
;t  affectum  infinitae  homìnum  multitudinis  coarctarunt  et 
[juodamraodo  ferreis  fìgentes  ad  ea  credenda  et  diligenda 
ere,  ad  quae  non  modo  ipsa  demonstratio,  sed  nec  ali- 
imana  ratio  ullo  modo  pervenire  potest,  ut  terrena  omnia 
im  vilissima  proplei-  regni  coeloruui  proraissionem  repu- 
ta nullis  defessi  in  bene  agendo  laboribus,  non  blanditiis, 
nis,  non  tormentis  a  proposito  revocati.  Qua  ergo  virtute 
res  ac  literarum  expertes  hoc  effecerunl?  Non  humana 
I,  sed  divina:  natura  enim  Inter  mortales  ultimum  conatum 
osophis  consumraavit,  nec  tamen  eam  in  illis  vim  pepe- 
sprehenditur.  Certe  si  Fides  Christi  esset  piena  mendaciis, 
tuissent  piscatores  tam  mirabile  opus  efficere,  neque  ipsa 
LI  Inter  tot  impugnantes  persistere  ac  pollere. 


lì,  si  Chrìstus  Crucifixus    eiusqne  piscatores  eo  modo,  quo 

est,  ad  amorem  divinum   universum  terrarum  orbem  lam 

ter  illexerunt,  id  simplìci  sermone  facere  non   potuerunt. 

im  sìmplicibus   verbis  viri  praesertim  graves    ac  sapien- 


Digitized  by 


Google 


—  149  — 

Terantemente.  Onde  noi  vediamo  nelle  scuole  de'  filosofi  tante 
opinioni  quanti  capi,  e  pochi  amare  quello  che  intendono  o  in- 
segnano: ma  molto  minore  numero  si  trova  di  quelli  che  con- 
seguitino lo  affetto  con  le  buone  opere,  perseverando  in  quelle; 
e  se  alcuno  si  truova  tale  tra  gli  filosofi,  è  reputato  un  miracolo. 
5e  dunque  gli  precipui  filosofi  con  la  forza  della  loro  dottrina  e 
eloquenza  hanno  appena  potuto  firmare  lo  intelletto  di  pochi  uo- 
mini a  credere  le  cose  che  sono  nella  natura  dell'uomo  inserte, 
come  è,  verbigrazin,  che  Dio  ha  providenzia  delle  cose  umane, 
^  che  dobbiamo  seguitare  il  bene  delle  virtù  e  sempre  fuggire 
^li  vizii,  e  non  hanno  avuto  forza,  se  non  in  pochissimi,  di 
fermarli  poi  nel  bene  operare  ;  quanto  minormente  averiano 
avuta  forza  di  persuadere  con  efficacia  alli  uomini  le  cose  che 
sono  totalmente  sopra  la  ragione  naturale,  massime  per  tal  mo- 
<lo  che  a  quella  persuasione  seguitasse  lo  amore  con  le  opere 
virtuose?  Ma  li  discepoli  di  Cristo,  uomini  idioti  e  pescatori,  con 
la  semplice  predicazione  per  tal  modo  persuasero  al  mondo  le 
-cose  della  fede,  che  le  crederono  infiniti  uomini  come  credono 
li  filosofi  li  primi  principii;  e  con  tanto  affetto  le  amarono  e  se- 
aitarono  con  le  buone  e  sante  operazioni,  che  ogni  cosa  dei 
mondo  reputano  come  sterco  e  fango;  né  per  blandizie,  né  per 
minaccie,  né  per  martini  e  crudelissime  morti,  da  quella  fede 
•e  da  quello  amore  e  opere  sante  mai  si  poterono  revocare. 
Dunque  con  qual  virtù  li  pescatori  e  uomini  illitterati  hanno  po- 
tuto conseguire  quello  che  è  sopra  la  capacità  d'ogni  uomo,  non 
lo  avendo  potuto,  né  potendo  ottenere  li  eccellentissimi  filosofi 
ii0lle  cose  che  sono  naturalmente  nelle  menti  degli  uomini  in- 
serte ;  massime  dicendo  li  loro  imitatori  che  la  natura  aveva 
fatto  V  ultimo  suo  sforzo  a  fare  li  Ingegni  di  quelli  primi  e  più 
eccellenti  filosofi?  Certo,  se  la  fede  non  fusse  vera,  non  avrebbero 
potuto  fare  li  uomini  pescatori  in  nelle  cose  false,  quel  che  noa 
ha  potuto  fare  la  maggiore  virtù  della  natura  in  nelle  vere. 

Itenij  se  Cristo  Crocifisso  e  il  suoi  pescatori  hanno  con  tanta 
efficacia  in  tutto  lo  universo  persuasa  alli  uomini  la  sua  dottri- 
na, certo  non  pare  che  con  le  semplici  parole  abbino  potuto 
farlo  ;  massime    perché  e'  savi  e  prudenti  e  grandi  uomini  noa 


Digitized  by 


Google 


—   150  — 

iescunt.  Certum  est  autem  ipsos  verba  sua  mira- 
asse,  quae  tam  multa,  stupendaque  fuerunt,  ut  na- 
utem  penitus  supergressa,  non  nisi  a  Deo  fieri 
li  solus  rairaculorum  est  auctor.  Deus  auten» 
io,  sed  ventati  testimonium  perhibeL  Christiana- 
per  quam  ea  facta  sunt,  mentiri  non  potest. 
rairacula  negaverit^  hoc  certe  est  omnium  mira- 
:imum;  ingentia  scilicet  ea,  quae  supra  commemo- 
que  miraculis  per  Christuia  pauperem  et  per  ru- 
lue  piscatores  eius  discipulos  fuisse  confecta.  Sive- 
is  Christus  eiusque  discipuli  fulserint,  siv«  non,  uti- 
in  eius  operibns  infinita  potentia  omnem  superane 
iorum  deorum.  Queraadmodum  autem  inter  causas  ea 
lae  potentior  extat,  ita  inter  Deos  eura  dicimus  vere 
ìunctis  eroinentissima  praestat  potestate;  nt  noster 
for  invictissimus  Christus. 


CAPVT  XIV. 

.   SAPIENTIA   CHRISTI   FIDEM   ESSE   VEKAM. 


[ue  sapientiam  iam  ostendamus  nulli  cessisse.  I^ri- 
m  sapientiae  est  ordinare  resque  ipsas  bene  dispo- 
li  bus  vero,  quae  a»!  Hnem  sunt  dirigenda,  sumere- 
;  regulara  ex  fine  oportet;  tunc  enim  unumquodque 
itur,  quando  ad  flnem  debitum  ordinatur.  Finis 
e  rei,  est  ipsius  bonum.  Unde  in  artibus  qui  finent 
nt,  ad  illumque  coetera  coordinane,  sapierites  in  ea 
tntur;  sicut  in  architectura  non  ii  sapientes  dicuntur^ 
L,  lapides,  reliquamque  materiam  subministrant,  sed 
lam  complectitur  formam,  sapiens  habetur  archite- 
Icialibus  autem  cum  particulares  tantum  fines,  non 
lanae    vitae,   considerentur^    non    poterit    quisquam 


Digitized  by 


Google 


—  151  — 

arieno  loro  creduto.  Dunque  bisogna  dire  che  hanno  le  1 
fole  confirraate  con  miracoli,  come  è  manifesto  a  tutto  il 
Non  polendo  dunque  fare  tali  miracoli  se  non  Dio,  perei 
sopra  tutte  le  forze  della  natura ,  e  non  dando  Dio  tesi 
alla  falsità,  resta  che  la  dottrina  loro  e  la  fede  che  han 
dicata  sia  tutta  vera.  E  se  alcuno  negasse  li  miracoli,  c( 
rebbe  massimo  miracolo  sopra  tutti  che  uno  uomo  crocit 
poveri  pescatori  avesse  fatto  le  cose  sopradelte,  e  in  que 
persuasele  a  tutto  il  mondo  con  semplici  parole,  senza 
miracoli.  Dunque^  o  sieno  state  fatte  le  cose  già  dette  i 
racoli,  o  senza  miracoli,  non  si  può  negare  che  la  pot 
Cristo  non  abbia  superato  ogni  altra  potenza  che  si  i 
veduta  nel  mondo.  Dunque  come  gli  filosofi  tra  le  cause 
quella  essere  la  prima  che  è  più  potente  delle  altre,  ce 
gna  concludere  che  tra  li  Dei  quello  è  vero  e  sommo 
quale  è  più  potente  di  tutti.  Non  essendosi  dunque  tr 
più  potente  del  nostro  Salvatore  lesu  Cristo  il  quale  di  i 
altri  ha  trionfato,  seguita  che  lui  sia  il  vero  Dio,  e  < 
vera  la  Fede  nostra. 

CAPITOLO  XIV. 

LA   FEDE  ESSERE   VERA   PER  RAGIONI   FONDATE 
NELLA   SAPIENZA   DI   CRISTO. 

Dimonstriamo  ancora  che  Cristo  ha  superato  ogni  uoir 
pienza.  Prima,  perchè  alla  siipienza  appartiene  ordinare 
cose  al  fine  il  quale  è  regola  di  tale  ordine.  Onde  nelle  ari 
artefice  è  domandato  savio  il  quale  ordina  le  cose  dell' 
fine  loro  principale.  Come  lo  architettore  è  domandato  il 
quella  arte,  e  non  gli  manuali.  Ma  perchè  gli  artefici 
rano  fini  particolari,  non  sono  domandati  savi  assolutame 
ciascheduno  nella  arte  sua:  puossi  dunque  colui  domani 
vio  assolutamente  il  quale  considera  lo  ultimo  fine  della 
vita,  ed  a  quello  ordina  sé  e  tutte  le  sue  operazioni.  Coi 
dunque  che  solo  lesu  Nazareno  abbia  dimostrato  il  v 
della  umana   vita  e  li  veri  mezzi  da  pervenire  a  quelle 


Digitized  by 


Google 


—  152  — 

absolute  sapiens,  sed  secundum  quid,  nominari.  Qui  ergo  supre- 
mum  et  consummatum  humanae  vitae  finem  penitus  ohservat, 
omniaque  opportuna  media,  suasque  ad  illum  operationes  dispo- 
nit,  iure  sapiens  sitnpliciter  dicendus  erit.  Sed  lesus  Nazarenus 
suis  cum  discipulis  atque  cultoribus  solus  verum  humanae 
vitae  finem,  veraque  media  ostendens,  efficaciter  docuit,  perfe- 
cteque  adimpievit,  ita  ut  nullus  finis  melior  nec  perfectior  cliri- 
stiana  vita  inveniri  aut  excogitari  possi t:  patet  ergo  quod,  nec 
Inter  Deos,  si  tamen  dii  sunt  alii,  nec  inter  bomines,  quisquam 
sapientior  ùnquam  inventus  sit,  aut  inveniri  possit* 

Signum  insuper  scientis  est  docere  posse.  Cum  enim  quis  ad 
perfectionem  scientiae  pervenerit,  facile  potest  alios  erudire  ; 
quemadmodum  cum  quis  ad  perfectam  aetatem  pervenerit,  po- 
test filios  generare.  Sed  nullus  alius  deus  vel  homo  a  saeculo 
inventus  est,  qui  tam  proficuam  sapientiam  quam  Christiana  est, 
mortalibus  attulerit,  quique  simul  eam  tam  €BM!Ìle  docuerit.  Phi- 
losophorum  namque  doctrina  obscura  est,  et  longo  vix  tempore 
perceptibilis,  multis  quoque  erroribus  difficultatibusque  perplexa, 
quibus  vel  ipsi  praeceptores  incerti  plerumque  anxiique  torquen- 
tur;  sicut  de  divina  providentìa  et  de  humanae  vitae  fine 
superius  dictum  est.  At  postquam  sapìentissimus  Magister  et 
Salvator  noster  Christus  ipse  comparuit,  non  multo  temporis 
intervallo  universus  mundus  de  providentia  et  bonitatc  Dei,  de 
animae  immortali  tate,  de  fine  ac  beatitudine  hominis,  de  inediis 
ad  eam  perveniendi,  de  compluribus  denique  aliis  documentis 
adeo  fuit  illustratus,  ut  etiam  in  puerili  et  imbecilla  utriusque 
sexus  aetate,  Christiani  clarius  haec  intelligant,  quam  praeclari 
Philosophi  indefesso  studio  cognoverint:  in  hacque  doctrina  ita 
immobiles  flant  atque  constantes,  ut  mille  ad  mortem  usque 
supplicia  perpeti  malint,  quam  minimum  iota  doctrinae  Christi 
impie  denegare. 

Praeterea  agentis  virtus  tanto  maior  apparet,  quanto  ad  re- 
motiora  se  extecdit  et  citius  operatur.  Quo  itaque  potentior  fue- 
rit  sapientia,  eo  magis  ac  velocius  ad  insipientes  ìmmutandos 
sanandosque  valebit.  Non  enim  maxime  est  vìrtutis  aut  indù- 
striae  opus  sapientes  efficere    homines   docili   acutoque    ingenio 


Digitized  by 


Google 


-*-^^ 


^  153  — 

efficacemente  insefirnati  cba  gli  suoi  discepoli  e  fedeli  cristiani 
hanno  ordinata  tutta  la  sua  vita  a  quello  per  questi  debiti  mezzi: 
non  si  essendo  mai  veduto  questo  in  altri,  né  in  dei  de*  pagani, 
né  in  uomini,  segaita  che  lui  solo  sia  veramente  savio,  che  la 
sua  sapienza  0<a  eminente  sopra  tutte  ;  non  si  potendo  trovare 
migliore  fine  né  migliori  mezzi  da  pervenirli  che  quelli  che  lui 
ha  insegnato. 


Item,  uno  segno  di  gran  sapienza  dell'  uomo  è  quando  facil- 
mente può  insegnare  :  cosi  come  è  segno  di  perfetta  età  quan- 
do V  uomo  può  generare.  Dunque  non  si  trovando  né  tra  gli 
dei,  né  tra  gli  uomini,  chi  abbi  insegnato  né  più  alta,  né  più 
utile  sapienza,  né  con  maggiore  facilità  che  Cristo,  seguita  lui 
essere  stato  il  sapientissimo  sopra  tutti.  Certo  noi  sappiamo 
quanto  é  oscura  la  dottrina  de'  filosofi,  e  con  quanta  difficoltà, 
e  in  lungo  tempo  si  impara,  con  admistione  di  molti  errori: 
onde  essi  medesimi  precettori  sono  molte  volte  dubii  nelle  cose 
che  insegnano;  come  è,  verbigrazia,  quando  trattano  della  prov- 
videnzia  divina  e  del  fine  della  umana  vita,  e  delle  altre  cose 
che  appartengono  alla  salute.  Ma  poi  che  il  nostro  Salvatore  e 
Maestro  sapientissimo  Cristo  lesu  apparse  al  mondo,  in  pochissi- 
mo tempo  per  tal  modo  illuminò  gli  uomini  di  queste  cose  che 
etiam  gli  nostri  fanciulli  e  le  donne  cristiane  con  gran  clarità 
intendono  meglio  simil  cose,  che  non  poterono  con  tanto  studio 
intendere  e  conoscere  gli  filosofi:  e  sono  in  questa  dottrina  cosi 
fermi  e  constanti,  che  più  tosto  vogliono  patire  mille  volte  la 
morte  che  negarne  uno  minimo  iota. 


Item,  la  virtù  dell*  operante  tanto  si  conosce  essere  maggiore 
quanto  più  lungo  si  estende  e  quanto  opera  più  presto.  E  però 
tanto  si  conosce  una  sapienza  essere  maggiore,  quanto  più  uo- 
mini peccatori  e  stolti  e  in  più  breve  tempo  a  sé  converte.  Per- 
chè convertire  a  sé  gli   uomini    prudenti  e  ingegnosi  e  bene  di- 


Digitized  by 


Google 


—  154  — 

praeditos,  atque  ita  a  natura  ipsa  dispositos  :  at  stultos,  parvulos^ 
hebetes,  quin  et  mulierculas,peccatoresque  gravissimos  ac  flagitio- 
sissìmos  tfomines,  meretricesque  subito  ad  sapientiatn  et  ad  vitae 
rectitudinem  convertere,  humanas  vires  excedit.  At  lesus  noster 
non  minus  ex  praedictis  omnibus  innaraeros  quam  ex  prudenti- 
bus  et  acutissimis  viris  repente  soloque  fere  nutu  raira  quadam 
cordis  compunctione  mutavit,  et  quotidie  ab  huiusraodi  non  ces- 
sat  effectu  :  quod  non  alius  deorum  nunquam,  hominumque  ef- 
fecit:  Chrìsti  ergo  sapientia  et  doctrina  cunctis  est  praeferenda. 
Cura  natura  itera  sit  ad  unum  determinata,  non  magnae  vir- 
tutis  est  in  rebus  naturalibus  per  ipsius  naturae  media  aliquid 
efficere;  ut  si  spiritalis  quaepìam  creatura,  semine  ignis  admoto^ 
illius  adrainiculo  domum  statim  succendat,  quod  in  ipsa  est 
hominis  facoltate  non  arduum  reputaretur.  At  si  per  contrarias 
causas,  ut  puta  ex  glaciali  aqua  ignem  eliciat,  ex  eaque  incea- 
dium  nutriat,  id  admirabile  sane  opus  magnaeque  virtutis  ae- 
stimaretur.  Sìgnum  ergo  sumraae  et  inflnitae  virtutis  est  ab^^que 
ullo  naturali  iostrumento  posse  omnia  naturalia  operari:  et  iterum 
quolibet  instrumento  posse  quaecumque  libuerit,  vel  etiam  illi 
contraria  pariter  educere.  Docere  itaque  per  debita  et  naturalia 
media  sapientiam,  quemadraodum  Philosophi  docuerunt,  iuxta 
solitum  Intellectus  humani  captum ,  haud  eximium  admiran- 
dumque  est;  sed  per  stultitiam  mundi,  id  es»,  per  ea,  quae  apud 
homines  stultissima  existimantur,  tradere  summam  et  ineflfabilem 
sapientiam,  et  stultissima  mundi  convertere  in  divinae  sapien- 
tiae  instrumenta,  maximamque  in  eis  sapientiam  collocare,  diiB- 
cillimum  sane  opus  et  divinum  tantummodo  judicandum.  Quod  si 
Crucis  horror  et  opprobrium  una  cum  subsannationibus,  sputis, 
alapis,  verberibus  et  tormentis,  quae  moriens  passus  est  Christus, 
considerentur  ;  nihil  hac  Cruce  magis  tetrum  aut  stultum,  ante- 
quam  Christus  crucifigeretur,  poterat  inveniri.  Per  ipsam  vero 
Christus  orbi  terrarura  maximara  contulit  et  indidit  sapientiam, 
ut  omnis  Christiana  professio  docet,  et  experìentia  quotidiana 
testalur.  Ergo  praecipua  et  divina  est  in  Christo  sapientia  in  alio 
numquam  reperta    nec  audita. 


Digitized  by 


Google 


—  155  — 

spositi  da  natura  o  da  consuetudine,  non  è  segno  di  gran  virtù 
<li  sapienza.  Ma  ben  si  mostra  gran  sapienza  quella  che  non  so- 
lamente gli  savi  e  ben  dispositi,  ma  etiam  V  ingegni  bassi , 
fanciulli  e  donne  tira  in  brevissimo  tempo  :  e  peccatori  gravis- 
simi e  flagiziosissimi  e  meretrici  subito  converte  alla  rettitudine 
del  ben  vivere.  Questo  dunque  avendo  fatto  il  nostro  Cristo  solo, 
non  in  pochi  uomini,  ma  in  infiniti,  e  in  tutte  le  parti  del  mondo, 
manifestai  cosa  è  che  non  è  sapienza  che  sfa  da  comparare  a 
questa. 

Item^  nelle  cose  naturali  non  è  gran  cosa  ad  operare  per  li 
mezzi  di  essa  natura;  come  se  uno  angelo  mediante  il  fuoco  ar- 
dessi una  casa,  non  sarebbe  esistimata  cosa  grande;  ma  si  bene 
se  la  ardesse  con  l'acqua  gelata.  Uno  segno  dunque  che  una 
virtù  sia  somma  e  infinita  è  quando  può  operare  tutte  le  cose 
naturali  e  tutte  le  altre  senza  adiutorio  d'  alcuna  altra  causa,  o 
vero  con  ogni  istrumento  fare  tutto  quel  che  la  vuole,  etiam 
le  cose  contrarie  a  tale  istrumento.  Dunque  insegnare  la  sa- 
pienza per  li  debiti  e  usitati  mezzi,  come  fanno  gli  filosofi,  non 
è  cosa  molto  amiranda;  ma  insegnarla  per  le  cose  contrarie, 
cioè  per  quelle  che  sono  reputate  stoltissime  appresso  tutti  gli 
uomini  ;  è  cosa  di  gran  virtù.  La  qual  cosa  ha  fatto  Cristo  il 
quale  per  la  stoltizia  e  obbrobrio  della  croce,  della  quale  ninna 
altra  innanzi  a  lui  era  più  stolta  e  ignominiosa,  ha  dato  al  mondo 
una  somma  sapienza  ;  e  ha  avuto  tanta  forza  che  la  somma  e 
ineffabile  sapienza  ha  collocata  nella  massima  e  obbrobriosa 
stultizia  per  tal  modo  che  come  la  cotidiana  esperienza  dimo- 
stra chi  non  studia  in  questo  libro  stolto  e  sapiente  della  croce 
non  acquista  mai  vera  sapienza  ;  e  chi  li  studia,  ne  truova  tanta 
che  ogni  sapienza  umana  reputa  stoltizia.  Dunque  la  sapienza 
di  Cristo  è  sopra  ogni  altra  prestantissima. 


Digitized  by 


Google 


—  156  — 

Itera  cum  sapientia  sit  divinarum  rerum,  illa  profecto  sapien- 
ti omnibus  praestat,  quae  supra  caeteras  de  divinis  rebus  ho- 
ines  iristruit:  sed  nulla  id  magis  peregit,  quam  sapientia  Chri- 
ì  :  ergo  ipsa  caeteris  est  praestantlor.  Quod  autem  ita  sit, 
pparet  ex  scriptis  ante  Christum  et  extra  eius  doctrinam 
litis,  quae  si  christianorum  libris  monumentisque  compa- 
ntur,  panca  a  piiilosopbis  dices  et  ab  aliis  auctoribus  esse 
adita.  Quinimo  ad  augendam  perficiendamque  philosophiam 
urimum  contulit  doctrina  Christiana,  quae  rerum  divinarum 
^ritiam  adeo  circumquaque  diffudit,  ut  fere  nunc  omnes 
tiristum  profitentes  ea  sciant  ac  doceant,  quae  ante  illius  ad- 
mtum  vix  a  philosopbis  percipiebantur.  Deinceps  autem  post 
postolorum  praeconia,  suis  detectis  erroribus,'  non  secus  eru- 
lerunt  homines   ac  sese  purgare   contenderunt,   quam  si  nocte 

stercore  coenoque  versati,  superinfusa  mox  luce,  imraunditia 
[a  conspecta,  pudore  ac  confusione  correpti,  eam  abstergere 
irassent.  Nam  et  philosophi  et  poetae  quidam  idolorum  suorum 
iltum  et  aniles  fabulas  ac  turpia  deliramenta  erube«centes,  su- 
^rinducta  luce  Christi  (ad  quam  tamen  prae  nimio  fulgore  ca- 
javerunt)  conati  sunt  mendacium  fulcire  mendacio,  allegoricos 
ìDSus  comminiscentes  ;  cum  viderent  se  aliter  deorum  suoruia 
irpitudinem  ac  pleraque  flagitiosissima,  ipsis  quoque  homìni- 
is  nefaria,  celare  et  honestare  non  posse. 

Ad  sapientem  praeterea  pertinet  non  modo  facilia,  sed  difficilia 
loque  cognoscere,  eaque  decere  posse  ab  adversariisque  defende- 
I.  De  rebus  vero  divinis  ditficiliora  nemo  proposuit,  faciliusque 
iquam,  quam  Cbristus  ipse  perdocuit.  Nec  paucos  tantum  disci- 
ilos,  sed  universum  terrae  orbem  instruxit.  Ab  intinitis  quoque 
)pugnatoribus  ita  facile  eadem  christiani  defendunt  ut  quisquis 
>rum  rationes  librosque  legerit,  banc  unam  perennem  et  incom- 
irabilem  sapientiam  esse  dubitare  ullo  modo  non  possit.  Neque 
5ro  centra  eam  syllogisticis  modo  contentionibus,  sed  imprope- 
is,  minis  gladioque  ad  necem  usque  acerbissime  pugnatum  fuìt: 
im  ea  tamen  invicta  de  bis  omnibus  trimpharit.  Profecto  si 
iversus  philosophos  principes  ac  tyranni  quemadmodum  con- 
a  christianos  rationibus    tormentisque  certassent,  illos  existimo 


Digitized  by 


Google 


—  157  — 

Itenij  essendo  la  sapienza  scienza  delle  co 
sto  ancora  la  sapienza  di  Cristo  eccede  ogni 
tratta  delle  cose  divine,  né  con  tanta  altezza, 
come  appare  per  la  comparazione  de'  libri  de 
quelli  de'  filosofi.  Perocché  si  vede  che  la  teologi 
e  fatta  perfetta  la  filosofia:  e  per  tal  modo  ha  < 
delle  cose  divine,  che  gli  cristiani,  etiam  idioti,  h 
quello  che  soleva  essere  molto  difficile  tra  gli  fil 
la  predicazione  apostolica  così  scoperse  gli  err 
fa  una  gran  luce  quando  si  infonde  sopra  que 
bre  nudi  e  immondi  ;  li  quali,  venendo  la  lu 
corrono  a  lavare  le  macchie  loro  e  rivest 
filosoft  e  poeti,  poiché  venne  la  luce  di  Cristc 
gaarono  del  culto  delli  idoli  e  delle  fabule  loi 
rio  a  volere  allegorizzarle,  vedendo  essere  scc 
e  flagiziosissima  superstizione  delli  loro  Dei  e 
tri  menti  onestare. 


Item,  all'uomo  di  gran  sapienza  appartiene 
alte  e  difficili.  Avendo  dunque  Cristo  insegn 
non  possono  trovare  più  difficili  e  facilmente  < 
to  il  mondo;  chi  può  dubitare  la  sua  essere 
rabile?  Massime  che  centra  lei  non  é  stato 
con  ragione,  ma  etiam  con  la  spada  e  gn 
crudelissimi  martirii.  Certo,  se  centra  gli  filo: 
battuto  in  questo  modo,  avrebbeno  negato  ins 
cipii,  né  averiano    saputo    o  potuto  defendere 


Digitized  by 


Google 


—  158  — 

fiiisse  vel  prima  apud  se  principia  negaturos.  Christus  autera 
vel  ea  ipsa  propoDens,  quae  ratione  naturali  investigari  non  pos- 
sunt,  Illa  tamen  et  ab  ipso  gladio,  et  ab  omni  deorum  ac  philo- 
sophorum  sapientìa,  iniurìaque  defendens,  solide  in  perpetuum 
robore  confirmavit. 

Item;  aut  Fides  est  vera,  aut  commenticia;  si  vera,  bene  con- 
veoimus:  si  commenticiam  dixeris,  non  minus  probo  Christum 
fuisse  omnium  sagacissimum  et  sapientlssiraum,  qui  tam  difficì- 
lia  et  ardua  exquisivit,  eaque  mortalibus  ita  persuasiti  ut  nulla 
vel  divina  vel  humana  ratione  aut  potestate  infringi  destrui- 
que  potuerint.  Christiani  namque  doctores  ipsi  etiam  pbilosopbiae 
scientiam  profitentur,  et  ea  qua  docuit  Christus,  quamquam  sa- 
prà rationem  sunt,  philosophiae  tamen  non  repugnare,  quin  po- 
tius  scientias  omnes  servire  eis  ostendunt;  nec,  quemadmodum 
quidam  rudes  ac  superstitiosi,  philosophiara,  aut  aliquam  veram 
scientiam  reiiciunt,  vel  contemnunt,  sed  omnia  quae  bene  dieta 
sunt  in  ius  suum  tamquam  ab  iniustis  possessoribus  sibi  vindi- 
cant.  Al  quis  adeo  vel  sapiens,  vel  astutus  inveniri  posset,  qui 
ulia  flgmenta,  seu  mendacia  ad  versus  omnes  tara  multorum  sa- 
pientum  rationes  tueretur,  et  cullibet  philosophiae  consona  esse 
monstraret?  Profecto  verum  vero  consonar,  et  falso  omnia  dis- 
sonane Si  evi^o  philosophi  difflculter  verum  ab  adversariis  il- 
laesura  servare  ac  protegere  potuerunt,  quanto  minus  falsuni, 
viribus  propriis  infirmura,  a  violenta  et  callida  impugnationo  de- 
fendent?  Itaque,  posito  Fidera  hanc  esse  commenticiam,  necesse 
est  concludere  (^hristum  omnium  sagacissimum  sapientissimum- 
que  fuisse,  qui  per  investigabilia  atque  ardua  documenta  homi- 
nes  ad  se  alliciens  Iraxerit,  et  sacro  quoddam  spiraminé  impule- 
rit  ad  bene  beateque  vivendum.  Sed  cum  pugnantia  invicena 
simul  stare  nequeant,  ut  scilicet  falsa  cum  vera  philosophia  con- 
cordet,  ac  per  ea  homines  ad  rectam  vitae  normam  dirigantur: 
oportec  utique  ejus  Fidem,  atque  doctrinam  veram  asserere,  ip- 
sumque  Christum  cunctorum  esse  Deorum  hominumque  sapientis- 
simum  confiteri. 


Digitized  by 


Qoogle 


-^  159  — 

che  procede  dalla  ragione  naturale,  come  ha  fatto  Cristo  lasua^ 
che  è  soprannaturale. 


Item^  0  che  la  fede  è  vera  o  falsa.  Se  è  vera,  la  disputazione 
è  soluta.  Se  è  falsa,  bisogna  dire  a  ogni  modo  Cristo  essere  stato  uo- 
mo sapientissimo,  avendo  persuaso  alli  uomini  cose  tanto  ardue 
e  difficili  per  tal  modo,  che  né  ragione  alcuna  umana,  né  po- 
tenza in  tanto  tempo  le  ha  potute  svellere  dal  mondo.  E  cer- 
to è  cosa  mirabile,  che,  avendo  insegnato  cose  sopra  ogni  ca- 
pacità umana,  nientedimeno  le  ha  dette  per  tal  modo  che  nin- 
na parte  della  filosofia  è  loro  repugnante,  anzi  tutta  consonante; 
come  dimostrano  gli  nostri  dottori ,  li  quali  sono  stati  dot- 
tissimi in  filosofia  e  in  tutte  le  scienze.  Perocché  nella  reli- 
gione cristiana,  come  in  alcune  altre  sette  superstiziose,  non  é 
proibito  dare  opera  a  tutte  le  scienze  secolari,  ma  ogni  cosa  che 
è  ben  detta  la  pigliano  da  ciascuno,  etiam  dalli  pagani,  come 
da  ingiusti  possessori.  Se  Cristo  dunque  non  fusse  stato  sapientis- 
simo, non  arebbe  potuto  fare  questo.  E  se  la  sua  dottrina  fusse 
stata  falsa,  certo  non  la  arebbe  potuta  difendere  dalla  forza  del- 
le vere  scienze;  perocché  noi  vediamo  li  filosofi  con  gran  diffi- 
coltà insegnare  e  difendere  il  vero  dalle  ragioni  contrarie.  E 
quando  pure  fusse  stata  falsa,  avendola  difesa  da  laute  contradi- 
zioni, bisogna  concludere  Cristo  essere  stato  sapientissimo,  il  qua- 
le per  investigabili  e  sottilissime  fallacie  averla  tratti  li  uomini 
a  uno  ben  vivere  del  quale  ninno  si  può  trovare  migliore.  Con 
ciò  sia  dunque  che  questo  cose  non  possine  stare  insieme,  cioè 
tanta  fallacia  e  tanta  rettitudine  di  vita,  e  tanta  consonanza 
del  falso  con  la  verità  delle  dottrine,  seguita  Cristo  essere  stato 
sopra  tutti  gli  uomini  e  dei  veramente  sapientissimo. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  160  — 

ine  viri  scientiarum  omnium  peritia  rairifice  pollontes,  vl- 
e  sanctiraonia  probatissimi,  doctrinam  Christi  ut  summam 
itiam  amplexati  suis  eam  praeconiis,  scriptis  et  operibus 
arunt,  amplificarunt  ac  sanguinis  testimonio  confirmarunt: 
isl  iliam  hominibus  a  Deo  traditam  certissime  coguovissent, 
rofecto  labores,  aestus  et  agones  prò  illa  tuenda  minime  to- 
;ent. 

axime  item  sapientìs  virtus  apparet ,  quando  ad  fìnem  et 
am  perfectionem  omnium  scientiarum  suos  discipulos  per- 

brevi  via  perducit.  Sed  solus  hoc  eflfecit  Christus.  Omnis 
scientia,  vel  rationalis  est^  vel  reaiis.  Rntionaiis  quidem  est 
la,  Rheiorica,  Poesis,  quae  circa  ens  rationis  versantur,  ea- 
ue  finis  est  per  diversas  rationes  et  exhortationes  hominis 
ectum  ad  assentiendum  propositis  astringere.  Ad  id  vero 
'  omnes  Christus  ipse  suos  perduxit  sine  difficultate  disci- 
:  quod  ex  hoc  vel  maxime  apparet;  piscatores  enim,  antea 

et  imperiti,  aliique  innumeri  idiotae,  accepta  illius  doctrina, 
)rsum  efficaci  persuasione  orbem  immutarunt;  quod  nulla 
rum  vis,  nec  reliquus  totius  sapientiae  conatus  (si  quis  recte 
deret)  assequi  potuisset.  Reaiis  autem  scientia  in  pi«ct!carn 
ilativamque  dividitur.  Practica  ipsa  moralis  est,  quam  tanta 
tate  ac  celeritate  disciplina  Christi  exaclissime  docet,  ut  a 
sophis  (sicut  ante  praedixiraus)  iiihil  desiderar!  opoi  teat.  Si 
n  fuerit  scientia  speculativa,  aut  abstrahit  prorsusa  materia 
sensibili,  quam  intelligibili;  eaque  est  scientia  divina,  in 
Christus  omnes  tantopere  superavit,  ut  ad  eum  nulla  sit 
laratio,  nedum  ille  super  omnes  non  obtineat  principatum: 
L  materia  sensibili,  non  ab  intelligibili  abstrahit;  et  haec  est 
ematica,  quae  solam  considerat  formam,  ncque  bonum,  fi- 
[ue  respicit,  ut  philosophi  dicunt;  propterea  doctrina  Christi 
ìquaque  bone  atque  fini  intenta,  huic  non  multum  sludii 
rtitur,  quia  ad  salutem  non  pertinet;  si  quid  tamen  utilitatis 
me  beaceque  vivendum  ex  ea  colligi  potest,  hoc  totum  do- 
i  Christi  sibi  vindicavit;  in  scriptura  etenira  sacra  numeri 
:urae  ad  bonos  raores  et  ad  divina  aptissime  ordinixntur: 
ut  ncque  in  rainimis  philosophorum  disciplinis  aliquid  utile 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  162  — 

jrandum  relinquatur:  aut  non  abstrahit  a  materia  ifitel- 
c  sensibili;  et  haec  est  philosophia  naturalis,  ad  cuius 
!nem  cttm  siimma  voluptàte  divèrsiralode  ac  facile  do- 
\  Christiana  perducit.  Cògnitio  eìiim  rerum  natirraliùm 
est  finis  Supremus.  ad  quein  per  ipsas  res  naturales  ire 
lus,  sed  per  haec  corporea  ad  invisibiiium  cognitionem 
desideramus;  quod  quidem  copiose  atque  iucunde  submi- 
ctrina  Christiana;  quae  in  omnibus  fere  naturalibus  re- 
uam  in  speculis,  irivisibiliàDei  pulcherrime  ac  mirabi- 
a^it.  lesus  ergo  fuit  omnium  sapientissiraus,  qui  ad  flnera 
itionemque  scientiarum  omnium  totum  terrae  orbem 
perduxit. 

ationes  denique  intellectus  per  se  delectationes  ipsas  sen- 
unt.    Quae    vero  ad  intellectum  pertinent,  potissiraum 
in    cognitione   primae   veritatis;    ex   cuius  perfectiori 
maìor  provenit  delectatio.    Ubi  ergo  maior  est  sapien- 
primae  veritatis  inest  cogniti©  àc  delectatio.    Signum 
kXimae  sapientiae  Christi  est  s\imma,  quam  habent  chri- 
ìius  contemplatione  delectatio^  qua  nulla  maìor  hactenus 
a.  Innumeri  enira  fuerunt,  quemadmodum  etiam  nunc 
qui    propter    primae    veritatis  contemplatioaem  in  do- 
risti  existentem,  spretis    omnibus  saecull   voiuptatibus 
QentiSy  sese  ad  deserta  loca  contulerunt:  quodque  maxi- 
in  ea   contemplatione  adeo  profecerunt,  ut  semìdeos, 
nes,    immo    angelos  in  terra  putares:  quia,  extra   car- 
i,  nil  terreni,  non  dicam  appetuut,  sed  ne  eius  quidem 
em  dignantur,    sibique  ipsis,  tamquam  dii  sìnt  angeli- 
int.  Ex  quibus   cunctis  apparet  doctrinam  Christi  esse 
,  ipsumque  lesura  Christum  esse  veram  aeterni  Patris 
2,  quae  sola  tot  ac  tanta  potuit  efflcere. 

CAPVT  XV. 

A  BOMTATE   CHRISTI  FIDBM   ESSE    VERAM. 

imus  lesum  Nazarenum   potentia    et  sapientia  cunctos 
)mnesque  genti um  Deos  adeo  superasse,  ut   siquis  ere- 


Digitized  by 


Google 


—  163  — 


Cristo,  la  quale  usa  le  cose  visibili  in  tutto  il  suo  discorso  come 
specchi  e  ima^ini  delle  invisibili.  SI  che  appare  Cristo  solo 
essere  stato  sapientissimo,  il  quale  cosi  faoilmeate  ha  condotto 
il  mondo  itila  perfezione  delle  scienze. 


lUm,  essendo  le  delettazioni  dello  intelletto  maggiori  che 
quelle  del  senso,  e  fra  quelle  dello  intelletto jnaggiori  quelle 
della  contemplazione  della  prima  verità,  che  tutte  le  altre;  dove 
è  maggiore  delettazicme  e  amore  di  quella,  bisogna  che  quivi 
sia  maggior  sapienza,  la  quale  consiste  in  cognizione  e  contem- 
plazione di  essa  prima  verità.  Con  ciò  sia  dunque  che  non  si  sia 
mai  trovata  insino  a  questo  tempo  maggiore  contemplazione  e 
delettazione  della  prima  verità,  >)erocchè  noi  vediamo  per  espe- 
rienza che  per  quella  gli  uomini  lasciano  ogni  delettazione  del 
mondo,  intanto  che  vivendo  in  carne  la  vita  loro  dimostra 
che  sieno  come  angeli  fuor  della  carne,  non  degnando  di  sguar- 
dare le  cose  terrene,  e  non  si  perturbando  in  alcuna  tribolazio- 
ne, seguita  dunque  per  questa  che  Cristo  sia  sopra  ogni  uomo 
sapientissimo;  e  non  si  essendo  trovato  nò  tra  li  uomini  né  tra 
gli  dei  de'  pagani  maggior  sapienza  ,  della  sua,  seguita  che  lui 
è  il  vero  Dio  e  la  sapienza  del  Padre  eterno,  come  dicono  gli 
cristiani. 

CAPITOLO  XV. 

LA  FEDE  DI  CRISTO  ESSERE   VERA 
PER  RAGIONI   FONDATE  SOPRA  LA   BONTI  SUA. 

Noi  abbiamo  dimostrato  che  Gesù  Nazareno  lia  superato  di 
potenza  e   sapienza    tutti  gli  uomini  e  tutti  gli  dèi    delle  genti. 


Digitized  by 


Google 


—  164  — 

BsseDeus,  praeter  ipsum  alius  existimari  non  possit;  reli- 
est   ut  ex  eius  bonitato   hoc  idem  ostendamus,   probante^ 
esse  summum    booum  et  ultimum  humanae  vitae  finem. 
imum  advertere  oportet  omnes  actiones  humanas  esse  pro- 
iquem  fiuem.  Operationes  enim  hominis,  prout  humanae^ 
%  horainis  voluntate  liberoque  arbitrio,  quo  a  brutis  diflfert, 
ibio  proficiscuntur.  Obiectum  autera  voluntatis  est  bonum 
:  cum  igitur  ia  finibus  non  sit  processus  in   infinltum  (a- 
cujuslibet  appetitus  mollo  cessaret)  oportet  aliquem  esse 
s  ultimum  finem.  Impossibile  vero  est  duos  per  se  alicuius 
3  ultimos  fìnes,  cum  extra  flnem  ultimum    nil  appetatur; 
i   siquidem  finis  dicitur  esse  aliquid  adeo  implens  appeti- 
t  nihil  extra  se,  vel  quod   ad  ipsum  non  ordinetur,  appe- 
i  relinquat.  Omnium  itaque  hominum  est  unus  ultimus  finis» 
Eimen  oportet  non  omnes  homines  in  ultimo  fine  materia- 
>nvenire,  quamvis  omnes  in  eo  formaliter  concordes  sem- 
stant.  Ratio  quippe  ultimi  finis. humanae  speciei  est  feli- 
omnes  enira  homines  cupiunt  esse  felices:  non  omnes  ta- 
jlicitatem   in  eadem  re  esse  arbitrantur.  Cum  autem  iam 
s  probatum  fuerit  ultimum  humanae  vitae  finem  primam 
ritatem    priraamque  causam,  id  est  Deum:  si   demonstra- 
3  lesum  esse  huoc  ultimum  finem,  liquido  coustabit  ipsum 
imam    veritatem,    primamque   causam    ac   Deum  verum 
mque  bonum,  cui  ratio  ultimi  finis  verissime  competit. 
1  ut  clarius  intelligatur,  considerandum  est,  quod    quan- 
la  natura  ad  aliquid  tamquam  ad  ultimum  finem  ordina- 
jr    ndmixtionem    alterius    naturae    distrahentis    impedlri 
ne    ad  id  omnino  moveatur,  aut  ne  adeo  vehementer  in 
idat;  ut  puta  grave  deorsum  naturaliter  tendit,  et  omnia 
secundum  suae  gravitatis  formam  tendunt   ad    centrum  : 
men  sursum  evolat,  quia  non    solum    gravitatis,    verum 
nimalis  formam  habet;  motu  ergo    animali    suspendente 
ediente  gravitatem,  fertur  in  altura.  Similiter,  si  insensi- 
ctum  habeat  multum  aeris    et    iguis   terrae   .connexum  , 
id  velociter  petet.  Si  aulem  aliquid  grave  purum    inve- 
absque  repugnantia  formae,  semper,  nisi  vioienlia    insit. 


Digitized  by 


Google 


-  165  — 

ìiamo  che  sia  qualche 
i  che  lui.  Resta  dunqu 
er  ragioni  fondate  nella 
0  che  esso  Gesù  è  il  so 
a.  Ma  bisogna  prima  int 
)è  che  procedono  dalla  vo 
ualche  fine:  perchè  lo  ap 
3he  li  pare  bene,  come  i 

due  cose  come  a  due  i 
e  per  tal  modo  lo  app 
desiderare  altro  che  noi 
ì  ordinato  ad  altra  non  ] 
gli  uomini  di  una  med 
la  cogniv.ione  e  opinione 

medesimo  fine,  cioè  al 
li  sopra;  avvenga  che  In 
edesi  mo  fine,  per  la  div( 
e.  Se  dunque  noi  diraostr 

naturalmente  è  ordinata 
prima    verità,  la    prima 


nda  più  chiaramente^  è 
e  naturalmente  ad  un'^i 
alche  altra  natura  contr 
ome  se  a  una  cosa  gra^ 
•tu  che^  tenda  in  alto,  in 
cosa  grave  al  centro, 
i  corpo,  niente  di  meno 
Ha  se  una  cosa  fusse  ] 
forma  contraria ,  con  { 
ntro.  Perchè  dunque  1 
di  corporale  e  spìriluale 
turalmente  alla  vera    be 


Digitized  by 


Google 


—  16fr  — 

agetur  deorsum:  et  quanto  id  fùeric  in  sua  natura  purius,  tanto> 
vehementìus  ibit  ad  centram.  Quìa  igitur  homo  duplici  conritat 
natura,  videlicet  spirituali  atque  corporea  seu  sensibili,  quamvis 
intellectus  et  voluntas  naturali  motu  in  Deura  tendant,  tamen 
ex  permixtìone  partis  sensi bilis,  propter  necessaria  ad  usum  il- 
lius  organa,  passionibus  perturbatur,  et  frequentius  ad  aliud 
trabitur,  quam  quod  natura  deposcit:  et  quamvis  violenter  cogi 
nequeat,  tamen  vel  per  errorem  vel  per  appetentiam  nimiam  gra»- 
viter  affectus  et  male  infoi*raatus  intellectus  voluntatem  pertra- 
hit  ad  ea,  quae  inordinata  sunt,  appetenda.  Si  igitur  voluerimus 
adinvenire  in  quo  ratio  finis  hominis  vere  constituta  est ,  ex 
motu  et  vehementia  eius  amoris  flagrantisque  desideri!  inve- 
stigare necesse  est.  Cum  autem  natura  sensibili  rationalique 
constet,  non  eorum  desideria  inspicere  debemus,  qui  more  pe- 
cudum  vivunt,  sed  eorum  dumtéixat  qui  ratione  utuntur  et  vere 
homines  sunt.  Nam,  si  experimentura  gravitatis,  quo  videlicet 
tendat  grave,  scire  voluero,  non  utique  id  cogtioscere  poterò  ex 
avium  volatu,  sed  ex  eorum  motu,  quae  mere  gravia  sunt.  At 
vero  superius  probavimns  nullam  in  terris  puTgatiorem  vitam 
dari  Christiana,  nullosque  homines  magis  secundum  rationem 
vivere,  quam  christianos  :  ex  eorum  ergo  amore  et  desiderio^ 
qui  vere  et  proprie  homines  sunt,  potius  quam  aliorum,  in  cogni- 
tionem  ultimi  finis  possumus  pervenire.  Sed  omnes  Christian! 
recte  viventes  vehementissimo  amore  parique  concordia  tendunt 
in  Christum  Crucifixum,  tamquam  in  supremam  finem ,  cuius 
gratia  caetera  ut  sordida  purgamenta  contemnunt;  idcirco  hic  est 
finis  ille,  et  verus  Deus  ac  summum  bonum. 

Praeterea,  ultimus  finis  est  hominis  piena  perfectio;  ideoque  quan- 
to quis  fit  illi  propinquior,  magis  perficìtur;  quantoque  magis  perii- 
citur,  fit  eidem  magis  proximus:  quia  nihii  aliud  est  perfici,  quam 
suo  ultimo  fini  appropinquare.  Sed  nulla  res  unquam  inventa  est, 
propter  cuius  appropinquationem  per  intellectum  et  affectum  ha- 
raana  natura  tantum  in  vita  profecerit,  tantamve  assecuta  sit  per- 
fectionem,  ut  in  appropinquatione  lesu  Christi  Crucifixi  per  intel- 
lectum et  afibctum  (de  huiusmodi  namque  appropinquatione,  non 
de  illa,  quae  corporalis  est,  loquimur),  adeo  quod  quanto  magis  fit 


Digitized  by 


Google 


—  167  — 

nientedimeno  per  la  permistione  della  pari 
li  sensi  suoi,  molte  volte  è  perturbata  che  i 
che  r  inclina  la  propria  natura.  E  avvenga  e 
sforzata  a  far  male  dalla  parte  sensitiva,  n 
inclinata  da  lei  alle  cose  inor^inate  ;  e  da  ( 
liti  dello  intelletto  nostro  nascono  diverse  e 
della  beatitudine.  Se  dunque  noi  vogliamo  ( 
dell'  uomo  conoscere  in  che  cosa  consiste  la 
è  da  riguardare  il  desiderio  e  la  inclinazio 
vono  come  bestie,  ma  di  coloro  che  vivono 
come  se  noi  vogliamo  provare  le  cose  grav 
in  giù  0  in  su,  non  le  proveremo  con  li 
cose  le  quali  sono  puramente  gravi.  E  pe 
quelli  che  si  purgano  dalle  infezioni  della 
tvitto  vivono  secondo  la  ragione  si  pub  cot 
dell'  uomo.  Con  ciò  sia  dunque  che  non  si  ti 
più  razionabile  né  più  purgata  di  quella  i 
che  dal  desiderio  uniforme  dei  cristiani  si 
glie  questo  fine  che  dal  desiderio  di  tutti  § 
derando  dunque  tutti  li  cristiani  con  uno  ve 
tissimo  amore  sopra  ogni  altra  cosa  Cristo  Cr 
fine  della  umana  vita,  seguita  che  ei  non  & 
bilmente  che  sia  altro  lo  ultin^o  fine  dell'  u 


Item^  Io  ultimo  fine  dell'  uomo  è  la  ul 
al  quale  quanto  più  l'  uomo  si  appropinqu 
peiietto;  e  quanto  diventa  più  perfetto,  t 
propinqua.  Con  ciò  sia  dunque  che  non  si  s 
mondo  alla  quale  per  appropinquarsi  1'  u< 
e  con  lo  aftetto  sia  diventato  più  perfetto 
plnzione  delie  cose  divine,  che  Qesù  Cristo 
esperienza  ha  dimostrato  e  dimostra  ogni  g 
più  li  uomini  si  assimigliano  a  lui,  tanto 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  168 


illi  vicinior,  tanto  ipsum  vehementius  diligit,  utque  superius  dè- 
monstnitum  est,  in  moribus  perficitur.  Piane  igitur  constat  ipsum 
Christum  esse  ultiraum  humanae  vitae  finem. 


Ad  haec  ipsius  finis  desiderium  est  omnium  maxime  naturale; 
ideoque  immobiliter  unumquodque  ultimo  fini  adhaeret.  Sicut 
enim  in  speculativis  prima  principia  sese  habent,  ita  et  in  acti- 
vis  ultimus  finis.  Ut  igitur  prima  principia  sunt  nobis  naturaliter 
inserta,  ita  est  desiderium  ultimi  finis;  immobileque  idcirco  per- 
sistit.  Signum  ergo  est  hominem  tum  vere  ad  ultimum  finem  per- 
venisse, quando  alicui  rei  secundum  rationem  a  vitiis  purgatam 
adeo  firmi  ter  insisti  t,  ut  caetera  illi  uni  posthabeat,  eamque  ne 
deserai,  malit  vita  privari.  Quaravis  ergo  alii  sibi  alios  constitue- 
rint  fines,  nunquam  tamen  aut  perquam  raro  vidimus,  christianis 
exceptis,  qui  vita  maluerit  quam  suo  quisque  fine  destituì;  cae- 
teri  enim  prò  vitae  conservatione  extrema  omnia  patiuntur,  et 
cuncta  quae  habet  homo  dabit  prò  anima  sua  :  Christiani  vero 
non  solum  aequanimiter,  sed  libenter  quoque,  propter  Christum, 
et  propria  hilariter  deserunt,  vitaraque  prò  nihilo  habendam  pu- 
tant.  Quod  si  Christus  non  sit  summum  bonum,  sapientissimi  certe 
viri  vitam  saltem,  quae  pretiosissima  est,  prò  tanto  errore,  quo 
nullus  maior  inveniri  posset,  non  commutarent. 

Item,  cum  ea  quae  sub  eadem  specie  continentur,  ad  unum 
eumdemque  finem  ordinentur  in  coque  uniantur,  velut  omnia 
gravia  tendunt  ad  centrum;  manifestissimum  est  argumentum,  le- 
sum  Crucifixum  esse  ultimum  hominis  finem;  quia  nihil  unquam 
repertum  est,  in  quo  bominum  coetus,  ut  in  Domino  lesu,  tam  fir- 
mo vinculo  necteretur.  Nam  qui  in  eum  credunt,  non  secus  invicem 
copulaniur  atque  conveniunt,  quam  singulae  terrae  partes  ad  cen- 
trum in  unum  globum  congeriemque  redactae;  coque  modo  chri- 
stiani omnes  ad  Chiistum  tendentes  efficiuntur  cor  unum  et  ani- 
ma una  in  eo;  quin  in  fide  magis  profieientes,  maiori  delectationis  et 
charitatis  ardore  se  mutuo  complectuntur.  Quod  si  Christus  purus 
homo  fuisset,  ac  proinde  Fides  clandestinum  impiumque  figmen- 
tum,  nequaquam  in  tot  millibus  diversae  conditionis  ac  generis 
hominum  talem  sortiretur  eflfectum;  quia  ex  falsis  aggregata  fa- 


Digitized  by 


Google 


—  169  — 

quanto  più  si  allungano  da  lui,    sono   più    imperfetti  :  onde    ve- 
diamo   e   abbiamo  visto  che  tutti  gli  suoi    avversarli    so 
mini  perversi:  per  la  qual  cosa  appare  esso  essere  lo  ulti) 
della  umana  vita. 

Item^  il  desiderio  dell'  ultimo  fine  è  massimamente    n; 
e  immobile  in  ogni  cosa  :  e  però  quando  gli  uomini  puri 
tutti  i  vizi    si  accostano  col  desiderio  a  qualche    cosa,  h 
tanto  amano  che    ogni    altra    cosa    reputano    nulla,  e  pi 
vogliono  perdere  la  vita  che  lasciare  lo  amore  di  quella, 
gno  manifesto  che  tal  cosa  è    V  ultimo    fine   dell'  uomo; 
la  natura    ben    purgata   immobilmente   se    gli    accosta,  i 
dunque  la  vita   delli    cristiani    purgatissima,    e    accostar 
Cristo   Crocifisso  come    a    ultimo   suo   fine    còsi   immobi 
che  non  solamente    più    tosto    vogliono    perdere   la  vita 
suo  amore,  ma  etìam    perdere    la   vita   per   suo    amore 
soave  e  molto   delettabile,   certo   questo  è  manifesto    segi 
Cristo    è    la   prima  verità    e   V  ultimo  fine  della    umana 
massime    che    questo    non  si  vede  in   nessuna    altra   cos 
uomini  desiderata,  anzi  vediamo  gli  altri  uomini   né  esse 
purgaci,    né  amare   alcuna  cosa  più    che  se  stessi ,  anzi 
ogni  cosa  per  propria  utilità  e  delettazione,  e  volere    più 
perdere  ogni  altra  cosa  che   la  vita. 

Item^  vegliamo   che  tutte   le  cose  d*  ima  medesima   sp 
natura   sono  ordinale  e  inclinate  ad  uno  medesimo  fine,  a 
tutte  naturalmente    corrono  come    fanno  le  cose  gravi,  h 
naturalmente  tutte  corrono  al  centro.   E  però  manifestissi 
gno  è  che  Gesù  Cristo  sia  lo  ultimo  fine  della  umana  viU 
che  non  si  é  mai  trovata  cosa  al  mondo  se  non  lui  nella 
gli  uomini^  massime  gli  ben  purgati,  con  tanta  uniformiti 
mozza  si  sieno  accostati ,    e  per  la  quale    si  sieno    insien 
forte  ristretti  ;  perché  noi  vediamo  tutti  gli  veri  cristiani 
Gesù  sopra   ogni  altra  cosa,    per  lui  tanto    amarsi  insien 
quantunque  e'  sieno    da   diversi  sangui  ed  estrani  paesi, 
dimeno  sono  uno  core  e  una  anima  in  Dio;  e  quanto  più 
la  fede  di  Cristo  in  loro,  tanto  più  cresce  questo  vincolo 
riti.  Il  che  non  potria  essere  se  la  fede  non  fosse  vera; 


Digitized  by 


Goo^^ 


1 


—  1-70  — 

Cile  disgregantur;  nec  possent  inaumeri  homines  falso  fuodajxiento 
araicitiae  copulam  stabilire  eamdemque  augere,  errore  cresceiil e* 
Item,  spiri tuales  oblectatioaes,  quanto  uItiriH>  (Vni  mentis  no- 
strae  acies  magis  propinquat,  tanto  sunt  maiores;  et  tunc  sunt 
maxime  pepfeetae,  cum  ipsum  fìnem  illa  magis  attingit.  Si  homo 
itaque,  finem  imperfecte  attingeos,  modo  aliquo  delectatur,  tanto 
amplius  delectabitiir,  cum  finem  perfectius  obtinebit.  Sed  de- 
lectatio,  quam  de  Christo  fideles  perei  pi  un  t,  omnia  tam  sensus 
quam  inteUectus  oblectamenta  superat;  quod  ex  tribus  potissi- 
mum  appare!.  Primo  ex  incomparabili  martyrum  constantia^ 
quorum  innumeros  legimus  ad  supplicia  tamquam  ad  nuptias 
gaudentes  atque  hilares  convolasse,  atxjue  in  medila  cruciatibus 
exultantesy  velut  in  delitiis  positos^  psalmos  Deo  decantasse; 
quod  fieri  profecto  non  potuiaset,  nisi  immensae  delectationis 
excessus,  quasi  in  ipso  Cbristo,  consopito  omni  corporis  sensu, 
ab  omni  eos  dolore  terroreque  defendisset  ;  quod  quidem  ia 
pulla  alia  delectatione  conceditur;  vehemens  enim  dolor  (ut  expe- 
rientia  docet)  hominem  perturbat,  eumque,  omnia  subtracta  vo- 
luptate,  extra  se  ponit.  Secundo  ex  infinitis  mooachorum  exem- 
plis,  qui  relìctis  mundi  blanditiis,  in  solitudine  et  cavernis  er- 
rantes,  tamquam  ferarum  socii,  in  abstinentia,  ieiunio  et  corporis 
maceratione,  egeni  nudique^  in  summo  tamen  gaudio  ob  maxi- 
mam divinorum  conteraplationem  iucunditatemque  vixere  ;  eo- 
rumque  adhuc  vestigia  supersunt.  Modo  enim  (ut  iam  diximus), 
relligiosorum  plurimi  gratuitae  servi tuti  perpetuisque  clausu- 
ris  ultro  mancipatì  sub  arctissima  obedientia^  tamquam  liberi 
sub  gratia  constituti,  periucunde  et  sìncerissipae  vivunt.  Tertic^ 
ex  sapientissioais  virìs  omnium  scientiarum  eruditione  refertis, 
qui,  degustato  sacro  Scripturarum  fonte  ac  delibata  Ohristi  dulce- 
dine,  omnes  alias  scientias  reliquerunt,  iilius  tantum  doctrina 
deleotati ,  cui  tamquam  inseparabiles  firmiter  adbaeserunt,  quam- 
libet  aliam  seu  philosophorum  seu  rhetorum  insipidam  sapien- 
tiam  ac  eloquentiam  deputantes  ;  quod  et  ego  hac  tempestatei 
sum  expertus,  multosque  id  fecisse  oognovi.  Ex  bis  itaque  ap- 
paret  oblectaliones  quae  ex  fide  ac  contemplatione  Christi  Cru- 
cifixi  p)*ocedunt,  omnes  alias  longe  praestare.  Oportet  ergo  dicere 


Digitized  by 


Google 


—  171  — 

le  fallacie  e  li  errori  non  sono  causa  di  unione ,    ma  più 
di  discordia. 

Item,  le  dilettazioni  dell'anima  tanto  sono  maggriori,  qi 
lei  più  si  approprinqiia  all'ultimo  fine  per  contemplazione  e  ai 
Male  dilettazioni,  le  quali  hanno  gli  veri  cristiani  in  Cristo,  su 
no  tutte  le  altre  dilettazioni  cosi  del  senso  come  dello  Intel 
E  questo  abbiamo  visto  per  esperienza,  massimamente  in  tre 
Prima  nella  incomparabile  costanza  delli  martiri  ;  li  quali 
iti  a  martini  crudelissimi  con  tanto  gaudio  come  se  fu 
andati  a  conviti,  e  in  mezzo  de'tormenti  hanno  cantato  allegrar 
salmi  e  inni:  la  qual  cosa  non  potrebbe  essere  se  le  dilette 
di  Cristo  non  superassino  eccessivamente  tutte  Ih  altre,  vec 
che  le  altre  dilettazioni  ad  ogni  minimo  dolore  mancane 
condo,  da  infiniti  esempli  de'  monachi,  li  quali  avendo  abband 
tutte  le  delizie  del  mondo  e  vivendo  nelli  deserti  e  con  se 
astinenza  macerando  il  corpo,  nientedimeno  erano  in  tanto 
dio  per  la  fede  e  amore  di  Cristo,  che  parea  che  partecipa 
già  gran  parte  della  beatitudine  eterna;  delii  quali  sono  ai 
le  vestigio  in  terra,  come  abbiamo  detto  di  sopra.  Terzo, 
uomini  sapientissimi  e  in  tutte  le  scienze  eruditissimi,  li  ( 
poi  che  ebbero  gustata  la  suavità  delle  Sacre  Scritture  e  la 
cozza  di  Cristo,  lasciarono  ogni  altro  studio  e  di  filosofia 
arte  oratoria,  parendoli  cose  insipide  in  comparazione  delh 
trina  di  Cristo,  \u  qual  cosa  abbiamo  ancora  noi  provato  in 
ti  eccellenti  uomini.  Da  questo  dunque  appare  che  le  de 
zioni  di  Cristo  superano  tutte  le  altre,  e  che,  secondo  il 
damento  fatto  di  sopra,  procedono  da  maggiore  appropinqua 
all'ultimo  fine.  Con  ciò  sia  dunque  che  le  procedano  dallo  a 


Digitized  by 


Google 


—  172  — 

eas  ab  universali  summoque  bono  provenire;  praesertim  quia 
quanto  fide  et  amore  ad  Christum  pj'opius  accedi mus,  tanto 
huiusmodi  delectationes  amplius  augentur. 

Denique,  ut  una  ratione  omnes  ultimi  finis  proprietates  con- 
iungentes,  breviter  arguamus  :  omnia  eiusdem  specìei  indivi- 
dua ad  eumdera  (  ut  dictum  est  )  finem  ultimum  ordinantur, 
omnesque  homines  in  ultimi  finis  ratione  conveniunt,  sed  non 
in  eo,  in  quo  talis  ratio  invenitur;  hoc  enim  est  quod  quaeri- 
tur.  Cum  itaque  hominis  beatitudo  in  intellectus  actu  consistati 
profecto  rem  illam  esse  dicemus  cui  ratio  ultimi  finis  vere 
competit,  in  qua  omnes  conveniunt  ratione  utentes  et  corde 
purgatiores,  ad  eamque  uniformiter  moventur,  et  eidem  immo- 
biliter  inhaerent ,  quamque  supra  seipsos  diligentes  ipsi  propte- 
rea  in  ea  mirifico  delectantur,  vitaeque  integritatem  ac  super- 
ni claritatem  luminis  haurientes,  in  divinumque  amorem  trans- 
formati^  idem  penitus  omnes  efficiuntur  ac  quodammodo  extra 
mundum  positi,  terrena  omnia  ut  storcerà  arbitrautes,  codesti 
munere  congaudent,  ac  pace  demum  maxima  perfruuntur.  Sed 
haec  omnia,  quae  ipsius  summi  boni  sunt  conditiones,  uunquam 
nisi  in  Cbristo  Crucifixo,  aeque  ut  in  Deo,  inventa  sunt.  Is  ergo 
est  saramum  bonum. 

Sed  quid  in  iis,  quae  per  se  manifesta  sunt^  diutius  immo- 
ramur?  Cum  enim  bonum  sit  sui  ipsius  diflusivum,  summum 
bonum  maxime  seipsum  diffundit  ;  maior  autem  boni  commu- 
nicatio  et  amplificatio,  quam  quae  a  lesu  Christo  provenit,  non 
invenitur  :  quandoquidem  post  Christi  adventum  pervulgatam- 
que  eius  fidem,  universus  terrarum  orbis  a  profunda  errorum 
peccatorumque  caligine  purgatus  est,  omnique  virtute  vitae- 
que sanctimonia  refertus  ;  totque  inde  fidelibus  bona  concessa 
sunt,  ut  felices  ac  beati  in  terris  vivere  existimentur  :  nam  si- 
qua  beatitudo  in  terris  baberi  potest,  solis  competit  christianis; 


Digitized  by 


Google 


—  173  — 

pinquarsi  a  Gesù   Crocifisso,  è  necessario  dire  che  lui  si 
e  r  ultimo  fine  della  umana  vita. 

Itenij  acciochè  noi  comprendiamo  tutte  le  proprietà 
timo  fine  in  una  ragione,  procediamo  cosi.  Essendo  tutt 
di  una  medesima  specie  ordinate  naturalmente  ad  ut 
Simo  fine  prossimo  e  ultimo,  a  quella  natura,  bisogna 
tutti  li  uomini,  poiché  sono  d'una  medesima  specie,  sie 
nati  a  qualche  una  cosa,  la  quale  sia  lo  ultimo  fice  < 
tura  umana.  E  perchè  è  molto  difficile  trovare  questa  ( 
si  può  razionabilmente  dire  che  la  non  sia  quella  al 
convengono  tutte  le  condizioni  e  proprietà  dell'  ultimo 
tal  natura:  le  quali  sono  queste,  cioè:  che  tutti  li  suppos 
natura  umana  più  purgati  e  più  veramente  uomini  de^ 
con  uniformità  e  immobilità  si  accordino  tale  cosa  < 
ultimo  fine,  e  ad  essa  per  amore  in  tanto  si  congiungs 
l'amino  più  che  se  medesimi ,  né  per  alcuna  ragione  o 
lascino  spiccare  da  lei,  alla  quale  quanto  più  si  accostai 
più  doventino  perfetti  in  vita  e  in  contemplazione  de 
divine,  e  in  quella  tanto  si  dilettino  che  ogni  altra  co 
tino  fango  e  sterco,  per  trovare  in  quella  pace  e  tranqi 
mente  ;  per  tal  modo  che  se  e'  si  trova  alcuna  beatiti 
terra,  non  si  possa  dare  altra  che  questa.  Con  ciò  sia  dun 
non  si  sia  trovato  mai  cosa  alcuna  nella  quale  si  sieno  c( 
tutte  queste  proprietà,  se  non  Cristo  Crocifisso,  seguita 
si  possa  dire  razionabilmente  esso  non  essere  la  prima 
il  sommo    bene    e   V  ultimo  fine  della  umana  vita. 

Ma  che  bisogna  insistere  nelle  cose  che  sono  per  sé  ma 
Perocché  vedendo  noi  che  il  bene  diffonde  volentieri  la'sua 
forzaa  dire  che  il  sommo  bene  sommamente  la  diffonde, 
sia  dunque  che  non  si  sìa  mai  visto  maggior  communic^ 
distribuzione  delle  grazie  divine  che  quella  che  ha  fatt 
nel  mondo,  non  dobbiamo  dubitare  che  Cristo  sia  il  somn 
perchè  dapoi  lo  suo  avvenimento  fu  purgato  il  mondo  d 
errori  e  ripieno  di  ogni  virtù  e  santità  di  vita,  e  tante 
ha   comunicate    a]  chi  a  lui  si  è  convertito,  che  se  alcu 


Digitized  by 


Google 


—  174  — 

i  quod  et  in  compendio    de   simplicUaie    Ohristianae   vUae    pro- 
avi mus. 

Bonitatis  insuper  Domini  nostri  lesu  Christi  exuberantinm  in- 
^mparabilis  illius  clementia  et  misericordia  declarnt  ;  quia  ob 
ullam  peccatorum  et  scelerum  gravi tatem  veniam  poeni tenti- 
US  subtrahit  aut  differt  ;  sed  plerumque  ad  se  reversis  raaiora 
ehinc  dona  impartiri  non  desinit  ;  acque  re  ipsa  compertum 
iobis  est,  quotiecscumque  quis  ab  eo  reoesserit,  eum  statim  dui- 
edine  vitaeque  rectitudine  privatum  terrenis  sordibus  mergi 
urisque  torqueri  ;  cum  autem  resipuerit,  raox  ad  pristinum  re- 
reatìonis  et  quietis  revertitur  statum,  quasi  inexplebili  febrilis 
rdoris  siti  curai us. 


OAPVT  XVI. 

A  GERISTI  POTENTIA,   SAPIENTIA  ET  BONITATE  SIMVL, 
FIDEM  ESSE  VERAM. 

Ut  autem  superius  dieta  de  Ohristi  poteatia,  sapientia  et  bo 
itate,  quo  facilius  intellìgrantur,  quasi  quodam  epilogo  perstrin- 
amus  ,  dicimus  :  si  Christus  non  sit  Deus,  ut  sese  fecit,  eum 
mnium  hominum  superbissimum  pariter  Htolidissimumque  fuis- 
B.  Quod  si  non  ipse  hoc  de  se  dixit,  sed  eius  discipulorum  fai- 
stcia  fuit,  horainumque  commentum  (ut  delirantes  quidam  ferunt) 
uomodo  ex  fallaci  praestigiosoque  mendacio  tanta  polentia, 
apientia  et  bonitas  prodire  potuit,  ut  nulla  maior  excogitari 
ueat?  Nara  si  hic  non  sit  Deus,  nescio  quis  alius  videatur. 
[uod  si  Deus  haec  inferiora  per  congrua  media  regit  atque 
onservat,  cuni  nuUum  medium  Ciiristo  perfectius  ad  bene  beate- 
ne vivendum  esse  probaveriraus,  non  video  quomodo  eftugere 
aleamus  quin  aut  fateamur  Cbristum  esse  verum  beatitudinis 
ostrae  medium  divinitus  generi  hiimano  concessum,  aut  divinam 
rovidentiam  vel  iustitiam  infioiaanur.aut  omnia  a  casu  vel  a 
ito  esse  credaraus  Deumque  omnino  repudiemus  :  quae  omnia, 
raeter  primum  necessario  adraittendura,  stultissima  sunt. 


Digitized  by 


Google 


—  176  — 

titudine  si  truova  in  terra,  non  può  es 
dei  veri  cristiani,  come  abbiamo  provai 
semplicità  della  vita  cristiana. 

Praeterea,  la  somma  bontà  del  no5tr 
può  facilmente  conoscere  dalla  mr  m 
misericordia,  però  che  a  niuno  pecca 
rato,  86  toma  a  penitenza,  né  nega,  né 
anzi  molte  volte  dov'  è  abbondante  il  p< 
e  abbiamo  provato  per  esperienza  che 
amore  si  parte,  si  parte  anche  dalla  boom 
delin  pace  e  isoavità  del  core;  e  Incontl 
torna  a  penitenza,  acquista  dalla  sua  n 
ben  vivere  e  la  consolazione  e  quiete  d 
Qu;\l  bontÀ  dunque  si  ptiò  a  questa  con 

CAPITOLO  XVI 

LA   FEDE  ESSERE  VERA   PER  RA( 
SOPRA   LA    POTENZA,   SAPIENZA   E   BONI 

E  acciocché  quel  che  abbiamo  detto 
bontà  di  Cristo  possiamo  più  facilmente  \ 
in  poche  parole.  Noi  diciamo  dunque  che, 
bisogna  dire:  se  non  è  Dio,  lui  essere  sti 
superbissimo  e  stoltissimo.  E  se  alcuno 
suoi  discepoli  abbino  trovata  questa  falla 
poco  giudizio,  vorria  sapere  come  può  stai 
e  bontà,  della  quale  non  si  può  pensare  n 
Perchè,  se  Cristo  non  è  Dio,  chi  altri  pò 
Item^  se  Dio  conserva  e  governa  le  cos 
mezzi,  non  si  essendo  mai  trovato  più  ] 
vere  che  la  fede  e  dilezione  del  nostro 
non  veggo  come  possiamo  fuggire  che 
essere  il  vero  mezzo  da  pervenire  alla  1 
che  noi  non  neghiamola  divina  giustizia 
diciamo  ogni  cosa  essere  a  caso,  o  proc 
fatali  e  negare  totalmente  essere  Dio.  L 
surde,  è  necessario  confessare  la  fede  di 


Digitized  by 


Google 


^^ 


-   176  — 

Siqua  praeterea  est  in  mundo  vera  relligio,  ut  iam  prò  con- 
cesso validis  recepimus  argumentis,  quis  neget  tot  et  talibus 
inspectis  haiic  relligionem  esse  christianam  ?  Nulla  siquidem  tot 
efflcacis»liiiis  rationibus  fulta  est.  Quod  si  haec  vera  non  sit, 
omnis  profecto  religio  auferntur  oportet. 

Item  scimus  nullam  relligionem  sicut  christianam  acerrime 
fuisse  perpetuis  temporibus  impugnatam.  Caeterae  enim  relligio- 
nes,  vel  fraudolentae  potlus  supertitiones,  ea,  qua  inductae  fue- 
rant  vanitate,  nulla  quodammodo  vi  nulloque  labore  defecerunt. 
Haec  autem  velut  aurum  purissimum  continuis  purgata  flammis 
fulgentior  ac  maior  evaait:  quod  certe  stare  non  posset,  si  qua  alia 
vera,  aut  haec  falsa  esset. 

Ad  haec  manifestum  est  christianam  relligionem  ab  homi- 
nibus  probis  ac  ìustis  nihil  unquam  persecutionis  aut  moles- 
tiae  pertulisse;  quin  ab  illis  potlus  summa  in  veneratione  cultu- 
que  fuisse  habitam;  cum  flagitiosis  autem  impiis  et  sacrilegis, 
cumque  eorura  patre  diabolo,  continuum  atque  insatiabile  sem- 
per  sibi  fuisse  ac  esse  certaraen;  et  quotquot  eam  vel  Christi 
ministros,  persecuti  sunt,  eiusmodi  nequissimae  sortis  (uti  nunc 
etiam  cernitur)  extiterunt:  quod  aliarum  nulli  contigit  relligioni. 
Cur  itaque  scelestos  potius  quam  probos  horaines  imitemur? 

Nulla  insuper  alia  est  inventa  relligio  ad  quam  tot  homines 
hactenus  sint  hac  condì tione  conversi  et  quotidle  accedant , 
scientes  scilicet  se  non  ad  divitias,  non  ad  honores  ncque  ad 
voluptates,  quibus  in  ipso  sacri  fontis  lavacro  renuntiaturos  se 
obligant,  sed  ad  tentationes,  abstinentiam,  parsimoniam,  impro- 
peria  et,  si  oporteat,  ad  extrema  omnia  toleranda  vocari.  Talibus 
igitur  promissis  et  obligationibus  nemo  quidem  sanae  mentis 
alliceretur,  quemadmodum  infinita  virorum  millia  perspeximus, 
nisi  evidentissimae  veritatis  lumen  mortalium  corda  penetraret. 

His  itaque  et  huiusmodi  rationibus  credere  cogitur  Intelle- 
ctus  admirabilem  Christi  Fideni  veram  esse.  Si  enim  unum 
argumentum,  aut  duo  et  tria  vel  panca  homines  assentiri  non 
cogunt,  simul  tamen  omnia  collecta,  si  recto  et  sincere  consi- 
derentur,  non  invalidiora  erunt  quam  matheraaticae  demonstra- 


Digitized  by 


Google 


—  177  — 

Item,  s'egli  è  nel  mondo  alcuna  religione  vera,  come  abbiamo 
provato  di  sopra,  non  essendo  alcuna  firmata  con  tali  e  cosi 
efficaci  ragioni  come  la  cristiana,  chi  può  negare  questa  essere 
laverà  religione?  Altrimenti  seguiteria  che  nel  mondo  non 
fosse  vera  religione. 

Item,  sappiamo  che  ni  una  religione  è  stata  mai  cosi  forte 
impugnata  e  cosi  conlinuamente  come  questa;  perchè  le  altre 
religioni,  o  più  tosto  superstizioni,  non  hanno  avuta  repugnanza 
come  la  nostra.  E  nientedimeno  senza  repugnanza,  anzi  com- 
battendo contra  la  nostra,  sono  mancate  per  se  medesime;  e  la 
nostra  in  tante  coutradizioni  è  sempre  più  cresciuta,  e  come 
V  oro  nel  fuoco  più  purgata.  Le  quali  cose  non  potrebbero  stare 
se  la  fosse  falsa. 

Item,  è  cosa  manifestissima  che  la  Religione  cristiana  non  ha 
patito  persecuzione  dalli  uomini  giusti  e  buoni,  ma  sempre 
da*  cattivi  sacrilegi  e  flagiziosi;  li  quali  non  possono  essere  stati  a 
ciò  instigati  se  non  dal  diavolo,  come  appare  ancora  nelli  tempi 
presenti:  la  qual  cosa  non  vediamo  che  sia  mai  accaduta  ad 
altra  religione.  E  però  non  si  può  dire  se  non  che  lei  sola  sia 
vera. 


Iterriy  in  ninna  religione  si  è  mai  visto  che  gli  uomini  si 
sieno  convertiti  a  quella  con  tale  condizione  ;  cioè  che  sappiano 
che  per  lei  non  acquisteranno  ricchezze  né  onori  né  voluttà, 
ma  più  presto  povertà,  ignominie,  martirii  e  morte,  se  non  la 
Religione  cristiana  ;  alla  quale  nientedimeno  con  tale  condizione 
si  sono  convertiti  innumerabili  uomini  di  diverse  condizioni, 
come  abbiamo  detto  di  sopra.  La  qual  cosa  non  potrla  essere,  se 
non  fossero  vere  le  sue  promissioni. 

Per  queste  e  simili  ragioni  deverebbe  ogni  uomo  credere  la 
fede  di  Cristo  essere  vera;  perchè  se  una  ragione,  o  due  o  tre 
o  poche  non  costringono  lo  intelletto,  nientedimeno,  se  sono  con- 
siderate  sinceramente   tutte   insieme,  non    faranno   manco  evi- 

Savonarola  -  Triumphus  Crucis.  12 


Digitized  by 


Google 


.—  178  — 

tioDes  ;  vel  quam  id  esset,  si  revocatio  defuncti  ad  vitam  prò 
conflrmatione  adduceretur. 

Propterea,  si  Christiana  Relligio  vera  est,  omnes  alias  explodi 
oportet,  ipsa  ubique  attestante  neminem  extra  fldem  hanc  sai- 
vari  posse.  Quod  quidem  rationabile  est:  quia  cura  salus  nostra 
consistat  in  visione  Dei,  ad  quam  sine  supercaelesti  dono  nemo 
valet  pervenire  (ut  superìus  dictum  est),  non  potest  aliquis  eam 
consequi  absque  fide,  dicente  Scriptura:  Sine  Fide  impossibile  est 
piacere  Beo  (Ad  Hebr.  XI.  6). 

Nec  superest  iustae  querelae  aut  excusationis  locus  iis  qui 
in  peregrinis  et  ab  hoc  cultu  alienis  partibus  nascuntur;  quo- 
niam  si  quis,  duce  naturali  lumino  rationis,  quod  nulli  deest,  ad 
communem  omnium  Parentem  et  Opificem  sese  in  creaturarum 
ordine  ubique  demonstrantem  et  nulli  rei  in  necessariis  defl- 
cientem,  recta  intentione  et  puro  corde  converterit,  veritatisque 
ostensionem  imploraverit  (ut  in  principio  huius  operis  luxta 
catholicam  assertionem  tetigimus),  suo  non  fraudabitur  voto  : 
sed,  aut  per  internam  inspirationem,  uti  lob,  sive  per  angelos, 
ut  Cornelius  Centurie,  aut  per  apostolicum  virum,  ut  per  Phi- 
lippum  Eunuchus,  necassarium  ad  salutem  lumen  impetrabit. 


1 


Digitized  by 


Google 


—  179  — 

denza  che  le  dimostrazioni  e  manifesti  argomc 
o  vero  che  a  vedere  resuscitare  un  morto. 

Se  dunque  la  Religione  cristiana  è  vera, 
ogni  altra  religione  sia  falsa;  perchè  lei  test 
luogo  che  senza  la  fede  ninno  si  può  salvar 
molto  razionabile  ;  perchè,  essendo  la  nostra  ai 
nella  visione  e  fruizione  di  Dio,  alla  quale  ni 
se  non  col  dono  soprannaturale  della  fede,  ra 
la  Scrittura  Saera  che  sema  la  fede  non  si  pi 

Né  per  questo  alcuno  si  può  lamentare  o  es 
li  che  sono  nati  in  parti  longinque,  dove  non 
perchè,  avendo  ogni  uomo  la  ragione  natur 
inserta  la  cognizione  di  Dìo,  la  quale  ancon 
r  ordine  delle  creature  corporali ,  se  1'  uomo 
la  ragione  e  si  convertisse  a  Dio  per  adiutori 
instiga  ogni  cosa  a  convertirsi  alla  sua  e; 
nipotente  Dio,  il  quale  è  somma  bontà  e  non 
necessarie  a  veruna  creatura,  ancora  che  sia  li 
meno  mancheria  a  lui  delle  cose  necessarie  a 
illumineria  di  quelle,  o  per  interna  ispirazione 
il  ministerio  angelico,  come  Cornelio  Centurie 
predicatore,  come  lo  Eunuco  per  Filippo  :  sicc 
no  non  lo  lascerla  perire. 


^^^HÉP^v 


Digitized  by 


Google 


LIBBR  TBRTIVS 

PROOEMIVM 
DE  ORDINE  PROCEDENDI. 

Veritatem  Fideiy  Belligionisque  christianae  tam  ex  praeteritis^ 
im  ex  praesentiìms  Ecclesiae  ortodoxae  effèctiòus  aperte  demon- 
avimus,  Verum  quia  non  satin  est  nostra  construere,  nisi  ea 
ìque  a  destruewtihus  defendamus  ;  reliquum  est,  ut  Fidei  adver- 
iis  occurramus,  ostendentes  BelligioTiein  nostrani  nihil  impossibile^ 
il  irrationaìnle  conUnere.  Quamvis  enim  supra  rationem  muUa 
daty  quae  potentia^  Dei  non  disconveniunt ,  nihil  tamen  contra 
ionem  ipsam  confitetur  ;  qiiin  immo  etsi  ingeiiii  moHalis  vires  ea 
gè  excedunt,  haòent   tamen    et  ratimiis  plurimum  et  probabilitaiis. 

Ut  autem  in  nostri  operis  processu  ordinem  seì'vemus,  primum^ 
articulis  Fidei  loquemiir:  hi  enim  sunt  nostrae  Relligionis  funda- 
tita;  deinde  moralium  prasceptorum  seriem  rationemque  reddemns  : 
Ho  iudicialium,  id  est,  legum,  quihus  in  iudÌ4)ando  nostra  utitur 
lligio ,  rationem  demonstrabimtis  :  ultimo  cerimoniarum  myst^ria 
'He  interpretahimur.  Rase  enim  sunt,  qxiae  universam  Christiano- 
n  doctrinam,  totumque  regimen,  complectuntur. 
Et  quamvis  excellentissimì  viri  et  doctores  7iostr\  de  his  omni- 
^  eleganter,  copiose  plenissimeque  tractaverint ,  non  tamen  cuìpiam 
)erfluus  videri  tertius  hie  liber  noster  debebit ,  tum  quia  praeceden- 
is  iure  copvlandus  videtur,  ut  praesentis  operis  sii  omni  ex  parte 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


'  wiJK^Hy 


—  182  — 

quid  truneatum,  ani  intactum  prò  viribus  re- 
ca, quae  praeceptores  nostri  passim,  longiori- 
mira  subtilitate  dissemerunt,   nos  ad  ìyreve  com- 

uè  intelkctum  omnia  redigentes,  in  hoc  libelli 
ut  non  solum  omnino   peritis    Vhristianis,    sci 

atis,  et  ipsis  infidclibus,   brevem  lectionem  non 

adlitatc  obsequamur. 


— ^'^«'^AAArAryvAAAAA^»»*^ 


Digitized  by 


Google 


^''mmmm^'^' 


—  183  — 

imperfetta;  sì  perchè  li  nostri  dottori  hanno  span 
diversi  luoghi  molto  diffusamente  e  con  maraviglio 
noi  ridurremo  a  piò,  breve  e  facile  intelligenza  qi 
alVopera  presente  per  satisfare  non  solamente  alli 
etìam  alli  illetterati  e  ancora  alli  infedeli.  Li 
leggeranno  più  volentieri  queste  cose  così  raccolte, 
dove  sono  sparse  con  prolissità  accomodata  alla  di 


-  »^%AAAA^WAAAAAA/^'  ■ 


Digitized  by 


Google 


CAPVT   I. 

so  ESSE   INFINITA,   DEVMQUE  INFINITA    FACERE   POSSE, 
QUAE   HVMANI   INTELLECTVS   CAPTVM   EXCEDANT. 

•eo  plurima  esse  et  infinita,  quae  intellectus  nostri  vim 
[ue  prorsus  excedant,  facile  ex  ipsius  intellectus  imbecil- 
ognoscere  possumus.  Quantum  enim  se  cuiusque  virtus 
b,  in  ultimo  suo  conatu  demonstratur.  Supremum  igitur 
US  nostri  virtutis  experlmentum  in  excellentissimis 
>his  cognoscere  possumus;  in  bis  enim  fatentur  homines 
i  ultimum  conatum  fecisse.  Certum  est  autem  (ut  ipsi- 
jenue   fatentur)  perexiguam  et    valde   incertam  laborio- 

rerum    naturalium    cognitionem    eos    habuisse.  Si  ergo 

ita  dixerim)  naturae  bumanae  vis,  ubi  plurimum  conata 

tognitionem  harum  rerum  doniesticarum  perfecte  provehi 

uit,  quanto  minus  ad  essentiae  coelestis  cognitionem  per- 

Multo   vero  etiam    minus   ad  angelorum    proprietates. 

autem  omnium  ad  Eius  cognitionem  perveniet,  qui  est 
distantia  super  omnia  elevatas. 


terea,  si  in  eadem  hominum  specie  multos  videmus  ita 
ingenio,  ut  nulla  arte,  studio,  aut  labore  possint  ad  ea 
Ida  disponi,  quae  a  summis  philosophis  cognoscuntur^ 
xistìmandum  est  angelicos  intellectus,  qui  in  longe  dis- 
ìt  nobiliori  specie  sunt,  plurima  cognoscere  ad  quae 
odo  vires  ingenii  nostri  se  extendere  possunt.  Quid  au- 
intellectu  divino  dicendum?   (jui  extra  omnem  speciem. 


Digitized  by 


Google 


CAPÌTOLO  I. 

CHE  DIO  HA   IN  SÉ  E   PUÒ  FARE   INFINITE  COSE   CHE  ECCED- 
LA  CAPACITA    DELLO   INTELLETTO   UMANO. 

In  Dio  essere  infinite  cose  che  eccedono  la  capacità 
Tuomo,  dalla  imbecillità  del  nostro  intelletto  facilmente  poss 
conoscere;  però  che  la  virtù  di  ciascheduna  cosa  si  co 
nell'  ultimo  suo  conato;  e  lo  ultimo  sforzo  dello  intelletto  r 
si  crede  essere  stato  nelli  eccellentissimi  filosofi,  nelli 
dicono  alcuni  naturali  che  la  natura  ha  fatto  tutto  lo  £ 
suo.  E  nientedimeno,  come  loro  liberamente  confessano,  l 
trovato  con  grande  fatica  molto  poca  e  molto  incerta  coseni 
delle  cose  naturali,  che  sono  sotto  al  cielo.  Se  dunque,  a^ 
fatto  tutto  il  suo  sforzo,  la  natura  umana  ha  trovato  cosi 
cognizione  delle  cose  con  le  quali  conversa  tutto  il  gì 
quanta  minore  cognizione  crediamo  che  abbia  trovato  delle 
celesti?  e  quanto  minore  ancora  delle  cose  spirituali  ed 
liche?  E  che  diremo  poi  delle  cose  divine?  le  quali  sonc 
vate  in  infinito  sopra  lo  intelletto  umano  ?  È'  dunque  molt 
dibile  che  in  Dio  sia  cose  infinite  sopra  la  capacità  dell'  u 
ingegno. 

Item^  noi  vediamo  tra  gli  uomini  che  sono  d'  una  med< 
specie  tanta  differenza,  che  molti  sono  di  cosi  grosso  ing 
che,  quantunque  si  affaticassino,  non  potriano  mai  perveni 
intendere  molte  cose  alte,  che  conoscono  gli  eccellenti  filosofi.  ^ 
to  maggiormente  dunque  è  da  stimare  che  nelli  intelletti  an 
sieno  molte  cose,  delle  quali  non  è  capace  uomo  del  mone 
sondo   loro  elevati  grandemente  sopra  la  specie  umana?  I 


Digitized  by 


Google 


—  186   — 

extraque  omne  genus  etiam  supremas  intelligeiitias  inaccessibili 
luce  superai  in  inflnitum. 

Quamvis  enim  causae  per  effectus  cognoscantur,  quando  ta- 
men  causae  ipsae  suis  effectibus  eminentissime  praestant,  per- 
fecta  causae  cognitio  per  iilos  haberi  non  potest.  Cuna  igitur 
Deus  sit  prima  omnium  causa,  suos  effectus  omnes  in  immen- 
sum  excedens,  quos  etiam  imperfecte  cognoscimus,  manifestum 
est  de  ipso  Deo  valde  modicam  et  fere  nullam  virtute  luminis 
naturalis  nos  babere  scientiam. 

Deum  quoque  plura  posse  ac  maiora  efficere,  quam  nos  in- 
telligere  valeamus,  non  est  demonstratu  diflBcile.  Cognitio  siqui- 
dem  nostra  incipit  a  sensu,  quae  tantum  proflcit,  quantum  potest 
per  haec  sensibilia  elevari.  Adeo  enim  ordini  naturalium  rerum 
necessario  est  alligata,  ut  extra  eum  ordinem  speculari  nil  queat. 
Quicquid  enim  intellectus  noster  cogitat,  per  phantasmata  na- 
turalium rerum  imaginatur;  oportet  namque  intelligentem  phan- 
tasmata speculari.  Deus  autem,  cum  sit  actus  purus  et  esse  in- 
flnitum, extra  omnem  ordinem  illum  esse  dubitari  non  potest. 
Cum  vero  unuraquodque  agat  prout  est  in  actu,  dicere  oportet 
in  Deo  esse  potentiam  inflnitam,  nulli  ordini,  quamvis  excel- 
lentissimo,  alligatam.  Stultum  igitur  esset  asserere  nil  Deum 
posse,  quod  nos  capere  jiequeamus  ;  praesertim  cum  idem  in 
ordine  universi  plurima  et  pene  infinita  efficiat  nobis  inscruta- 
bilia;  ut  saltem  illa  sunt,  quae  in  rebus  non  materialibus  ef- 
ficiuntur. 

Convenienter  tamen  divina  bonìtas  multa  divinorum  amano- 
rum,  ad  quae  non  attingit  humana  ratio,  manifestavit  bomini- 
bus,  ac  plura  etiam  fecit  supra  rerum  naturalium  ordinem,  ut 
homo,  qui  ad  supercoelestem  finem  erat  ordinatus,  ad  ipsum 
sciret  ac  posset  pervenire.  Ex  revelatipne  enim  divinorum  su- 
pernaturalium  ipsum  flnem  et  media  ad  eum  facientia  intel- 
lexit  ;  ex  hisque  amplius  suam  infirmitatem  debilitatemque  co- 
gnovit,  divinae  Maiestatis  abyssum  considerans;  in  cuius  revela- 
tionis  aut  enarrationis  vel  minìmam  partem,  ne  procul  quidem, 
interposi taque  caligine,  contemplationis  figat  aciem,  nedum  com- 
prehendere  eam  possiti  quo  flt  ut  procliviori   humilitate   ac  re- 


Digitized  by 


Google 


187  — 

i  infinito,  chi  può  dubitai 
i  capacità  della  ragione 
ti  si  conoscano  le  cause 
ono  grandemente  il  su( 
e  se  non  ìmperfettameni 
:elso  sopra  ogni  suo  effe 
naturale  abbiamo  mol 
Ile  cose  divine. 

infinite  cose  delle  qu« 
i  è  difficile  da  provare 
ial  senso,,  tanto  può  iute 
quanto  può  essere  condo 
30  che  non  conosce  co 
'esse  cose  naturali,  e  qui 
,re  fuora  di  questo  ordin 
mentre   che   sta  in  que 

che  Dio  sia  atto  puro  e 

sia  alligato  ad  ordine 
;te  le  cose  create,  cosi  i 
isario  confessare  che  lui 
elle  quali   non   può   per 

noi  vediamo  che  nell'or 
isi  infinite  cose,  e  special 
[uali  noi  non  possiamo  i 
ìhe  la  divina  bont^  con 
lini  e  fatte  anche  nel  mon 
non  era  (capace  alcuno  u 

dell'  umana  salute  ;    pe 
le  soprannaturale,  non  pò 
le  stato  da  Dio   rivelato, 
li  si  perviene  a  quello, 
oscendo  per  questo  più 
abisso  della  divina  maes 
>   cose   rivelate   non    le 
)n   imperfettissimamente 


Digitized  by 


Google 


—  188  — 

verentìa  Deum  colat,  quanto  inagis  eum  super  omnia  eminentis- 
simum  didìcit  admirarì.  In  quo  maiorem  illius  coguitionem  am- 
plioresque  delectationes  hausit  ex  iis,  quae  multifariam  mul- 
tisque  modis  ipsius  infinita  bonitas  hominibus  communicare 
dìgnata  est. 

Irridenda  idcinto  aut  reiicienda  non  sunt,  quae  Christiana 
Relligio  credenda  proponit;  quia  videlicet  intellectus  ea  capere 
nequeat:  sed  irridendi  magis  explodendique  sunt,  qui  hac  unica 
caecitatis  suae  ratione  a  Fide  catiiolica  insipienter  recedunt, 
Legant  prius  ;  et  intelligendi,  non  impugnandi  studio  nostra  re- 
volvant:  tum  enim  cognoscent  nil  impossibile,  nil  sine  ratione 
a  nobis  esse  prolatum.  Sed^  ut  quae  diximus  manifestius  appa- 
reant,  iam  iam  ad  particularia  descendamus. 

CAPVT  IL 

QUAE  SVPRA  HOMINIS  INTELLECTVM  CHRISTIANA  CREDIT  RELLIGIO. 

Credibilium  ergo  quaedam  ad  divinitatem  Chrìsti  pertinent, 
quaedara  ad  ejus  humanitatem.  Eorum  vero  quae  circa  divi- 
nitatem versantur,  primum  est  de  unitate.  Confitemur  namque 
unum  esse  Deum,  nec  plures  admittimus  deos.  Et  hoc  est 
primum  nostrae  doctrinae  principium  omnibus  ex  praecepto 
credendum  ;  a  doctis  vero  non  solum  creditum,  sed  etiam  ra- 
tione cogente  scitum ,  ut  in  primo  huius  operis  libro  satis  est 
dictum.  Secundus  autem  articulus  est  de  unitate  Trinitatis. 
Hique  duo  articuli,  seu  duo  principia,  ad  divinitatis  pertinent 
essentiam  ;  alii  vero  spectant  ad  propria  divinitatis  opera  soli 
Deo  competentia.  Quorum  primum  pertinet  ad  ìpsum  esse  na- 
turae  ;  quia  asserimus  Deum  omnia  creasse,  idest  ex  nihilo  ea 
fecisse.  Secundum  respicit  esse  supercoelestis  gratiae;  credimus 
enim  Deum  per  supernaturalia  dona  rationalem  creaturam  san- 
ctificare,  ut  eam  ad  se  trahat.  Tertium  attinet  ad  esse  gloriae 
ipsius  anioiae;  confitemur  namque  sanctificatos  in  hoc  mundo 
tandem  post  obitum  ad  ipsius  gloriae  Dei  fruitionem  pervenire, 
in  qua  supernaturali  niunere  glorificantur.  Quartum  nobis  prò- 
mitUt    omnis   carnis    resurrectionem ,   dum   postremo   speramus 


/Google 


Digitized  by  ' 


—  189  — 

da  lungi;  e  per  questo  diventa  V  uomo  più  umile  e  pii! 
alle  cose  divine.  Terzo,  per  aver  manifestato  Dio  mo 
creti  alli  uomini  per  varii  modi,  come  appare  nell 
sacre,  ne  ha  conseguitato  V  uomo  grande  delettazione 
eteme  e  della  bontà  e  degnazione  divina. 

Dunque  non  è  da  farsi  beffe  delle  cose  che  crede 
stiani,  perchè  lo  intelletto  umano  non  le  possa  capin 
farsi  beffe  dì  coloro  che  per  questo  si  partono  dalla  ; 
lica.  Dovrebbero  prima  leggere  e  bene  intendere  gli 
menti  perchè  troverebbero  che  in  lei  non  è  cosa  imp 
ìrrazionabile.  Ma,  acciocché  questo  sia  più  manifesto 
remo  ai  particolari. 

CAPITOLO  II. 

DELLI  ARTICOLI  CHE  CREDE  LA  RELIGIONE  CRISI 
SOPRA  LA  CAPACITÀ  DELL'   UMANO  INGEGNO. 

Delle  cose  che  credono  i  Cristiani,  alcune  apparto 
divinità  di  Cristo  e  alcune  alla  umanità.  Circa  la  di 
dono  che  non  sieno  più  dèi,  ma  uno  solo  Dio;  e 
primo  principio  della  dottrina  cristiana ,  del  quale  i 
solamente  ne  hanno  fede,  ma  eziandio  scienza  ;  com< 
dimostro  nel  primo  libro.  Secondo,  credono  la  Trinità 
unità  di  Dio,  cioè  che  il  Padre,  Figliuolo  e  Spirito 
uno  Dio  e  tre  persone  ;  e  questi  due  articuli  risguan 
senza  divina.  Li  altri  si  riferiscono  alle  opere  da  1 
quanto  alle  opere  della  natura,  il  terzo  articolo,  dif 
Dìo  ha  creato,  cioè  fatto  ogni  cosa  di  niente.  Quanto 
della  grazia  soprannaturale,  il  quarto  articolo  dice  ci 
è  quello  che  santifica  la  creatura  razionale  mediai 
doni  soprannaturali  per  tirarla  a  sé.  Quanto  alle  opere 
jria,  prima  della  gloria  dell'  anima,  il  quinto  articolo 
che  quelli  che  fieno  da  lui  santificati,  da  poi  la  moi 
glorificati  nella  beatitudine  e  fruizione  soprannatural 
della  gloria  del  corpo,  il  sesto  promette  la  resurrezior 


Digitized  by 


Google 


—  190  — 

arrecturos  nos  omnes  corporaque  nostra  immortalia  et  glo- 
SH  consecuturos. 

At  circa  Christi  humanitatem  credimus  primo  Christam  esse 
rum  Deum  et  veruna  hominem,  Dei  et  Virginis  Mariae  fllium, 
cuius  alvo  est  de  Spiritu  Sancto  conceptus,  integritate  vir- 
ici claustri  permanente.  Secando  confitemur  ipsum  prò  nobis 
3sum,  mortuum  et  sepultum.  Tertio,  quod  ad  inferos  descen- 
it  ad  sanctorum  Patrum  animas  ex  antiquo  carcere  liberan- 
5,  originalis  peccati  vincalo  iam  per  ipsum  soluto,  quodque 
j  in  perennem  gloriam  perduxerit.  Quarto  dicimus  eum  re- 
Texisse  a  mortuis  gloriosum.  Quinto  ipsum  ascendisse  in 
ììwm  sedereque  ad  dexteram  Patris.  Sexto  et  ultimo  venturum 
licare  vivos  et  mortuos,  totumque  orbem  renovaturum.  Itaque 
iversam  Fidem  in  duodecim  principiis,  quae  articulos  vocamus, 
fnplectimur.  Ad  summam,  quaecumque  in  canonicis,  sacrisque 
l'ipturis  continentur,  et  quae  Sancta  Romana  Ecclesia  credendum 
e  decrevit,  vel  in  posterum  decretura  est,  inviolabiliter  credere 
lemur.  Hoc  itaque  ordine  procedentes  ostendemus  nihil  nos  in  hu- 
imodi  principiis  impossibile  vel  irrationabile  in  medium  aflferre. 

Ncque  vero  articulus  Eucharistiae,  qui  dìfflcultatis  non  minus 
is  ad  credendum  habet,  a  nobis  praetermissus  putetur.  Nam, 
m  per  tale  Sacramentum  rationalis  creatura  sanctificetur,  ad 
im  articulum  reduci  potest,  quo  de  sanctiflcatione  tractatur; 
amvis  et  humanitatem   (Christi  contineat.  De  quo  in  ìis   quae 

cerimonialibus  sumus  dicturi,  cum  aliis  sacramentis  tracta- 
mus,  cum  ipsa  sacramenta  obtineant  inter  cerimonialia  prin- 
)atum.  Sed  quia  in  primo  libro  de  primo  articulo,  idest  de 
itate  Dei,  satis  diximus,  in  quo  pariter  excellentissimi  philo- 
phi  et  omnes  fere  homines  nobiscum  sentiunt,  non  oportet  in 

hic  amplius  elaborare. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  192  — 

CAPVT  III. 

A    CHRISTIANA    FIDE  DE    TRINITATE  NIHIL    IMPOSSIBILE 
NIHIL  IRRATIONABILE  ASSEVERARI. 

Omisso  ìgitur  primo  principio  velati  notissimo,  secundum, 
quod  omnium  difIBcillimum  Christianis  credendum  proponitur^ 
est  unitas  Trinitatis.  Confitemur  enim  tres  personas  realiter  di- 
stinctas,  idest  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  Sanctum  esse  unum 
Denm.  Quod  multi  insulse  considerantes  putant  nos  tres  deos 
unum  charitatis  tantum  vinculo  appellare,  vel  eo  modo,  quo 
multi  homines  realiter  distlncti  unus  populus  nuncupantur.  Nos 
autem  dicimus  unum  esse  Deum  simplicissimum  et  infinitum,  nec 
aliquid  de  Deo  reiicimus,  quod  a  vera  pliilosophia  comprobatur; 
quamvis  hunc  esse  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  Sanctum  affir- 
memus,  non  ut  dixit  Sabellius,  videlicet  Deum  unam  esse  perso- 
nam,  quae  ex  diversis  effectibus  aliquando  Palris,  aliquando  Filli, 
aliquando  Spirìtus  sancti  nomen  sortiatur;  nec  sicut  Arius,  qui  tres 
personas  posuit  realiter  diflTerentes,  dum  Filium  minorem  poste- 
rioremque  Patre,  Spiritum  Sanctum  quoque  inferiorem  Filio  sibi 
confinxit;  sed  Patrem  et  Filium  et  Spiritum  Sanctum,  regia  et 
media  via  incedentes,  centra  Sabellium  tres  dicimus  esse  personas 
realiter  distinctas;  eas  tamen  centra  Arium  unum  esse  in  natura 
et  potestate  et  gloria  coaequales:  ita  quod  quicquid  habet  Pater 
habet  et  Filius  et  Spiritus  Sanctus;  et  quicquid  habet  Filius  habet 
et  Pater  et  Spiritus  Sanctus;  et  quicquid  habet  Spiritus  Sanctus 
habet  et  Pater  et  Filius.  Unde  inter  eos  non  est  sicut  in  creaturis 
distinctìo,  ut  aliquid  habeat  una  persona  quod  alia  non  habeat, 
sed  solum  inter  has  tres  personas  est  distinctio  relativa  per  bas 
duas  enuntiationes  ;  videlicet  a  quo  alius  et  qui  ab  alio.  Quid- 
quid  enim  habet  Pater,  habet  et  Filius;  sed  in  hoc  distinguitur, 
quod  Pater  hoc  habet  a  se,  id  est  a  nullo;  Filius  autem  illud  idem 
habet  a  Patre,  nec  propter  hoc  minor  est  Patre,  cum  nihil  mi- 
nus  habeat  a  Patre.  Similiter  Spiritus  Sanctus  habet  quicquid 
Pater  et  Filius;  sed  in  hoc  ab  eis  distinguitur,  quia  ab  eis  illud  ha- 
bet, ipsi  vero  non  id  accipiunt  ab  eo.  Nam  personae  ad  essen- 


Digitized  by 


Google 


—  193  — 

CAPITOLO  III. 

CHE  LA   FEDE  CRISTIANA   NON   DETERMINA   DEL 
DELLA   TRINITÀ   COSA   ALCUNA   NÉ   IMPOSSIBILE   NÉ   1 

Lasciando  dunque  il  primo  principio  della  Fei 
quale  è  notissimo,  coraincieremo  al  secondo  diffic 
tutti ,  il  quale  ci  propone  che  noi  dobbiamo  cr 
della  Trinità,  cioè  che  tre  persone,  Padre,  Figli 
Santo,  sono  uno  Dio  e  una  natura  divina,  non  ti 
nature,  come  ignorantemente  ci  appongono  alcui 
siamo  dunque  essere  uno  Dio  di  purissima  natu 
diciamo  cosa  alcuna  inconveniente  né  contraria 
benché  sopra  quella  confessiamo  esso  Dio  uno 
Figliuolo  e  Spirito  Santo;  non  una  persona,  come 
eresiarca,  la  quale  per  diversi  effetti  alcuna  volta 
dre,  alcuna  volta  Figliuolo  e  alcuna  volta  Spirito 
persone  sustanzialmente  differenti ,  come  disse  . 
empiamente  voleva  che  il  Figliuolo  fosse  minore  e 
Padre,  e  lo  Spirito  Santo  minore  e  inferiore  al  Pad 
lo.  Ma  noi  andiamo  per  la  via  di  mezzo  e  della 
fessiamo  il  Padre,  Figliuolo  e  Spirito  Santo  essere 
stinte,  contro  Sabellio;  e  quelle  essere  di  una  me 
e  potestà  e  gloria,  contro  Ario  :  per  tal  modo  che 
ha  il  Padre  lo  ha  il  Figliuolo  e  lo  Spirito  Santo 
che  ha  il  Figliuolo  lo  ha  il  Padre  e  lo  Spirito  J 
quel  che  ha  lo  Spirito  Santo  lo  ha  il  Padre  e  il  ] 
tra  le  persone  divine  non  é  distinzione,  come  nel 
quali  sono  distinte  perché  una  ha  qualche  cosa  ci: 
tra,  ma  solamente  tra  loro  é  distinzione  relativa; 
quel  che  ha  il  Padre  non  lo  ha  da  altri;  ma  il  Fi, 
le  ha  lutto  quel  medesimo  che  ha  il  Pcidre,  lo  hi 
tutto  quel  medesimo  ha  lo  Spirito  Santo  dal  Padre 
lo.  Né  per  questo  il  Figliuolo  e  lo  Spirito  Santo  s 
Padre;  perchè  hanno  tutta  la  natura  e  ogni  dign 
né  efiam^  è  stato  prima  il  Padre  che    il   Figliuolo 

Savonarola  -  Trinmphus  Crucis, 


Digitized  by 


Google 


^Pf- J 


—  194  - 


tiam  divinam  comparatae  sunt  unum;  nec  ab  essentia  uUo  modo 
realiter  diflferunt,   sed   ratìone    tantum.  Invicem    autem    relalae 
personaliter  distinguuntur   propter    relatìvam    oppositionem  :  et 
ideo  nec  Filium  Patre  posteriorem  dicimus,  nec  Spiritum  Sane- 
tum  Paire  et  Filio:  relativa  enim  sunt  simul  et  natura    et    in- 
tellectu;  et  unum  absque  alio  nec  esse   nec  intelligi  potest.  Non 
enim  in  divinis,  sicut  in  humanis,  paternitas  ab    eo   differt,    qui 
pater  est,  et  flliatio  ab  eo,  qui  est  filius:  sed  paternitas  et  Pater, 
et  flliatio  et  Filius  sunt  idem  realiter,  sola  ratione  distincta.  Nc- 
que propterea  facimus  uUam  in  Deo  compositionem,  cum  dicimus 
Patrem,  Filium   et  Spiritum  Sanctum    esse    idem,  quod  essentia 
est  divina:  quia  (ut  iam  dictum  est)  personae  divinae  sunt  idem, 
quod  essentia  divina,  nec  ab  ea  essentialiter  distinguuntur.  Hoc 
igitur  est,  quod    a  nobis  nullo  modo    intelligi    potest,    videlicet 
tres  personas  esse  unum  Deum  et  actum  purum  simplicissimae- 
que  substantiae,  et  nihilominus  tres  illas  personas  taliter  invicem 
esse  distinctas,  ut  nec  Pater  sit  Filius,  nec  Filius  Pater,  nec  Spi- 
ritus  Sanctus  aut  Pater,  aut  Filius.  Attamen  Pater  est  id    quod 
Filius,  et  Filius  id  quod  Pater,  et  Spiritus  Sanctus  est  id  quod 
Pater  et  Filius;  personaliter  enim  distinguuntur,  et  tamen  sunt 
una  res  uuaque  substantia.  Et  quia  sicut  cognoscimus,  ita  et  no- 
minamus,  Deum  auteni  cognoscimus   per   creaturas,    ideo   et    a 
creaturis  nomina  Dei  sumimus.  In  creaturis  autem  processi o  unì us 
viventis  ab  alio  vivente  in   similitudinem    eiusdem    nalurae   et 
speciei,  generatio  nominatur;  et  generaus  dicitur  pater,  generatum 
autem  filius  :    idcirco   processio  unius  personae  ab  alia  per  mo- 
dum  intellectus   in   divinis  dicitur  generatio,  et   persona  a  qua 
procedit    alia,  Pater;  qui  autem   procedit  ab  ea,   Filius  nuncu- 
patur.  Non  ergo  intelligimus  in  divinis  quemadmodum    in    ani- 
malibus  vel  in  hominibus,  esse  generationem  ;  sed  est  in  divinis 
generatio  tota  spiritualis,  Filiumque  procedere  per  modum  intel- 
lectus, et  esse  Yerbum  Dei  Patris  et  eius  imaginem  sapientiam- 
que  genitam  dicimus.  Processio  autem  Spiritus  Sancti  est  a  Patre 
et  Filio  per  modum  amoris;  amor  enim  est  aliquorum  uexus  et 
unio.  Verum,   quia   in  naturalibus   non    invenitur  aliquid   quod 
aeque  procedat  immediate  a  duobus  aequaliter  perfectis,  sicut  pro- 


Digitized  by 


Google 


—  195  — 

a  il  Figliuolo  sono  stati  prima  che  lo  Spirito  Santo;  perchè,  esse 
do  Dio  immutabile  e  eterno,  non  fu  il  Padre  prima  Dio  che  fos 
Padre;  anzi  sempre  è  stato  Dio  e  Padre;  e  non  potendo  essere  Pad 
senza  Figliuolo,  bisogna  dire  che  il  Figliuolo  sia  a  lui  coeteri 
E  similmente,  essendo  lo  Spirito  Santo  amore,  e  avendosi  semj 
amati  insieme  il  Padre  e  Figliuolo,  confessiamo  che  loro  non 
rono  mai  senza  spirazione  dello  Spirito  Santo.  Né  per  questo  j 
niamo  alcuna  composizione  nella  essenza  divina,  perchè  cred 
mo  ciascuna  persona  essere  una  medesima  cosa  con  essa  nati 
divina.  E  questo,  è  quello  che  dalla  ragione  umana  non  può 
sere  inteso,  cioè  che  Dio  sia  atto  puro  e  simplicissima  sostan 
e  nientedimeno  che  in  esso  siano  tre  persone  per  tal  modo  distii 
che  una  non  è  Taltra,  cioè  che  il  Padre  non  è  il  Figliuolo,  né  il  ] 
gliuolo  è  il  Padre,  né  lo  Spirito  Santo  è  il  Padre  e  Figliuolo,  né 
Padre  e  Figliuolo  è  lo  Spirilo  Santo:  e  nientedimeno  il  Padre  è  qu 
la  medesima  semplice  natura  che  è  il  Figliuolo,  e  il  Figliuolo 
quella  che  è  il  Padre,  e  lo  Spirito  Santo  è  quella  che  è  il  Padre 
il  Figliuolo;  perchè  in  Dio  è  distinzione  personale,  ma  non  secon 
la  natura.  Con  ciò  sia  dunque  che  noi  nominiamo  le  cose  come 
conosciamo,  conoscendo  noi  Dio  per  le  creature,  lo  nominiai 
ancora  per  nomi  li  quali  da  esse  creature  caviamo.  Ora  ne 
creature  la  emanazione  d'  un  vivente  da  un  altro  vivente  a 
militudine  della  medesima  natura  si  nomina  generazione  ;  e 
generante  si  domanda  padre,  e  il  generato  figliuolo.  E  però,  p 
cedendo  in  Dio  una  persona  vivente  dall'  altra  vivente  in  u 
medesima  natura,  tal  processione  domandiamo  generazione;  e 
persona  dalla  quale  procede  V  altra,  si  domanda  Padre,  e  la  pi 
cedente,  Figliuolo,  Questa  generazione  dunque  non  è  come  que 
delli  animali  e  delli  uomini,  ma  è  tutta  spirituale  e  divina;  on 
noi  diciamo  che  il  Figliuolo  é  Verbo,  imagrine  e  sapienza  gen: 
del  Padre.  Ma  la  processione  dello  Spirito  Santo,  il  quale  è  amo; 
viene  dal  Padre  e  dal  Figliuolo;  perché  lo  amore  è  unione  de 
amante  e  dello  amato;  e  cosi  lo  Spirito  Santo  procede  immedi 
da  due  persone  perfettissime,  cioè  dal  Padre  e  dal  Figliuolo.  1 
perchè  nelle  cose  naturali  non  si  trova  che  una  cosa  prece 
immediate   da  due  egualmente  perfette,  non  si  è  potuto   trova 


Digitized  by 


Google 


—  196  — 

dit  Spiritus  Sanctus  a  Patre  et  Filio,  idcirco  processioni  Spi- 
US  Sancti  non  ita  speciale  vocabulum  sicut  processioni  Filli 
It  inventum,  sed  generaliter  ex  parte  procedenlis  processio  no- 
inatur.  Quia  taraen  Spiritura  Sanctum  procedere  dìcimus  per 
:)dum  voluntatis,  seu  per  raodum  amoris,  eius  processionera  a 
fte    principi!  spirationem  appellaraus.  Amor  enim  quodammo- 

impetum  queradam  et  spiritura  in  rem  amatam  praetendit  ; 
Bo  specialiter  ipsa  persona  a  Patre  et  Filio  procedens  Spiritua 
ncti  nomen  sibi  vindicavit  ;  cura  tamen  et  Pater  sit  spirltus^ 
sanctus,  similiter  Filius  sit  spiritus  et  sanctus.  Unde  et  haec 
0  nomina,  quando  personao  Spiritus  Sancti  attribuuntur,  prò- 
iO,  et  hoc  relativo,  accipiuntur,  quamvis  per  se  relationem  so- 
re  non  videantur.  Cura  igitur  duae  sint  tantum  processiones 
teriores  in  natura  intellectuali,  una  videlicet  ex  parte  intelle- 
is,  altera  ex  parte  voluntatis,  fldes  rationabiliter  tenet  in  divi- 
3  tantum  duas  esse  processiones  et  tres  personas. 

De  hac  ergo  Sanctissima  Trinitate  plura  possemus  afferre  ; 
d  quia  quae  ad  substantiam  fidei  pertinent  scripsimus,  non 
ortet  ulterius  evagari.  Qui  aìitem  subtilius  talia  investigare 
sideraverit,  cura-  omni  sobrietate  cordisque  puntate  christia- 
s  codices  legat,  et  thesaurum  inveniet  infinitum.  Nobis  enim 
tendere  modo  satis  est  Relligionem  christianam  nil  de  Trinità- 
rude,  nil  impossibile,  nil  irrationabile  demum  sentire.  Ad  co- 
itionem  igitur  harum  Personarum  per  naturalem  nequaquam 
tionem  homo  poterit  pervenire;  quia  cura  cognoscamus  Deum 
r  creaturas,  non  ducimur  hoc  modo  in  eius  cognitionem,  nisi 
atenus  est  earum  principìum  et  causa.  Non  est  autem  earum 
inclpium  et  causa,  nisi  per  ipsius  virtutem  Personis  tribus 
mmunem  ;  et  ideo  per  creaturas  cognìtionem  consequi  non 
lemus  nisi  eorum  quae  Patri  et  Filio  et  Spiritui  Sancto  sunt 
mmunia.  Quocirca  per  creaturarum  notionera  personarum  di- 
nctionem  attingere  nequimus;  ad  quod  capiendum,  licet  im- 
[!illitas  humiina  non  sufficiat,  non  debemus  tamen  revelata 
Tosancfa  mysleria  non  credere;  ridiculum  est  enim  existiraare 
lil  esse  verum  praeter  quod  intellectiis  nostri  radio  metiri 
ssimus;  cum  infinita  sint  in  Deo  (ut  iam  diximus)  nobis  pror- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  198  — 

sus  abscondita  et  nequaquam  investigabilia.  Rationes  tamen  et 
argumenta,  quibus  in  superiori  libro  fidem  nostram  veram  esse 
probavimus,  huic  articulo  lidera  astruunt;  tametsi  peculiare^ 
quaedam  probabiles  rationes  nos  quaudoque  adiuvant;  quarum 
aliquam  adducere  non  pigebit,  ut  appareat  nos  contra  rationem 
de  Deo  nihil  profiteri,  sed  quidquid  tenemus  multum  probabìli- 
tatiSy  ratiouis  et  simìlitudinis  cum  rebus  naturalibus  habere. 

Cura  enim  effectus  suam  causam  imitari  conetur,  ex  censi- 
deratione  eorum  processionum,  quae  in  creaturis  inveniuutur,  ad 
eas  quae  in  Deo  sunt,  quodamraodo  elevamur.  Multas  autem  in 
creaturis  invenimus  processiones  ;  quae  quanto  perfectìoris  sunt 
conditionis,  tanto  magis  perfectae  atque  intimae  sunt.  In  caren- 
tibus  enim  vita  generatio  quaedam  invenitur,  ut  cum  ignis  ab 
igne  procedi t.  Haec  autem  processio  suum  in  agente  principium 
habet,  quod  in  materiam  exteriorem  agit;  unde  minus  perfecta 
minusque  intima  reliquis  est,  quas  dehinc  subiungenms.  In  ve^e- 
tabilibus  enim  perfectiorem  invenies  et  intrinsecam  magis  proces- 
sionem;  quia  id  quod  generatur  in  plautis  est  in  principio  pro- 
ducenti  coniunctum,  verum  in  fine  ab  eo  separatur.  At  in  ani- 
malìbus  est  quaedam  in  sensibus  processio,  quae  adhuc  magis 
perfecta  spìritualisque  et  intima  est  quam  plantarum  invicem 
processio;  quia  actus  ipsiussensus  reraanet  in  sensu,  nec  exterius 
emanat;  ab  extrinseco  tamen  provenit  obiecto  ;  unde  adhuc  per- 
fecte  interna  non  habetur  processio.  In  hominis  autem  intellectu 
haec  perfectior  magisque  intima  invenitur,  quia  actus  intellectus 
super  seipsum  reflectitur.  Unde  ex  his,  quae  iam  tenet  homo^ 
contemplari  potest  et  verbum  mentis  intus  reconditum  conci- 
pere  ;  hincque  in  amorem  conceptae  rei  prorumpens  in  seipsa 
personarum  quodammodo  effingere  trinitatem,  idest  intellectus, 
verbi  et  amoris.  Verum  haec  processio  intellectus  nostri  incipit 
a  sensu,  sicut  omnis  nostra  cognitio,  et  ab  initio  pendet  exterio- 
ri.  Si  antera  convertamur  ad  angelicum  intellectum,  qui  nul- 
Iam  a  sensibus  scientiam  capit  et  naturaliter  eam  possidet^ 
tum  excellentiorem  atque  interiorem  in  eo  processionem  verbi 
et  amoris  comperiemus.  Verum  quia  totus  angelus  pendet  a 
Deo,  hinc  et  ipse  quoque  ab  extrinseco  est,  ncque  eius  iritelle- 


Digitized  by 


Google 


—  199  — 


tati  per    molte  speciali  ragioni,  delie   quali  ne 
cuna  per  dimostrare  che  quel  che  noi  diciamo  e 
è  contro,  benché  sia  sopra  la  ragione  ;  anzi  eh 
babilità  e  similitudine  con  le  cose  naturali. 


E  prima  perchè,  sforzandosi  ogni  effetto  di 
causa,  dalle  processioni,  o  vero  emanazioni  dell 
mo  in  qualche  modo  elevare  lo  intelletto  a  cons 
sioni  divine:  perchè  troviamo  nelle  creature  mol 
quali  quanto  sono  in  più  perfetta  natura,  tanto 
e  più  intrinseche.  Verbigrazia,  nelle  cose  innnii 
certa  generazione,  come  vediamo  che  un  fuoco  g 
che  la  virtù  del  fuoco  generante  passa  alla  mat 
e  però  tal  processione  è  imperfetta  e  non  è  inti 
non  rimane  nel  generante,  anzi  passa  alla  mate 
sé.  Ma  nelle  piante,  che  sono  animate,  troviamo 
lima  processione,  perchè  quel  che  è  generato  dal 
dallo  intrinseco  suo;  e  nel  principio  della  sua  gè 
giunto  e  qufisi  una  cosa  medesima  con  lei:  ma  ] 
si  separa  da  lei,  non  è  ben  perfetta  e  intrinsec 
sioiie.  Negli  animali  dunque,  che  sono  più  perf 
si  trova  più  perfetta  e  più  intrinseca  processi 
più  tosto  spirituale  che  corporale;  e  questa  è  la 
atti  de' sensi,  i  quali  rimangono  dentro  di  essi 
meno,  perchè  sono  causati  da  qualche  obietto  e 
ancora  questa  processione  tutta  interiore.  Ma  q 
letto  è  più  perfetta  e  intima;  perchè  da  poi  eh 
comprese  le  cose  che  lui  intende,  per  se  medej 
torio  estrinseco,  dentro  di  sé  fa  le  sue  operaz 
verbo  e  la  similitudine  della  cosa  da  sé  conosci 
etiam  in  amore  di  quella,  per  tal  modo  che 
imagine  della  Trinità,  la  quale  è  lo  intelletto,  il 
Ma  perché  ogni  nostra  cognizione  procede  dal 
tutto  la    processione  dello    intelletto  dallo    in  tri 


Digitized  by 


Google 


—  200  — 

ctus,  nec  verbum,  nec  amor  est  ipsius  substantia.  Unde  proces- 
siones,  quae  in  angelis  inveniuntur,  aliquid  imperfectiouis  ha- 
bent  et  intimae  prorsus  non  sunt.  Cura  igitur  videamus  quod 
quanto  nobiliores  sunt  creaturae,  tanto  processiones  in  eis  sunt 
magis  intimae  ac  perfectiores ,  cumque  effectus  suam  causam 
aemuletur;  quid  irrationabile  diciraus,  quando  in  Deo,  qui  om- 
nes  in  infinitum  creaturas  excedit,  perfectissiraas  processiones 
maximeque  intiraas  ponimus  ?  Quae  nec  ab  extrinseco  prove- 
niunt,  nec  a  Dei  substantia  differunt,  quasque  oranes  creaturae 
imitari  conantur,  licet  longe  ab  illa  perfectione  deficiant;  quia 
divinae  personae  a  nulla  causa  dependent,  sed  sunt  unus  Deus, 
qui  est  omnium  causa:  et  ideo  tres  personae  extant  unum  in 
substantia ,  et  relatione  opposila  distinguuntur.  Ex  processione 
enim  unius  ad  alium  de  necessitate  relativa  sequitur  oppositio 
et  distinctio  procedentis  ab  eo,  a  quo  procedit.  Quod  si  realis 
illic  est  processio,  ibidem  necesse  est  oppositio  sit,  realisque 
distinctio.  Relationes  autem  in  divinis  nullam  ponunt  imperfe- 
ctionem;  cum  relatio  ex  sua  ratione  ad  aliquid,  sed  non  aliquid 
significet. 

In  homine  quoque,  qui  Inter  omnia  naturalia  ad  Dei  simi- 
li tudinem  magis  accedit,  in  veni  tur  quaedam  in  parte  spirituali 
trinitas;  videlicet  intellectus,  verbi  et  amoris.  Dum  enim  actu 
Deum  intelligit,  concfpit  de  Deo  verbum,  et  ex  hoc  in  eius  a- 
morem  prorumpit.  Quamquam  haec  trinitas  a  divina  plurimum 
distat;  quia  cum  Deus  sit  immutabilis  et  aeternus,  et  in  eo  nil 
detur  imperfecti,  non  sunt  in  ipso,  sicut  in  nobis,  verbum  eius 
et  amor  accidentia,  ncque  modo  adveniunt  et  modo  recedunt; 
sed  semper  et  ab  aeterno  Verbum  et  Amor  fuerunt  in  Deo  ejus- 
dem  cum  Patre  substantiae.  Hinc  tamen  apparet,  quod  irrationa- 
bile nihil  Deo,  quin  potius  quod  rationi  (^onsonum  est,  tribuimus. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


^ 


—  202  — 


mnibus  insnpor  creaturis  multiplex  Trinitatis  vestigium 
ir;  cum  omnes  ex  principio,  medio  et  fine  corapleaiitur  ; 
unctis  sit  substantia,  virtus  et  operati©,  et  eiusdera  ge- 
lia,  ex  quibus  quaedara  resultat  Trinitatis  irapressio.  Cui 
3ripateticorum  princeps  Aristoteles  suffragari  videtur,  qui 
non  fide,  ductus  in  principio  sui  libri  de  Coelo  et  Mundo 
m  ternariura  commendans  :  Omnia  (inquit)  ex  tribus  con- 
ìentur  :  ubi  Pytagoricos  affert  dicentes  omnia  tribus  esse 
lata^  videlicet  principio^  medio  et  consummatione  ;  et  hoc 
(ait)  ad  sanctificationes  Deorum  a  natura  transfertur  ac- 
Et  in  nominationibus  duos  non  dicimus  omnes;  sed  cum 
%m  perveneris^  statim  omnes  dicere  poteris.  Omne  autem 
i  et  perfectum  idem  esse  tidentur.  Unde  subinfert  cor- 
rfectas  esse  magnicudines,  quia  tribus  Constant,  videlicet 
line,  latitudine  et  profunditate.  Ex  quibus  perspicuum 
improbabile  esse  quicquid  de  Trinitate  divina  credimus. 
tsi  huraano  intellectu  capi  non  potest,  hoc  unum  tamen 
liquis  rationibus  supradictis  declarat,  huiusmodi  fidem 
sse  humana  inventione  traditam  ;  quia  cum  de  Deo  in- 
ilia  proferat,  nihil  tamen  philosophiae  eiusque  principiis 
um  adducjt;quin  potius  omnia  philosophiae  principia  no- 
ìrviunc  et  ad  facilem  quaestionum  omnium  solutionem  asti- 
r.  Quod  potissimum  est  veritatis  argumentum. 


Digitized  by 


Google 


—  203  — 

E  più  questo  conferma;  perchè  non  solamente 
ma  etiam  nelle  ignobili  creature  si  trova  una  ce 
dine  di  essa  Trinità  ;  perocché  la  perfezione  d' o 
consiste  in  tre  cose:  cioè  in  principio,  mezzo  e  fir 
cipio  appartiene  al  Padre,  il  mezzo  al  Figliuolo  e  il 
rito  Santo.  Similmente  in  tutte  le  creature  si  trovai 
cose,  cioè  sostanza,  virtù  e  operazione.  E  molte 
tudini  si  possono  trovare  per  le  quali  si  vede  eh 
creature  è  una  certa  impressione  della  Trinità:  e  pi 
desiderino  di  imitare  questo  numero,  come  se  la  si 
consistesse  in  questo.  Nella  quale  cosa  ci  aiuta  il  pr 
ripatetici  Aristotile,  grande  investigatore  delle  cose 
quale  non  da  fede,  ma  da  ragione  condotto,  nel  lit 
mundo,  molto  commenda  il  numero  ternario,  dice 
sostanza  pare  che  sia  perfetta  in  questo  numero  :  d( 
Pitagorici  li  quali  dicono  ogni  cosa  essere  determino 
in  questo  numero,  cioè  nel  principio,  mezzo  e  fine, 
dicendo  che  daUe  cose  naturali  è  stato  trasferito  q 
alle  santificazioni  degli  Dei:  e  che  nelle  nominazioni^ 
mente  due  uomini,  noi  non  diciamo  tutti  questi;  m 
aggiungi  il  terzo^  incontanente  possiamo  dire  tutti 
come  senza  il  terzo  manchi  la  perfezione  :  onde 
fetto  pare  che  sia  una  medesima  cosa;  sottogiugn 
che  gli  corpi  sono  perfette  quantità ,  perchè  sono  coi 
cose^  cioè  di  lunghezza  e  larghezza  e  profondità, 
que  per  queste  similitudini  e  per  le  ragioni  d( 
che  la  fede  nostra  della  santa  Trinità  non  dice  ce 
sibilo,  né  irrazionabile,  anzi  molto  probabile  e  cn 
secondo  la  ragione  umana;  massime  vedendo  che  e 
lei  creda  cose,  che  sono  sopra  ogni  capacità  ura; 
meno  non  dice  cosa  contraria  alli  principii  della  filos 
anzi  lei  gli  serve  a  solvere  le  ragioni  ftitte  in  c( 
avversarli,  ha  qual  cosa  è  potentissimo  segno  di  v 


Digitized  by 


Google 


—  204  — 

OAPVT  IV. 

1   FIDEM    DE    CREATIONE    NIHIL    IMPOSSIBILE 
riHIL   IRRATIONABILE    AFFIRMARE. 

itaque  iis,  quae  ad  Dei  maiestatem  secundum 
ic  ea  aggrediamur,  quae  ipsi  in  ordine  ad  crea- 
:  et  primo  quoad  esse  naturale:  crodimus  enim 
re  omnia  creasse,  id  est,  tam  visibilia,  quam 
liilo  in  principio  fecisse.  Quod  non  alienum  a  ra- 
e  putandum  est;  cum  omnes  confiteantur  Deum 
nium  causam,  a  qua  coelum  naturaque  depen- 
n  aliud  agit  causa  eflBciens,  quam  quod  ad  esse 
ffectus?  Cum  ergo  alicuius  actionis  principium 
ctius,  tanto  pluribus  et  remotioribus  communi- 
sit  actus  purus,  fateri  oportet  Dei  potentiam  se 
secundum  se  extendere  ,  ab  eoque  omnia  entia 


:et  actus  sit  potentia  posterior  in  re  quae  de  po- 
n  reducitur,  tamen  actus  semper  est  absolute 
lon  enim  potest  potentia  redigi  in  actum  nisi  per 
existens.  Cum  ergo  solus  Deus  sit  esse  suum  et 
in  primo  libro  probatum  est)  omnia  ipse  antece- 
psoque  omnia    fiant. 

omnia  ex  nihilo  esse  facta,  id  est,  nullo  prae- 
illa  praeiacente  materia,  convenientissimum  est 
ria  enim  agentia  tam  naturalia  quam  artificia- 
aesupponunt,  et  ex  illa  aliquid  producunt;  quia 
itia  ab  eis  minime  dependet  :  non  enim  esse 
esse  hoc  tribuunt.  Verum  Deus,  qui  est  causa  uni- 
t  esse  simpliciter,  quia  ei  respondet  universalis- 
qui  est  esse  simpliciter.  Et  ideo  nil  esse  potest, 
i  emanaverit.  Nihil  ergo  in  actione  Dei  praesup- 
Si  quid  enim  concederetur,  aut  id  haberet  esse  a 
i  sumatur  negatio,    sequitur  Deum  non  esso  cau- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  206  — 

cientem;  quod  superius  redargutum  est  Si  au- 
iffirmatio;  aut  ex  nihilo,  aut  ex  aliquo  illud  pro- 
30.  Si  ex  nihilo,  habetur  propositum:  si  ex  ali- 
ìllo  alio  unde  hoc  prodiit  et  utrum  habeat  esse 
et  sic  ad  earadem  regrederemur  quaestionem. 
ssus  erit  in  ìnfinitum,  quod  est  absurdum  :  aut 
ium  erit,  quod  ex  nihilo  Deus  res  in    esse  pro- 

us  non  ex  necessitate  naturae,  sed  ex  volunta- 
rius  demonstravimus)  haud   necesse  est   ab  ae- 

Deo  fuisse  creatum;  sed  eo  tempore,  quod  sa- 
is  dispositioni  visum  est  aptissimum.  Atque  ìd 
ile  etiam  aliqua  ratione  probari  potest;  salvo 
ilis  illius  maiestatis  occulto  Consilio-  Omnia  si- 
electorum  suorum  fecit  utilitatem  ac  bonum, 
i  ipsius  Dei  cognitione  consistit.  Ex  quo  igitur 
eavit  ab  aeterno,  perfectior  eius  resultat  cogni- 

percipitur  eumdera  esse  ita  perfectum,  ut  sibi 
ens  nulla  indigeat  cj'eatura.  Si  enim  esset  ali- 
n  indigus,  noiidistulisset  abinfinitotempore  eam 
le  rerum  creatione  sufflciantr^quia  ab  aliis  dif- 
mt,  quaerentibus  inventu  minime  difficilia.  Ra- 


Digitized  by 


Google 


-  207  — 

manderei  a  te  se  quella  materia  fusse  stala  fatta  dà  ] 
Tu  non  puoi  dire  di  no,  per  la  ragione  detta  di  sopra; 
ogni  cosa  è  fatta  e  dipende  da  lui.  Se  dunque  è  fati 
0  che  è  fatta  di  niente,  o  di  qualche  materia.  Se  tu  di'  ( 
siamo  dacoordo.  Se  tu  di'  di  qualche  materia,  dimando 
se  quella  materia,  avendola  fatta  Dio  per  la  ragione  d 
stata  fatta  da  lui  di  niente,  o  di  qualche  cosa.  Se  di  n 
biamo  lo  intento  nostro;  se  di  qualche  cosa,  torneremo 
ma  questione:  e  cos)  bisognerà  che  tu  conceda  quella 
della  quale  Dio  ha  fatte  le  altre  cose,  essere  fatta  di 
veramente  che  tu  dica  che  sono  infinite  materie,  delle  e 
presuppone  l'altra  e  ohe  mai  non  si  possa  pervenire  ali 
che  è  cosa  irrazionabile,  o  veramente  fare  circolo;  com 
grazia,  se  la  terra  fosse  fatta  di  acqua,  e  1^  acqua  di  \ 
aere  di  fuoco,  che  il  fuoco  poi  fosse  fatto  di  terra,  ci 
da  stolti.  Bisogna  dunque  stare  nel  primo,  cioè  che  tutte 
cose  sono  fatte  di  niente;  e  dipoi  della  materia  creata  s 
prodotte  e  generate  le  altre.  Ma  perchè  Dio  non  open 
cessi tà  di  natura,  ma  per  sua  propria  volontà,  come  abb 
vato  di  sopra,  non  è  necessario  dire  che  il  mondo  sia  st^ 
ab  aeterno,  ma  in  quel  tempo  che  dalla  sapienza  divin 
giudicato  atto.  E  che  el  sia  cosa  conveniente  a  Dio  e 
V  uomo,  che  il  mondo  sia  stato  creato  in  tempo,  si  pu< 
re  per  qualche  ragione,  salvo  sempre  lo  inscrutabile 
consiglio  della  divina  maestà  :  perchè,  avendo  fatto 
Dio  per  il  bene  de'  suoi  eletti,  il  quale  massime  cons 
sua  cognizione,  più  perfetta  cognizione  di  Dio  resulta  e 
per  avere  creato  il  mondo  in  tempo,  che  se  lo  aves 
(ib  aeterno ]  perocché  meglio  per  questo  conosce  la  perf 
Dio,  cioè  quanto  per  sé  medesimo  lui  sia  pienissimamc 
e  che  non  ha  bisogno  di  alcuna  creatura;  perchè,  se 
fosse,  non  sarebbe  stato  un  tempo  infinito  senza  la 
E  da  questo  nasce  neir  uomo  maggior  reverenza  e 
subiezione  a  Dio.  Sicché  appare  che  la  fede  non  die 
razionabili  della  creazione,  anzi  razionabilissime.  Della  ( 
teria  ci  espediamo  brevemente,  perchè  gli  nostri  dottoi 


Digitized  by 


Google 


*^^ 


—  208  — 


tiones  autem,  quibus  Aristoteles  ac  plerique  philosophorum  ae- 
ternitatem  mundi  probare  conantur,  a  theologis  nostris  facile 
solvunlur,  ut  cuilibet  patet  vel  mediocriter  in  his  erudito. 


CAPVT  V. 

CHRISTIANAM  FIDEM  DE  CREATVRAE  RATIONALIS   SANCTIFICATIONE, 

DEQVE  EIVS  GLORIA  ET  RESVRRECTIONE,   NIHIL   IMPOSSIBILE, 

NIHIL   IRRATION ABILE   ATTESTARI. 

De  sanctificatione  autera  creaturae  per  supercoeleste  gratiae 
donum,  arbitror  non  oportere  nos  alia  dicere,  praeler  superius 
dieta  de  fine  humanae  vitae,  medioque  ad  ipsam  perveniendì. 
Ostensum  est  enim  hominem  ad  finem  supernaturalem  esse  or- 
dinatum,  quem  non  nisi  per  supercoeleste  medium,  hoc  est,  per 
divinam  gratiam  consequi  potest.  Quam  Deus,  qui  necessaria 
omnibus  subministrat,  nomini  subtrahit  rito  se  praeparanti. 

De  nostrae  quoque  animae  gloria  satis  dictum  videtur,  cum 
in  visione  solum  divinae  essentiae  per  illustrationem  elevatio- 
nemque  lurainis  gloriae  eam  boari  probaverimus.  Quapropter 
ex  praedictis  facile  intelligere  possumus  christianos  circa  huiu- 
smodi  res  nihil  inaniter  aut  temere,  quin  immo  rationabiliter  ac 
graviter  profiteri. 

De  resurrectione  quoque  mortuorum  nihil  rationi  dissonum 
asserimus.  Quamvis  enim  natura  fieri  non  possit  ut  idem  nu- 
mero corruptum  resurgat  aut  regeneretur,  eo  quod  natura  est 
ad  unum  operandi  modum  determinata  et  ali  ter  se  habere  non 
potest;  tamen  cum  iam  probatum  sit  divinam  virtutem  esse 
inflnitam  et  huic  rerum  ordini,  quem  cernimus,  minime  alli- 
gatam,  sed  innumera  alia  facere  posse;  mortuorum  su.scitatio,  ut 
perfacilis,  non  ut  impossibilis,  ipsi  Deo  est  tribuenda.  Nam  si  is 
ex  nihilo  cuncta  produxit,  quod  agentia  naturalia  facere  nequeunt, 
multo  magis  ex  aliquo  aliquid  facere  ac  defunctis  vitam  reddere 


Digitized  by 


Google 


—  209  — 

no  trattata  con  ogni  sufficienza  ;  li  quali  solvono  ce 
lità  le  ragioni  di  Aristotile  e  delli  altri  filosofi  e'  ( 
zano  di  provare  la  eternità  del  mondo,  che  dimostn 
molto  frivole  ;  com'  è  noto  a  ciascuno  che  eziandi 
mente  '^  erudito  in  tal  materia. 

CAPITOLO  V. 

CHE   LA   FEDE  CRISTIANA    NON   DICE   COSE     IMPOl 
NE  IRRAZIONABILI  DELLA  SANTIFICAZIONE  E  GLORIA  E  R 
DELLA    CREATURA    RAZIONALE. 

Della  santificazione  della  creatura  razionale  per 
grazia  esistirao  che  non  bisogna  dire  altro  che  qi 
biamo  detto  di  sopra  del  fine  della  umana  vita  e  d 
pervenire  a  quello.  Perocché  noi  abbiamo  dimostn 
rao  è  ordinato  ad  un  fine  soprannaturale,  al  quale  ii 
venire  se  non  per  divina  grazia,  la  quale  Dio  mir 
quelli  che  si  preparano  a  riceverla;  perchè  Dio  non 
delle  cose  necessarie  alle  sue  creature. 

Similmente  della  gloria  dell'  anima  nostra  ab 
sufiBcientemente  di  sopra,  quando  dimostrammo  il  fine 
vita  essere  la  visione  della  divina  essenza  per  viri 
della  gloria.  Da  quello  dunque  che  abbiamo  scritto 
cilmente  si  può  intendere  che  la  fede  non  afferma 
cazione  e  gloria  della  creatura  razionale  cosa  ale 
impossibile,  anzi  piena  di  ogni  ragione  e  probabilit 

E  questo  medesimo  si  può  dire  della  resurrezio 
perchè,  avvenga  che  la  non  possa  essere  naturalmente 
natura  è  determinata  ad  uno  modo  di  operare  e  noi 
care  V  uomo  se  non  per  via  di  generazione,  nientedi 
do  noi  già  provato  la  divina  virtù  essere  infinita  e 
alligata  a  questo  ordine  dello  universo,  anzi  potei 
raerabili  altre  cose  per  modi  infiniti  ;  chi  può  dui 
resurrezione  de'  morti  non  solamente  non  sia  imposi 
ma  molto  facile?  Perchè,  se  Dio  ha  creato  ogni  coi 
che    maraviglia   è  che   possa  suscitare  gli  morti  e 

Savonarola  -  Triumphus  Cruci$ 


Digitized  by 


Google 


—  210  — 

it.  Neque  enim  sic  moritur  homo,  ut  in  iiihiluin  prorsus 
,  superstite  adhuc  anima,  quae  (ut  la  primo  libro  osten- 
5)  immortalis  est;  tum  etiam  ipsa  corporis  materia  prima 
ruptibilis  superest.  Quod  si  vel  in  nihilum  homo  vertatur, 
lus  iile  Opifex  rerum  deperditum  et  nullum  omnino  homi- 
ea  facilitale  restaurare  posset,  qua,  antequam  essent,  cun- 
reavit. 

aque  quod  de  resurrectione  morluorum  tenemus,  nequaquara 
ssibile  aut  inconveniens,  sed  rationabile  et  expediens  ne- 
riumque  videbitur  recte  consideranti.  Si  enim  anima  intel- 
^a  est  corporis  forma,  eademque  immortalis  extat,  ut  supra 
lus,  erit  con  tra  animae  naturam  a  corpore  separar!  atque 
eo  permanere.  Nihil  autem  contra  naturam  potest  esse  per- 
im;  quia  divinae  sapientiae  non  convenit.  Er^'o  iterum  redi- 
d  corpus. 

nima  insuper  non  habet  esse  perfectura  sine  corpore.  Omne 
n  imperfectum  suam  desiderat  perfectionem.  Si  ergo  anima 
a  a  corpore  separata  regressu  ad  illud  careat,  nunquara 
3  integraeque  beatitudinis  compos  erit,  hoc  desiderio  sem- 
iccensa,  quod  ab  ea  remo  veri  non  potest,  cum  sit  ei  natu- 
Hoc  autem  inconveniens  est,  quia  suprema  beatitudo  omne 
ìt  undique  desiderium.  Rationabile  est  ergo  coufiteri  resur- 
onem  mortuorum. 

li    praeterea  beatitudo    debetur,    qui    recte   vivlt.    In    hac 

n  vita    non  anima  recte  vivit,   sed    homo.    Idem   est  enim 

lis  animam  dicat  recte  vivere  aut  intelligere,  ac  si  nere  vel 

['e   aut  simile  quippiam  eam    facere    putet.  Nihil  autem  illi 

tribuimus,  sed   homini.  Actiones    enim    sunt   suppositorum, 

rma  est  id,  quo  aliquid  fit,  non  id  quod  facit  illud.  Si  ergo 

ini  debetur  beatitudo,  necessaria  est  corporum  resurrectio. 

Ld  divinam  item  providentiam  pertinet,  quae  bonis   praeraia 

[ue  supplicia  aequa  lance  dispensai,   ut   hominibus    ex  cor- 

animaque  compositis,   coniunctimque   merentibus   aut    de- 

jntibus  insta  simul  reddantur;    praesertim  cum  boni  in  liac 

quo  ad  corpus    attinet,    plurimum  macerentur    et  affligan- 

mali   autem  contra  deliciis    et  voluptatibus  affiuant,  prae- 


Digitized  by 


Google 


—  211   — 

-che  è  qualche  cosa?  Massime  perché  1'  uomo  no 
modo  che  egli  diventi  niente,  anzi  V  anima  rin 
come  abbiamo  provato  di  sopra;  e  la  materia  d 
si  risolva  in  altro,  rimane  però  nel  mondo,  j 
-Cora  si  risolvesse  in  niente  tutto  1'  uomo,  sarebbe 
a  revocarlo  a  vita,  come  li  è  stato  facile  a  fare  il 
Sicché  quel  che  noi  crediamo  della  resurn 
non  é  impossibile  né  inconveniente,  ma  razionai 
necessario,  se  noi  vogliamo  considerare  rettamen 
do  r  anima  nostra  forma  del  corpo  e  immortale 
separata  dal  corpo,  perché  questo  è  a  lei  violento 
E  quel  che  é  centra  natura  non  può  essere  pei 
non  conviene  alla  divina  sapienza.  Dunque  é  nec 
•un'altni  volta  la  tornerà  al  corpo. 

Itenìy  r  anima  non  ha  essere  perfetto  senza 
imperfetto  desidera  la  sua  perfezione.  Se  dunqi 
ritornasse  un*  altra  volta  al  corpo,  non  saria  mi 
4}eata;  perché  quel  desiderio  non  si  può  rimuove) 
naturale.  Con  ciò  sia  dunque  che  sia  inconve 
Tanima  nostra  non  possa  essere  perfettamente  hi 
-confessare  la  resurrezione  de*  morti. 

Item,  la  beatitudine  conviene  a  quelli  che  vi 
Ma  in  questa  vita  non  vive  propriamente  V  anii 
Onde  il  vivere  e  lo  intendere  e  le  altre  operazioi 
a  tutto  r  uomo,  e  non  solamente  air  anima  ;  p( 
quello  che  fa  e  T  anima  é  la  forma  per  virtù  d( 
e  però  a  tutto  Puomo  che,  vive  bene  é  debita  1 
che  non  potrebbe  essere,  se  non  fusse  la  resurn 

Iterrij  alla  divina  previdenza  appartiene  pre; 
punire  li  cattivi.  Avendo  dunque  i  buoni  meri 
demeritato,  non  solamente  con  V  anima,  ma  ez 
appartiene  alla  previdenza  e  alla  giustizia  div 
perfettissima,  premiare  e  punire  cosi  i  corpi  e 
massime    essendo   stati    per   suo  amore  i  corpi 


Digitized  by 


Google 


—  212  — 

•ntur.  Cum  itaque  apud  Deum,  qui  exactissimam 
)videntiam^  nullum  malum  impunitura,  nullum- 
remuneratum,  conveniens  est  ac  necessarium 
>rporum  confiteri,  ut  unusquisque  cum  corpore 
um  eo  simul  admisit. 

isuper  resurrecturos  homines  credere  aequum 
\m  illis  moriendum  esset,  propter  rationes  prae- 
uem  saepius  l'epeti  oporteret,  in  qua  si  rursus^ 
sumerent,  post  mortera  ob  easdera  rationes 
lari  resurrectionera.  Aut  ergo  cogemur  fateri 
raori  ac  resurgere,  quod  est  absurdura  ;  aut  as- 
iminum  ad  immortalia  corpora  in  prima  resur- 
t  hominis  beatitudini  inviolabilis  corporura  pe- 
r,  quod  est  rationi  maxime  consonum. 
ateria  formae  proportionabiliter  respondere  de- 
beata gloriae  luraine  sit  perfusa  et  supernatu- 
lalitatibus,  perfectioniì)usque  referta,  indignum 
)di  anima  ignobili  tegmine  uteretur.  Ideo  per 
mae  gloria  redundabit  in  corpus,  ut  fulgeat  si- 
Dei,  et  prorsus  obediens  ani  mae  factum  mira 
nihilque    desit,    quin  homo  sit  omni  ex  parte 

per  omnia  corpora  propter  hominem  facta  sunt 
>  omnium  naturalium  finis)  convenientissime  di- 
homine  glorificato,  mundus  hic  pariter  glorifi- 
ue  perfectionis  illustrationem  accipiet,  ut  ea 
3m,  ipsi  conveniant. 

j  nullis  tunc  alimentis  nullisque  corporis  ne- 
bnoxius,  rationabiliter  concedimus  motum  coeli 

caetera  vero  animalia  et  vegetabilia  ac  raixta 
3menta,  et  per  ignis  incendium,  qui  summe  est 

novas  induent  qualitates  gloriosaque  claritate 
[ita   persistent.     Atque  ita    beati   cum    Domina 


Digitized  by 


Google 


—  213  — 

e   raaceratì,    e    per  amore   del    mondo  essendosi  dì 
alle   delizie  e  voluttà  corporali:  perchè  alla  divina 
partiene  non  lasciare  alcuno  bene  irremunerato,  né 
impunito.  Sicché  appare  quanto  razionabile  e  quant 
mente  parla  la  fede  nostra  della  resurrezione. 

Ancora  credere  che  i  nostri  corpi  abbino  a  re> 
mortali,  é  cosa  molto  razionabile;  perchè  se  un'  altrti 
che  resuscitassino  avessino  a  morire,  per  le  predet 
chiaro  bisognerebbe  che  un*  altra  volta  resuscitassiiic 
avessimo  ancora  a  morire,  et  itertim  resuscitare,  bis 
o  che  si  avesse  a  morire  infinite  volte  e  infinite  volte 
che  è  cosa  irrazionabile,  o  vero  che  li  uomini  resusc 
mortali,  che  è  consonante  alla  ragione. 

E  perché  la  materia  debbe  essere  proporzionata 
ma,  essendo  le  anime  dei  beati  piene  del  lume  del 
rebbe  cosa  indegna  che  la  si  congiungesse  al  corpo 
non  subietto  totalmente  all'  anima.  E  però  raziom 
nostra  fede  dice  che  per  virtù  di  Dio,  la  gloria  de 
dunderà  nel  corpo,  e  diventerà  esso  corpo  agile  e  i 
obbediente  all'  anima  e  perfetto  in  ogni  parte. 

E  perché  tutti  i  corpi  sono  fatti  per  V  uomo,  il 
di  tutte  le  cose  naturali,  convenientissimamente  dice 
glorificato  P  uomo,  sarà  glorificato  ancora  lutto  qua 
acciocché  le  cose  che  sono  ordinate  al  fine,  siane 
porzionate. 

E  perchè  1'  uomo  alloiu  non  averà  più  bisogno 
d'altri  sustentamenti  corporali,  razionabilmente  di 
cielo  non  si  moverà  più,  e  che  gli  animali  e  le  pi 
tre  cose  miste  si  resolveranno  in  elementi,  li  quali  pe 
e  virtù  del  fuoco  saranno  purgati  e  si  vestiranno  d 
e  gloriosa  chiarezza  ;  e  noi  staremo  sempre  col  Sig 


Digitized  by 


Google 


—  214   — 


CAPVT  VI. 


CHRISTIANAM   RBLLIGIONEM 
;    DAMNATORVM   CONVENIENTER  PONERE 

m  ergo  beatis  locus  coeli  competit  glori osus,  ita 
e  a  Deo  semotis  locus  mundi  exigitur  infimus, 
jpacoque  carcere  perpetuas  luant  suorum  scele- 
2  iniustum  videri  debet  perpetuis  iilas  cruciari 
5icut  humana  iustitia  ad  humanara  rempublicam 
e  habet  divina  iustitia  ad  coelestera.  Sed  huma- 
DS  delinquentes,  vel  exilio  vel  necis  alìquo  ge- 
>  reipublicae  commercio  abscindit,  ita  et  divina 
mione  coelesti  aliquos  reiicit  in  perpetuum,  non 
isitorium  peccatum,  quam  ob  infinitam  voluntatis 
et  in  ipso  crimine  pervicaciam. 

mim  est  ut  qui  delectationis  temporaneae  optio- 
rlae  fruitioni  praelulerint,  quique,  si  modo  con- 
5t,  in  voluptatum  sordibus  usquequaque  persti- 
)  puniantur,  ut  poena  ipsi  cuipae  respondeat  ; 
homo  extra  praesentis  vitae  statura  quodammodo 
termino,  nec  amplius,  quae  in  vita  concedi  tur, 
llnem  ultimum  consequendi.  Quia  igitur  homi- 
;ione  ad  statura  terraini,  non  autera  viae,  tra- 
i    ibunt    in     supplicium   aeternum,    et  insti    in 

dictura  est)  non  aniraa  solura^  sed  homo  ipse 
)eatis  asseruimus  in  remunerationem  totius  ag- 
e,  idem  damnatis  in  retributionem  poenae  re- 
ira  habeant  daranationis,  quod  prò  incendio  ha- 
[ue   foraento. 

m  apud  inferos  praeter  ignem  alia  quoque  poena* 
raus,  quìa  tamen  inter  omnia  corpora  ignis  est  ma- 
us    poena    sola  tamquam   principalissima    nomi- 
est  autem  quod  daranatorura  corpora,  quamvis 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  216  — 

m  sint,  haud  ita  lamen  ab  igne  corporeo  afficientur, 
:ioni  transrautationique  subiaceant.  Divina  namque 
firma  illorum  corpora  solidaque  reddentur  aiiimarum 
uo  ad  esse  naturae,  ut  minime  dissolvi  aut  alterari 
)d  quia  perditorum  animae  per  obliquare  voluntatem  a 
tore  aversae  sunt,  coipus  non  omnino  sibi  subiectum 
it  ;  ideoque  igni  corporeo  cruciabuntur;  quatenus  ignis 
)ropter  sui  excellentiam  aequalitati  complexionis  et 
li  harmoniae  sensuum  repugnabit,  etsi  eam  solvere  non 

imen  eo  modo  spirituales  creaturae,  quae  demonia 
US,  ab  igne  patientur;  sed  per  alligationis  modum,  ve- 
iorum  demonum  potestate  inferiores  spìritus  per  in- 
s  et  maleficia  sculpturis  aut  iraaginibus  corporeis  alli- 
itur.  Si  hanc  enim  potestatem  superiores  demones  in 
xercent,  quanto  magis  Deus  omnes  igni  corporeo  pote- 
e?  Quae  res  poenam  inferet  maximam,  ubi  se  rebus 
aeter  ipsorum  naturara  revinctos  conspicient.  Et  forte 
tamquam  divinae  iustitiae  instrumentum,  aliquo  modo 
ìbit,  quem  nos  modo  investigare  non  possumus. 


CAPVT  VII. 

STIANAM    RELLIGIONEM   DE   CHRISTI   INCARNATIONE 
OSSIBILE,  NIHIL  INDECBNS    AVT  IRRATIONABILE  SENTIRE. 

etiam  Christiana  relligio  et  inviolabiliter  tenetDeura 
A  esse  hominem,  eiusque  personam  subsistere  in  dua- 
is,  divina  scilicet  et  humana.  Talis  enim  tantaqne 
naturae  in  illius  personam  facta  est  unio,  ut  idem  sit 
lomo.  Huic  autem  unioni  assimilari  nihil  potest  in 
atis  ;  non  enim  est  sicut   lapillorum    aggregatio    atque 


Digitized  by 


Google 


—  217  — 

predetto  fuoco  arsi,  né  consunti  ;  perchè  pe 
sarà  data  tanta  virtù  alle  anime  loro,  che  con 
pi  illesi  da  ogni  corruzione.  Ma  perchè  per  mal 
aversi  dal  suo  Creatore,  non  saranno  i  loro 
subietti  all'anima;  e  però  potranno  essere  e 
corporale  ;  il  quale,  dato  che  non  potrà  dissolv 
ne  di  esso,  nientedimeno,  per  la  eccellenza 
tanto  repugnerà  alla  egualità  della  complessic 
armonia  de' sensi,  che  li  darà  intollerabile  e  ce 

Non  debbi  però  intendere  che  in  questo  med( 
puniti  dal  fuoco  gli  spiriti  maligni  ;    perocché 
per  altro  modo,  cioè  per  modo  di  alligazione,  con 
volta  nelle  incantazioni  e  maleficii;che  per  la 
ni  superiori  gì'  inferiori    sono   alligati  e  quasi 
in  certe    sculture,    imagini,    ampolle,  e  in  sim 
dunque   per   la   potestà    delli    maggiori    demor 
minori  alle  cose  corporali,  quanto  maggiormen 
gare  tutti  e'  detti   spiriti  al  fuoco  materiale  ? 
darà  gravissima  pena,  vedendosi    privati  della 
<;ontra  la  sua  natura  alligati  alle  cose  infime;  e 
€ome  un  strumento  della  divina  giustizia,  dari 
le  quali  noi  non  possiamo    investigare  cosi  co 
in  questo  mondo  perfettamente  conoscere  gli  s 

CAPITOLO  VII. 

OHE  LA   RELIGIONE  CRISTIANA   NON  DICE  ALCUNA 
NÉ   INDECENTE,    O   IRRAZIONABILE  DELLA  IN 
DEL    FIGLIUOLO   DI   DIO. 

Crede  ancora  inviolabilmente    la    religione 
è  uomo,  e  che  la  sua  Persona  è  sussistente  in 
nella  divina    e    nella  umana,    tra    le    quali  è 
unione,  che  quella  medesima  Persona  che  è  D 
Alla  quale  unione  non  è  cosa  alcuna  creata  ci 
lare,  perché    non    si  truova    nelle    creature    e 


Digitized  by 


Google 


-  218   — 

ita  enim  Deus  homo  non  esset.  Nec  se  habet  sicut 
m  ad  ipsuni  totum;  cum  totum  ex  partibus  pendeat; 
tem  Deus  non  pendet  ab  aliquo;  nec  sicut  unio  acci- 
ubiectum;  cura  in  Deo  accidens  esse  non  possi t  ;  nee 

eleraentorum  in  mixto,  quia  hoc  est  a  divinitate 
3C  sicut  unio  auimae  ad  corpus,  quia  divinitas  esse 
ma  non  potest  ;  nec  sicut  unio  aliqua  in  creaturis 
ia  divina  haec  admirabilis  unio  oranera  excellit  crea- 
;em.  Nani,  cura  in  qualibet  perfecta  substantia  natura 

atque  suppositura,    quae  in  rebus  praesertim  natura- 

prorsus  non  sunt,  sancta  nihilorainus  tradit  Fides 
naturam  propriura  in  Christo  suppositura  sive  perso- 
ara  non  habere,  quara  ex  se  scilicet  habuisset,  si  non 
)  Dei  unita;  sed  prò  ilio  supposito  divinura  suppo- 
la  subsistere,  dura  Persona  Filii  Dei  naturara  hanc 
lae  creationis  instanti,  ut  in  ea  subsisteret,  sibi  ipsara 
eoccupavit.  Suppositura  antera  subsistens  in  natura 
jt  homo,  et  in  natura  divina  est  Deus.  Cum  igitur 
u  suppositura  Filii  Dei,  in  utraque  natura  subsistat, 
>eus  et  homo.  Hoc  antera  nec  impossibile  est  nec 
e.  Deus  siquidem  orania  potest  quae  contradictionem 
ant;    invicera   naraque    contradictoria   rationem    entis 

possunt.  Deura  antera  esse  horainera  modo  praedicta 
)nem  non  iraplicat,  ut  de  se  patet.  Non  enim  divini- 
tas propter  hoc  aliquara  recipit  rautationera,  sed  na- 
na trahitur  et  extollitur  ad  excellentissiraara  unionem 

Dei  potentia,  quae  raulto  plus  praestare  potest,  quara 
i  intellectus  cogitatione  coraplecti. 
bile  quoque  conveniensque  videbitur  recte  conside- 
t  ex  hac  divini  Verbi  incarnatione  innuraerabilia  bona 
[*bi,  teste  experientia,  provenerunt.  Nara  post  ipsius 
ventura,  pulsis  fugatisque  erroribus,  sol  mundo  novus 
j3t  quia  difficile,  irarao  irapossibile  foret  cuncta  inde 
ìneficia  recensere,  principalia  quaedara  recolemus,  ut 
ius  incarnatlonis  et  convenientiara  afferaraus. 


1 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  220  — 

luin  siquidein  homini  ad  beatitudinem  tendenti  tanta  di- 
rbi  dignatio  efficacissimum  fuit  auxìlium,  quia,  sicut  iam 
ìtendimus,  horainis  beatitudo  in  divinae  essentiae  visione 
:.  Poterat  autem  hoc,  immensa  Dei  sublimitate  considerata 
imani  teuuitatem  intellectus,  hominem  tamquam  ab  im- 
[  detenere.  Ideo  sibi  convenienter  naturam  univit  huma- 

mortalibus  argumentum  daretur  unionem  intellectus  no- 
1  Deo  non  impossibilem  esse.  Maior  siquidem  est  ad 
t  Personam  humanae  naturae  coniunctio,  quam  ipsius 
;us  ad  Deum  tanquam  ad  obiectum.  Hinc  post  Christi 
tionem  evidentius  coepere  homines  emergere,  et  inten- 
ae  beatitudini  aspirare. 

Uhristi  quoque  incarnatione  naturae  suae  excellen tiara 
Dgnovit  intellexitque  ut  infra  Deum  nulla  sibi  creatura 
;,  nihilque  quoad  hoc  ipsum  excellat,  nisi  solus  Deus, 
US  homo  naturam  immediate  assumpsit  humanam.  Idcir- 
tanti  muneris  perceptionem,  idolorum  et  omnium  crea- 
1  infra  Deum  cultu  neglecto,  relictisque  divitiis  et  honori- 
huius  saeculi  voluptatibus  spretis,  ad  solum  verum  Deum 
m  sese  mortales  dedicarunt. 

nostra  item  beatitudo  in  Dei  visione  consistat,  quae  no- 
iltatem  intellectus  excedit,  non  poterat  certa  cognitio  aut 
ititudinis  huius  per  solum  rationis  lumen  haberi;  quemad- 

excellentissimorum  philosophorum,  qui  in  ea  investi- 
iefecerunt,  labor  ostendit.  Convenienter  igitur  Deus,  qui 
em  hominum  providentiam  habet,  carnem  assumpsit, 
3Ìusmodi  tam  necessariae  cognitionis  ac  spei  redderet 
3;  Deo  enim  omnes  sine  dubio  credunt.  Ex  quo  vide- 
)t  adventum  Filii  Dei  maiorem  divinorum  instructionem 
tatem  quam  antea  processisse. 

terea,  hominem  materiali  ac  carnali  compede  vinctum  ad 
jatitudinis  amorem  succendi  oportebat,  ad  quod  humana- 
atoris  nostri  potissimum  fuit  incitamentum ,  cum  ni- 
aeque,  sicut  illius  amor,  obstringat,  ut  amoris  vices  re- 
us.  Nullo  autem  modo  suara   erga  nos  charitatem,  quam 


Digitized  by 


Google 


—   221   — 

Prima,  questa  unione  è  stata  effieacisi 
cere  V  uomo  alla  sua  beatitudine,  la  q 
visione  della  divina  essenza,  sarebbe  fc 
questa  visione  all'  uomo  per  la  sublimità 
telletto  nostro:  e  però  ha  voluto  Dio  unir 
divina  in  persona,  la  quale  è  maggiore  u 
dello  intelletto  de'  beati  alla  divina  ess( 
mini  abbiano  speranza  di  potere  pervenir 
noi  vediamo  che,  da  poi  questa  incarnazi< 
ciarono  a  resurgere  e  piò   aspirare  alla  l 


Ancora  per  questa  incarnazione  ha  coi 
la  sua  eccellenza,  vedendo  la  sua  natura 
tamente  a  Dio;  perchè  intende  per  ques 
solo  Dio  essere  il  suo  fine.  E  però  qua 
questa  mirabile  unione,  gli  uomini  lascio 
e  di  tuite  le  creature;  e  sprezzando  le  ricc 
di  questo  mondo,  cercarono  il  vero  culto 

Oltre  questo,  la  beatitudine  eccedendo 
intelletto,  non  si  poteva  per  ragione  natui 
certa  cognizione  o  speranza;  come  appare 
di  filosofi  eccellentissimi,  la  quale  in  ( 
e  però  Dio  che  ha  speciale  previdenza  de 
temente  prese  carne  umana  per  certificar! 
speranza  della  sua  beatitudine;  perchè,  ] 
per  se  medesimo,  ninno  poteva  dubitai 
quel  che  el  diceva.  E  però  noi  vediamo  ( 
zione  del  Figliuolo  di  Dio,  li  uomini  hannc 
chiara  scienza  delle  cose  divine  e  della  b 

Item,  essendo  l'uomo  involuto  molto  n 
terrene,  non   poteva    meglio    Dio    spiccar 
elevarli  allo  amore  delle  cose  divine  che 
ne;  nella  quale,  dimostrando  il  suo  grand( 
alla  natura  umana,    ciascheduno  è  eccitat 


[ 


Digitized  by 


Google 


—  222  — 

ffabile  suae  incarnationis  et  maxiraae  pietatis  sacra- 
:erat  efflcacius  aperire;  proptereaque  ing:ens  utilitas 
ido  apparuit  ;  dum  homines  vidimus  ardentiori  de- 
rum  rerum  studio  inflammatos  familiaritatera  ami- 
it  ita  dixerim)  cum  Deo  ac  eius  angelis  contraxisse. 
f  cum  ad  beatitudinera  tendentibus  mediorum  certitu- 
ducentium  requiratur,  per  ipsam  Filli  Dei  incarnatio- 
meficiura  cumulatissinie  est  allatum.  Quod  quidem 
nto  potissimum  constat  ;  quia  scilicet  dehinc  mun- 
nagis  quam  antea  virtutibus  floruit,  incomparabilis- 
culmen  adeptus  est.  Postquam  enira  Deus  homo  est 
0  et  exemplo  iios  coram  instruens,  dubitare  potuit 
illius  semita  ea  ipsa  esset,  quae  nos  rectissime,  ac 
Ld  beatitudinera  ducat.  Ecce  igitur  quod  nihil  impos- 
rrationabile  de  humanati  Verbi  mysterio  fides  ea- 
ìverat. 

CAPVT  Vili. 

CHRISTI   NATIVITATEM  EX   VIRGINE 
NEC  IMPOSSIBILEM   NEC  IRRATIONABILEM, 
'S   AVTEM   VITAM   CONVENIENTISSIMAM   FVISSE. 

ur  demonstratis,  non  erit  iam  difficile  aliorum  arti- 
)ssibilitatem  ac  convenientiam  declarare.  Si  enim 
;  homo  fieri,  ipsum  quoque  fieri  filium  hominis  ira- 
in  erit,  ut  scilicet  Virginis  filius  iuxta  catholicam  as- 
ere  credatur.  Nam,  cum  generatio  sit  suppositi,  non 
n  enim  natura  humana,  sed  suppositura,  quod  in  ipsa 
'neratur)  cumque  in  natura  humana  divinum  suppo- 
istat  et  vere  sit  homo,  non  erit  impossibile  euni  a 
ici  ;  non  ea  ratione,  qua  est  divinum  suppositum;  sed 
est  in  natura  humana  a  muliere  sumpta  subsistens. 
utem  et  alio  modo,  quam  ex  muliebri  conceptu,  car- 
lam  assumere  Deus  valuisset,  ut  si  ex  terra  coipus 
co  produxisset,  convenientius  tamen  ac  magis  expe- 
it  carnem  assumens  ex  muliere  nasceretur;  quia  ad 


Digitized  by 


Google 


—  223  — 

amarlo.  E  però  abbiamo  visto  che  poi  che  fu  predica 
grande  amore  al  mondo,  gli  uomini  furono  tanto  i 
della  carità  delle  cose  divine,  che  contrassero  amicizi 
liarità  con  Dio  e  con  li  angeli  suoi,  per  tal  modo  eh 
vano  tutte  le  amicizie  umane. 

Item,  bisognando  air  uomo  avere  gli  debiti  mezzi 
nire  alla  beatitudine, li  quali  sono  le  virtù  e  la  perfez 
vita  spirituale,  questo  benefìcio  fu  dato  al  mondo  \ 
incarnazione.  E  questo  si  prova  massimamente  per  qu 
rienza;  perchè  da  poi  che  venne  Cristo,  tutto  il  mond 
florido  di  virtù  e  di  perfezione  di  vita  spirituale  per  tal 
ninno  può  dubitare,  se  non  è  cieco,  che  la  via  che  ha  r 
sto  è  quella  la  quale  certissimamente  conduce  gli  U( 
beatitudine.  Ecco  dunque  che  la  fede  cattolica  non  die 
possibile  né  irrazionabile  della  incarnazione  del  Figliu 


CAPITOLO  Vili. 

CHE  LA   NATIVITÀ   DI   CKISTO   DALLA   VERGINE 
NÉ   È   IMPOSSIBILE  NE   IRRAZIONABILE  : 
E  CHE   LA   VITA   SUA   È   STATA   CONVENIENTISSI>] 

Avendo  noi  dimostrato  la  possibilità  e  convenienza 
ticoli  più  diffìcili,  ora  non  fia  difficile  mostrare  il  med 
altri  ;  perchè  se  Dio  ha  potuto  essere  uomo,  non  sarà  i 
che  lui  sia  figliuolo  di  una  Vergine.  Dove  è    da   nota 
generazione  termina   al  supposto  e  non  alla  natura; 
donna  non  genera  la  natura  dell'  uomo,  ma  la  persona 
in  quella  natura.  Essendo  dunque  la  Persona  del  Figlii 
sussistente  nella  natura  umana,  non  è    impossibile    ci 
nato  d'  una  donna  dalla  quale  ha  presa  quella  natura, 
che  Dio  avesse  potuto  produrre  quel  corpo  di  terra, 
materia,  nientedimeno  fu  più  conveniente  che  lui  lo  pi 
nascesse  di  una  donna:  acciocché    noi    fussimo  più    € 
amarlo  o  avessimo  maggiore  esempio  di  urailità,  quai 
dre  di  ogni  cosa  non  si  è  sdegnato  di  aver  madre   e 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  224  — 

hurailitatera  et  charitatera  propensius  nos  invi tat,  quando  non  de- 
dignatus  est  omnium  parens  in  terra  habere  parentem,  nostrae- 
que  infirmitatis  subire  dispendia,  et  qui  ullas  prorsus  nescit 
angustias»  virginalis  uteri  claustra  more  aliorum  hominum  men- 
ses  novera  perferre,  caeteraque  ultro  laboriosae  ac  mendicae 
vitae  incommoda  substinere,  parentumque  et  consanguineorura  ac 
patriae  habere  necessitudinem. 

Fuit  quoque  convenientissimum  ipsi  Verbo  Dei  ut  ex  incor- 
rupta  Virgine  nasceretur;  ut  qui  habet  in  coelis  Patrem  sine  cor- 
ruptione  et  sine  matre,  haberet  quoque  in  lerris  «ine  labe  ac 
sine  patre  integerriraara  Matrem. 

Quod  si  cuipiara  impossibile  forsan  naturali  ter  videtur  vir- 
gineura  florem  conceptione  et  partu  non  violari,  divinae  ratio 
potentiae  oranis  intellectus  captum  sine  tine  excedens,  facilitatem 
ostendit;  quae  etiam  cognitu  non  est  difficilis,  Videmus  enim  in 
naturalibus  vitam  habentibus  iraperfectam,  ut  in  plantis,  agens 
et  patiens  in  generatione  non  distingui,  sed  in  eodem  activam 
esse  virtutem  atque  passivara.  In  bis  antera  quae  vitam  sortiun- 
tur  perfectam  propter  perfectiorera  generationem,  agens  ac  patiens 
distinguuntur.  Et  ideo  ad  organa  corporis  informanda  foemina  ut 
agens  non  exigitur,  sed  raaseulus,  in  quo  virtus  est  activa.  Alio- 
quin  non  oportebat  in  animaliura  generationem  duo  concurrere^ 
nisi  uni  virtus  activa,  et  alteri  passiva,  fuisset  a  natura  distri- 
buta. Llcet  ergo  aliqua  virtus  activa  in  praeparanda  ad  genita- 
rara  materia  foerainae  possit  adscribi,  in  qua  bona  ventris  requi- 
ritur  dispositio,  quae  fomentum  praebeat  proli,  in  ea  taraen  non 
est  virtus  activa  ac  forraativa  conceptus,  sed  in  ipso  tantum 
semine  maris,  quod  non  materia  human i  corporis,  sed  solum 
principium  est  activum.  Nec  taraen  ad  concipiendura  foetum 
oportet,  quemadraodura  semen  viri  est  activura  principium,  ita 
et  semen  mulieris  necessario  adsit  ut  principiura  passivum  j 
nara  experientia  corapertum  est  plures  mulieres  absque  sui  se- 
minis  interventu  foecundari.  Dicendura  est  itaque  menstruum  in 
eis  sanguinem  seminis  loco  haberi  :  quia  enira  calor  virtuti  ge- 
nerativae  deserviens  prae  virili  calore  in  foeminis  dirainutus 
est,  non   in  ipsis  foerainis,  sicut  in  maribus,  aliraenti  superfluum 


Digitized  by 


Google 


—  225  — 

patria  in  terra,  e  di  conformarsi  alle  nostre  infermità  e  sta 
mesi  nel  ventre  virgineo  e  patire  li  altri  incomodi  del 
umana. 


Fu  ancora  cosa  convenientissima  che  lui  nascesse  di  ^ 
immacolata,  acciocché,  avendo   in  cielo  Padre  senza   cor 
e  senza  madre,  avesse  ancora  madre  senza  alcuna  macula 
padre  in  terra. 

E  se  ad  alcuno  paresse  impossibile  che  una  vergini 
generare  figliuoli,  consideri  che  la  divina  potenza  eccec 
facoltà  del  nostro  intelletto,  avvenga  che  non  sia  però 
a  intendere  in  che  modo  per  virtù  divina  una  vergini 
concepire  e  partorire,  non  violando  sua  verginità.  P< 
nelle  cose  naturali,  in  quelle  che  hanno  la  vita  imperfe 
me  le  piante,  non  è  distinto  V  agente  dal  paziente  nelh 
razione;  perchè  in  una  medesima  pianta  è  la  virtù  gen 
del  maschio  e  della  femmina,  cioè  attiva  e  passiva.  Ma  ne 
mali,  perchè  hanno  più  perfezione  di  vita,  è  distinto  V 
dal  paziente,  idest  il  maschio  dalla  femmina.  E  perchè 
dubbio  il  maschio  ha  la  virtù  attiva  del  generare,  dìcii 
femmina  non  avere  questa  virtù;  cioè  che  in  lei  non  è 
formare  li  membri  del  corpo  che  si  ha  a  generare,  e  e 
alla  recezione  della  forma;  ma  solamente  in  lei  è  virtù 
nistrare  e  preparare  la  materia,  la  quale  ha  a  ricevere  h 
e  la  forma  del  corpo  umano:  altrimenti  non  sarebbe  bii 
che  alla  generazione  fosse  concorso  il  maschio  e  la  femm 
uno  di  loro  avesse  insieme  la  virtù  attiva  e  passiva  del  gè 
Ma  nota  che  non  è  necessario  sempre  alla  generazione  deli 
il  seme  della  femmina,  come  è  necessario  quello  del  ra 
Perchè  e'  si  è  trovato  per  esperienza  molte  donne  avere 
pito  senza  effusione  del  seme  suo,  perchè  in  luogo  di  qi 
intervenuto  il  sangue  menstruo.  Perocché,  non  essendo  il 
della  femmina  di  tanta  virtù  come  è   quello   del    maschi 

Savoxauola  -  Triuniphus  Crucis. 


Digitized  by 


Google 


—  226  — 

ita  digerì  potest;  quapropter  tamquam  deficiens  a  completa  se- 
miois  digestione  remanet  sub  forma  sanguinis  ;  qui  talis  abdo- 
Iute  non  est,  qualis  per  actum  virtutis  nutritivae  generatur  ex 
cibo  ;  sed  quod  residuum  est  ^b  ultima  digestione  nutrimenti 
in  foeminis,  virtute  generativae  potentiae  ministratur  et  praepa- 
ratur,  ut  debita  sit  materia  corporis  humani.  Quia  ergo  Deus  in- 
finita sua  virtute  immediate  per  seipsum  producere  potest  quod 
alias  per  agentia  naturalia  eftìcit,  cura  etiam  possit  creare;  quid 
mirum  si  eiusmodi  virtute  ex  purissimo  Virginis  sanguine  corpus 
Christi  formavit,  virilis  seminis  virtutem  SpirituSancto  supplente? 
atque  hoc  pacto  beatissima  Virgo  idoneae  iam  aetatis  caeterarum 
more  mulierum  purissimumsanguinem  absque  ullo  viri  concubitu 
subministrarit? 

Sed  forte  non  minus  difficile  videatur  quod  ex  inviolato 
Virginis  utero  Christi  corpus  iam  formatura  prodierit;  sic  enim 
ratio  dictat  duo  simul  corpora  fuisse.  Ad  quod  respondemus 
quod,  quaravis  duo  simul  corpora  in  eodem  loco  naturaliter  esse 
non  possine,  tamen  nulla  contradictionis  obstat  implicatio,  quin 
a  Deo  id  fieri  possit.  Si  enim  per  corpus  intelligeremus  spa- 
tium,  quod  antiqui  philosophi  locum  vociibant,  trina  videlicet 
dimensione  contentum,  hoc  est  longitudine,  latitudine  et  profun- 
ditate  per  se  subsistentem,  cuiusmodi  est  corpus  in  praedica- 
mento  quantitatis,  impossibile  forsan  videri  posset  duo  simul 
omnino  corpora  esse;  quia  si  tales  diraensiones  darentur  a  ma- 
teria separatae,  non  possent  alio  modo  quam  per  si  tura  distin- 
gui. Si  ergo  duae  vel  plures  essent  in  eodem  situ,  sequeretur 
contradictio;  ut  scilicet  plures  et  non  plures  eaedem  essent.  Sed 
cum  quantitas  non  separetur  a  materia  substantiali,  quae  est 
proprium  eius  subiectum,  posito  quod  duo  corpora  in  eodem  sint 
loco,  et  eorum  quantitates  in  eodem  situ,  non  resultat  aliqua 
contradictio;  quia,  licet  illorum  corporum  quantitates  ex  situ  ipso 
non  distinguantur,  remanet  tamen  distinctio  inter  eas  ex  subiecto: 
quia  singulae  dlstinctis  materiebus  inhaerent.  Non  est  ergo  im- 
possibile virginalem  alvum  in   ortu  Christi  clausam  perstitisse. 

Et  quia  Christus  venit  in  hunc  mundum  ut  vitae  nobis  prae- 
beret  exemplum,  beatitudinisque    viam    ostenderet,   fuìt   couve- 


Digitized  by 


Google 


—  227  — 

può  come  il  maschio,  tanto  digerire  il  super 
che  diventi  seme,  ma  rimane  indigesto  sotto 
quasi  corrotto;  il  quale  dipoi  adopera  la  natu 
corpo  umano.  Essendo  dunque  Dio  infinita  p< 
fare  per  se  medesimo  quello  che  11  usa  di  fai 
turali,  che  impossibilità  dice  la  fede,  se  confea 
lo  Spirito  Santo  è  stata  in  luogo  della  virtù  ai 
e  per  il  seme  o  sangue  indigesto  della  madre, 
teria  del  corpo  umano  il  sangue  purissimo  de 
La  quale,  avendo  ministrata  la  materia  del  c( 
ministrano  le  altre  donne,  perchè  abbiamo  no 
tre  donne  più  madri  nostre  che  lei  Madre  di 

Ma  forse  ad  alcuni  parrà  non  manco  difflc 
Cristo  già  formato  nel  ventre  integro  e  invio 
sia  uscito  senza  divisione  e  senza  alcuna  vie 
verginità,  non  potendo  due  corpi  essere  in  un 
Ma  è  da  sapere  che  per  potenza  di  Dio  due  < 
insieme  in  uno  medesimo  luogo,  potendo  fare 
noi  non  possiamo  intendere,  come  sottilmente 
sacri  teologi. 


Ora,  quanto  alla  vita   sua,  diciamo  essere 
che  Cristo  sia  conversato  con  gli  uomini  e  n 


Digitized  by 


Google 


.  "I  V|^^ 


—  228  — 

eura  cura  horainibus  conversari,  nec  solitariam  vitara  du- 

ut  per  ipsius  praedicationem  ac  vitain  ad  Deura  haberemus 

3um. 

3m,  quia  rationabile  est,  ut  qui  cura  horainibus  conversatur 

i  in  conversatione  vitae  conformet,  aequura    fuit  ut,  auste- 

vitae  seposita,  raediocritatera  cibi  potusque  ac  induraenti 
raesticae  consuetudinis,  Christus  observaret,  prò  ratione  con- 
lis  quam  in  raundo,  dura  vitara  hanc  raortalera  degeret^ 
ipserat,  iuxta  scilicet  patriae  suae  raorera  populique,  ubi 
sci  et  conversari  dignatus  est.  Non  enira  cibi  potusque  ab* 
itia  ad  vitae  perfectionera  per  se  attinet,  sed  sinceritas  men- 
densque  charitas  imraotusque  et  infractus  tara  in  secundis 

quam  in  adversis  animus,  ut  nec  illura  gloria  extollat  aut 
,  nec  calaraitas  deprimat  et  egestas. 


lit  taraen  congruura,  ut  pauperera  sibi  vitara  deligeret.  O- 
t  enira  divinae  veritatis  virtuturaque  caelestiura  praecones 
iertores  esse  a  curis  saecularibus  expedi tos  et  ab  orani  su- 
ne  cupiditatis  alienos;  quod  raaxirae  Christo  corapetebat. 
isuper,  ut  divinitatem  suara  palara  faceret,  infirraa  et  stul- 
)git,  ut  huius  mundi  potentes  sapientesque  confunderet,  et 
;ius  orbis  transformatio  non  potestati  vel  sapientiae  huma- 
3ed  divinitatis  eius  raaiestati  ascriberetur.  Propterea  mira 
ira  necessaria  deraonstratio  fuit  ad  ostendendura  divinita- 
n  ilio  corporaliter  (ut  ait  Apostolus)  inhabitantera.  Denique 
i  illius  dieta  ac  gesta,  si  relligiose,  sobrie,  pieque  conside- 
r,  mirabili  ordine  et  inenarrabili  ratione  tradita  compe- 
ir. 


Digitized  by 


Google 


—  229  — 

solitaria,  perchè  altrimenti  non  arebbe  per  1< 
vita  e  per  la  sua  predicazione  tirati  gli  uom 
finalmente  alla  beatitudine;  essendo  solamente 

E  perchè  è  cosa  razionabile  che  chi  con 
mini  si  conformi  a  loro  nel  modo  del  vivere 
Cristo  non  tenesse  vita  austera,  come  santo 
ma  una  vita  mediocre  in  suo  vestire  e  man^ 
condo  la  consuetudine  della  patria  dove  lui  ( 
che  fosse  più  comune  a  tutti  gli  uomini  e  i 
curare  la  salute  di  tutti  con  parole  e  con  es 
sto  si  può  dire  che  a  lui  mancasse  cosa  alci 
della  vita  spirituale ,  perocché  la  grande  asti 
di  vita  non  è  necessai'ia  alla  perfezione  del 
perchè  tal  perfezione  consiste  non  in  austerità 
sincerità  della  mente  e  ardenle  carità,  per  1 
venta  immobile  per  tal  modo  che  nelle  co 
esalta  e  nelle  avverse  non  soccombe,  ma  se 
tranquillo  e  fisso  nelle  cose  eterne. 

Fu  però  conveniente  cosa  che  la  vita  di 
per    dare  esempio   ai    predicatori    che    debbi 
dalle  cure  secolari  e  fuori  di  ogni  suspizione 
vita  massime  conveniva  a  Cristo  per  dimost 
della  sua  divinità,  acciocché  la  trasmutazion 
quale  lui  fece,  non  fosse  attribuita  a  potenza 
ma  solo  alla  virtù  della  divina  maestà.  E  fu 
Aggiungere   a   tale    vita   gli  miracoli,  per  di 
veramente  abitava  la  divinità.    Finalmente, 
umiltà   considereremo  tutte  le  sue  parole  e 
remo    in  loro  mirabile  ordine,  e    che  tutte  s 
dissima  ragione. 


Digitized  by 


Google 


IKiJJfP 


—  230  — 

CAPVT  IX. 

QVAE  de  originali  peccato  CHRISTIANA  RELLIGIO  A8SERIT, 
NEC  IMPOSSIBILIA  ESSE  NEC  RATIONE  CARENTIA. 

Ut  autetn  mellas  et  quae  dieta  a  nobis  sune,  et  quàe  dicturi 
somus,  intelligaatur,  oportet  aliqua  de  originali  peccato  traetare; 
cuius  labe  omne  genus  humanum  esse  vitiatum  ortbodoxa  ubi- 
que  praedicat  Fides.  Superius  igitur  demonstratum  est  mandum 
et  quicquid  in  eo  continetur,  non  ab  aeterno,  sed  in  tempore  bene- 
placito, certa  ratione  a  Deo  fuisse  creatum^  in  quo  hominem 
veluti  partem  mundi  corporei  principalem  tum  creavit.  Et  quia 
anima  hominis  intellectiva  est  immortalis  et  nobilissima^  corpu» 
illi  immortale  ac  subiectum  minimeque  repugnans  convenire 
videbatur  ;  dignum  enim  est  formam  atque  materiam  mutua m 
habere  proportionem,  formaeque  materiam  subiici  inferiorique 
naturae  dominari  superiorem.  Sed  quia  omnis  animae  intellecti- 
vae  cognitio  naturaliter  pendet  a  sensibus,  qui  non  nisi  in  cor- 
pore  ex  elementis  composito  oarneoque  ac  corruptibili  esse  pos- 
sunt,  necesse  fuit  huiusmodi  corpus  animae  concessum,  sicut  cor- 
ruptibile,  ita  et  rationi  esse  repugnans.  Verum  quia  divina  pro- 
videntia  in  necessariis  nemini  deest,  haud  absque  ratione  credi- 
mus  et  confltemur,  quod  Deus,  qui  spiritualem  et  corporeani  na- 
turam  ea  lege  coniunxit,  ut  superior  inferiori  domiuaretur ,  si 
quid  impedimenti  ex  defectu  naturae  contingeret,  id  supernatu- 
rali  beneficio  toUeret.  Quia  ergo  corporis  dissolutio  et  partis  san- 
sibilis  repugnantia  universae  naturae  humanae  conveniebat,  com- 
petens  fuit  ut  originalls  iustitìa,  id  est,  impassibilitas  corporis, 
sensibilisque  partis  subiectio  ad  rationem,  totiusque  corporis  ad 
animam,  universae  naturae  humanae  supercoelesti  gratuitoque 
dono  conferretur.  Rationabiliter  ergo  dicimus  protoparenti,  quem 
ab  initio  Deus  plasmavit,  munus  hoc  fuisse  collatum,  ut  per  ip- 
sum  in  omne  futurum  genus  inde  propagaretur. 

Verum  quia  homo  liberi  arbitrii  factus  est,  legibusque  divi- 
nis  subiici  debet,  par  etiam  fuit,  ut,  si  aversa  ratione  a  Deo  de- 
linqueret,  inferiores   quoque  animae  partes   averterentur  ab   ea, 


Digitized  by 


Google 


—  231  — 

CAPITOLO  IX. 

QUEL  CHE  CONFESSA   LA   RELIGIONE  CI 
DEL  PECCATO  ORIGINALE  NÉ  ESSERE  IMPOSSIBILE  ] 

#  Ma  accìochè  noi  intendiamo  m<3gIio  quel  cb( 
sopra,  e  quel  che  abbiamo  a  dire,  bisogna  trai 
del  peccato  originale;  dal  quale  essere  maculi 
razione  umana  predica  la  fede  nostra.  Noi  du 
mostrato  di  sopra  il  mondo  essere  stato  creato 
a  lui  beneplacito,  nel  quale  creò  V  uomo  come 
E  perchè  V  anima  intellettiva  è  immortale  e 
va  che  se  gli  convenisse  ancora  uno  corpo  ii 
totalmente  subietto,  acciochè  la  forma  e  la  mi 
porzionate,  e  che  ]a  natura  superiore  della  forc 
inferiore  della  materia.  Ma  perchè  la  cognlzio 
tellettiva»  dipende  dalli  sensi  e  loro  non  posse 
nel  corpo  composto  di  elementi  e  di  carne  re 
gione,  non  si  potette  dare,  naturalmente  pari 
all'anima  che  quel  che  abbiamo  detto.  Ma 
provvidenza  non  manca  nelle  cose  necessarie,  n 
crediamo  che  Dio  nel  principio,  quando  crei 
benignità  removesse  tal  corruzione  e  repugnanw 
acciocché  la  materia  fosse  proporzionata  e  sui 
e  che  le  potenze  inferiori  dell'  anima  obbediss 
E  però  razionalmente  confessiamo  che  al  prira 
la  giustizia  originale,  idest  la  impassibilità  e  su 
all'  anima  e  di  tutta  la  parte  sensitiva  alla 
giustizia  dipoi  avesse  a  essere  data  a  tutti  gì 
da  lui,  se  con  il  libero  arbitrio  suo,  subietto 
non  si  avertisse  da  Dio. 


Perchè  razionabil  cosa  fu  che,  se  V  uomo  i 
con  la  ragione,  fosse  privato  del  dono  della  ^ 
e  che  le  parti  inferiori  dell'  anima  non  obbed 


Digitized  by 


Google 


—  232  — 

illique  repugtiarent,  eiusque  corpus  pristinum  in  cinerea)  resol- 
veretur;  nam  per  quae  quis  peccat,  per  eadetn  merito  torque- 
tur.  Huic  ergo  iustitiae  originalis  supernaturalisque  doni  priva- 
tionem  vocamus  originale  peccatum  in  omnem  posteritatem  a 
protoparente  ilio  derivatum.  Oncines  enim  homines  ab  ilio  gene- 
rati lustitia  carent  originali,  quae  ad  eos  pervenisset,  nisi  homo 
ille  protoplastus  propria  eam  culpa  amisisset. 

Neque  hoc  a  ratione  alienum  cuipiam  videri  debet:  nam  hu- 
ius  peccati  signa  quaedam  in  huraano  genere  apparent.  Cura 
enim  humanaruni  actionum  sic  curam  Deus  gerat,  ut  bonis  epe- 
ribus  praeraium,  malis  poenam  retribuat,  ex  illata  poena  prae- 
cessio  culpae  signiflcatur.  Diversis  autem  afflictionibus,  tam  spi- 
ritualibus,  quum  corporeis,  humanum  genus  aflBcitur,  videlicet 
algore,  aestu,  vigilia,  fame  ac  siti,  variisque  morborum  et  cala- 
mitatum  pressuris,  ac  denique  inevitabili  morte.  Quo  autem^ad 
spiritualem  partem,  debilitatera  patitur  rationis  liberique  arbi- 
trii, atque  repugnantiam  carnis  maxiraam:  ex  quibus  homo  fa- 
cile multis  erroribus  quotidie  irretitur.  Et  quamvis  huiusmodi 
defectus  ex  consequentia  necessitateque  materiae  naturales  vi- 
deantur,  Dei  tamen  providentia  et  bonitate  rite  (ut  praediximus) 
considerata,  probabiliter  persuademur  Deura  illis  defectibus  sub- 
sidium  fuisse  laturum,  nisi  homo  ipse  offensìone  aliqua  obstitÌ8- 
set.  Unde  non  iniuria,  dum  imraensam  divinae  maiestatis  boni- 
tatem  largitatemque  pensaraus,  fatemur  hos  defectus  in  poenam 
peccati  protoparentis  totius  humanae  naturae  vicem  gerentis, 
provenisse. 


Non  abs  re  igitur  dicimus  hominis  primi  peccatum  et  per- 
sonale et  commune  fuisse.  Personale  quidem,  quia  ipsum  suo 
bono  privavit;  comune  vero,  quia  illi  eiusque  posteris  beneficium 
abstulit  universae  humanae  naturae  coUatum.  Huiusmodi  vero 
defectus  ex  privatione  aut  sublractione  iustitiae  originalis  in 
aliis  hominibus  procedentes,  si  ad  eorum  voluntatem  referantur, 
rationem  culpae  non  habent;  sed  ad  voluntatem  primique  hominis 


Digitized  by 


Google 


—  233  — 

gione,  e  il  corpo  ritornasse  alla  sua  mortalità,  essend( 
sta  che  in  quel  che  V  uomo  pecca  sia  punito.  Avene 
peccato  il  primo  uomo,  ed  essendo  stato  privato  della 
ori^inale^  dimandiamo  questa  privazione  di  tale  giustiz 
originale,  il  quale  da  hii  è  stato  trasfuso  in  tutti  g] 
perchè  tutti  gli  uomini  sono  generati  con  privazione  e 
stizia,  la  quale  a  loro  sarla  pervenuta,  se  il  primo  uomc 
sua  non  la  avesse  perduta. 

Né  debbe  ad  alcuno  parere  questo  alieno  dalla  ragi 
i-endo  nella  umana  generazione  certi  segni  di  queste 
perchè,  avendo  Dio  per  tal  modo  cura  delle  cose  ur 
alle  buone  operazioni  dà  premio  ed  alle  cattive  tribu 
si  può  conoscere  da  essa  pena  fatta  da  Dio,  che  sia 
qualche  colpa.  Ora  noi  vediamo  che  V  umana  natu; 
al  corpo,  è  subietta  a  molte  pene;  cioè  a  caldo  e  tredc 
e  sete  e  altre  infermità  e  calamità,  e  finalmente  alla 
quanto  air  anima  intellettiva  ha  la  ragione  ed  il  libei 
molto  debole  e  la  carne  sempre  li  repugna;  dalle 
r  uomo  ogni  giorno  cade  in  molti  errori.  Onde  qi 
è  segno  che  in  lui  è  precessa  qualche  colpa.  Ed  av^ 
questi  difetti  paiano  naturali,  cioè  che  conseguitino 
zione  della  natura  umana,  nientedimeno,  se  considei 
genteraente  la  divina  provvidenza  e  bontà  verso  e 
facilmente  ci  persuaderemo  che  Dio  avrebbe  supplito 
difetti,  se  V  uomo  per  sua  colpa  non  li  avesse  posto 
e  però  non  irrazionabilmente,  considerata  la  bontà  e 
Dio,  crediamo  tal  difetti  essere  pervenuti  nell'  uomc 
del  peccato  del  primo  parente,  il  quale  teneva  la  ] 
tutta  la  natura  umana. 

Non  senza  ragione  dunque  diciamo  ancora  il  pecci 
mo  uomo  essere  stato  personale  e  comune  a  tutta 
Personale,  perchè  privò  la  persona  di  Adam  della  si 
giustizia-,  comune,  perchè  ancora  ne  fu  privata  tutta 
generazione.  Questa  privazione  dunque  della  giustizia 
se  noi  la  riferiamo  alla  volontà  di  tutti  gli  uomini  eh 
di  Adam,  non  si  può  domandare  né  colpa  né  peccato 


Digitized  by 


Google 


—  234  — 


ati,  roatu  non  carent:  praut  omnes  homines  partici- 
Einae  naturae  ut  unus  homo  computantur,  cuius  caput 
ille  fuit,  qui  caeteros  omnes  propagavit,  atque  in  hoc 
[odammodo  introduxit.  Quemadnìodum  enira  manus 
iinata  moventis  voluntate  rationem  suscipit  culpae,  sic 
primi  parentis  peccatum  hoc  in  eius  posteritatis  mem- 
ntariuni.  Alioquin,  remota  relatione  ad  voluntatera 
ris  delinquentis,  nullura  foret  originale  peccatum, 
absque  ulia  iustitiae  originalis  pri^ratione  generaren- 
i  in  puris  essent  naturalibus  orti  cumque  doraesticis 
procreati,  iiuUum  possent  in  eis  inveniri  originale 
uemadmodum  in  operationibus  manuum  ae  pedum 
jorporis  humani  membrorura  nulla  potest  inveniri  ra- 
lisi  praecesserit  iiopemns  mala  in  homine  voluntas. 


utem  obìiciat  iniustum  videri,  cura  hoc  peccatum 
nascentium  post  priraum  hominem  non  proveniat, 
D  in  aliorum  omnium  poenam  insontium  redun- 
jquum  putari,  ut  illi  admissi  criminis  poenas  luat, 
,  ut  innocentes,  eximantur,  ne  autem  damnati  quam 
sint  culpa:  respondemus  quod  haec  punitio  solam 
nnalis  gratiaeque  respicit  privationem,  quaehuma- 
non  debetur  ex  debito,  sed  eidem  fuit  ex  divina  li- 
incessa.  Quamvis  enim  nulli  Deus  creatur^le  sit 
iqua  tamen  ita  ab  eo  sunt  instituta,  ut  illis  naturali- 
edam  debeantur.  Nam  homini  debetur  iiìtellectus, 
membra,  ac  reliqua  slne  qui  bus  vel  non  esset,  vel  a 


Digitized  by 


Google 


—  235  — 

manda  ed  è  peccato  per  comparazione  alla  mala  voi 
primo  uomo,  in  quanto  tutti  11  nomini  della  umana  nati 
qoasi  come  uno  uomo,  del  quale  è  capo  Adam,  e  le  mei 
no  gii  altri  uomini  da  lui  propagati  e  introdotti  in  questo 
Perchè,  come  la  operazione  della  mano  mossa  dalla  mala 
dell'uomo  ad  ammazzare  o  rubare  è  chiamata  peccato, 
sua  natura,  ma  per  comparazione  alla  mala  volontà  che  t 
la  mano,  cosi  etiam  la  privazione  della  giustizia  originai 
non  si  chiamerebbe  peccato,  né  li  uomini  nati  senza  quell 
zia  nascerebbero  in  peccato  originale,  se  non  fossero  stati 
privazione  introdotti  e  mossi  per  generazione  del  primo 
la  cui  mala  volontà  essendo  stata  causa  di  muovere  in  quei 
tutti  gli  membri,  ha  fatto  dimandare  questa  inordinazion 
trova  neir  uomo  dalla  sua  natività,  peccato  originale.  E 
a  principio  non  fosse  stata  data  e  da  poi  persa  tal  giustizi 
potrebbe  dire  che  li  uomini  nascendo  con  la  Inordinazion 
quale  nascono,  nascessero  in  peccato  originale,  perchè  d 
è  inordinazione  di  volontà  non  può  essere  peccato;  ma  si 
deriano  nascere  in  puri  naturali.  Cosi  come  le  operazio 
mani  e  de'  piedi  e  delli  altri  nostri  membri  non  si  poi 
domandare  peccato,  etiam  che  facessero  qualche  male  se 
cedessero  dalla  volontà.  Dunque  la  mala  volontà  del  primo 
è  quella  per  la  quale  la  privazione  di  questa  giustizia  d 
lui  in  tutta  la  umana  natura,  si  domanda  peccato  erigi 
E  se  alcuno  dicesse  che  fosse  cosa  ingiusta  che  tut 
mini  patiscano  pena  per  il  peccato  di  uro,  rispondiamo  ( 
sta  punizione  non  è  altro  che  la  privazione  della  origin 
stìzia,  la  quale  non  era  debita  all'uomo  per  natura  in  qi 
che  a  lui  è  debito  il  libero  arbitrio  e  le  mani  e  i  piedi 
fu  concessa  dalla  liberalità  divina.  Perchè  dunque  colui  e 
il  suo,  ha  in  potestà  di  poterlo  donare  quando  e  in  qu 
che  li  piace,  però  se  Dio  donò  questa  giustizia  originai 
mo,  con  questa  condizione,  che  se  egli  non  peccava,  la  e 
rebbe  a  lui  e  a  tutta  la  sua  posterità,  e  se  egli  peccava 
privato  lui  con  tutta  la  generazione  umana,  niuno  si 
mentare;  massime  perchè  il  primo  uomo  allora  include 


Digitized  by 


Google 


—  236  - 

sua  naturali  perfectione  deficeret.  At  originalis  ìustitia  et  Kratia 
non  ullo  naturae  merito  aut  obligatione,  sed  ex  mera  et  su- 
perabundanti  libei'alitate  profluebat.  Qui  autem  aliqua  ex  mera 
sua  liberalitate  irapendit,  ea  potest  quando  et  quomodo  libet 
impartiri.  Dedit  igitur  Deus  primo  homini  ea  lege,  qua  dictura 
est,  iustitiam  orlginalem;  videlicet,  ut  si  non  peccaret,  eam  sibi 
suisque  posteris  consorvaret;  si  autem  delinquerei,  ea  ipse  ac 
posteri  privarentur.  Tunc  enim  priraus  homo  humanara  natu- 
ram  universam  includebat;  quocirca  non  ipsi  soli,  sed  toti  na- 
turae humanae  in  ipso  traditum  est  hoc  praeceptum,  cui  etìam 
in  eodem  originalis  iustitiae  fuerat  facta  collatio.  Nemo  igitur 
deinceps  iuste  conqueri  potest,  quod  ea,  propter  ipsius  primi  ho- 
minis  inobedientiam,  sit  privatus;  quemadmoduro  etiam,  sì  ab 
initio  talis  iustitia  non  fuisset  ei  concessa,  nulla  fuisset  quaere- 
lae  occasio,  cum  non  ex  debito  naturae,  sed  liberalitate  divina 
concederétur.  Non  ergo  propter  demeritum  Adae  aliquam  macu- 
lam,  vel  infectionem  proprie  soboles  incurri t;  sed  dum  in  puris 
naturalibus  munere  privata  originalis  iustitiae  oritur,  dicitur  in 
peccato  nasci;  quod  non  diceretur,  si  illa  iustitia  nunquam  esset 
homini  collata.  Non  potest  ergo  conqueri  homo,  si  in  sui  con- 
ceptione  illud  donum  non  accepit,  quod  ei  ex  natura  non  de- 
betur;  sicut  nec  potest  aliquis  conqueri,  quia  non  fuit  in  ventre 
sanctificatus,  aut  beatus  initio  creatus  sit. 

Quia  vero  superius  dictum  ect  hominem  ad  finem  supernatura- 
lem  ordinari,  ad  quem  non  potest  slne  dono  supercoelestis  gratiae 
pervenire,  dicimus  etiam  quod  quisquis  in  peccato  solo  originali 
moritur,  vita  privatur  aeterna,  quia  talis  vita  seu  fruitio  ex  pro- 
portione  illi  non  convenit.  Nulla  tamen  ob  hoc  poena  sensus  ple- 
ctitur  nullaque  tristitia  affligitur;  quemadmodum  innumeri  homi- 
nes  moerore  non  affìciuntur,  quia  non  sint  imperatores:  quaravis 
enim  eo  quod  sunt  horaines  contigere  potuisset,  ut  quilibet  ipsorura 
ad  imperium  assumeretur,  tamen  quia  in  eo  statu  se  vident  con- 
stitutos,  ex  quo  numquam,  vel  rarissime  ad  id  fastigium  perve- 
nitur,  eiusmodi  privatione  nil  penitus  contristantur.  Ita  etinfan- 
tium  ac  puerorum  animae  in  peccato  orginali  decedentium,  quaui- 
vis  sciant,   propterea  quod  sunt  rationales,  potuisse  per  graliam 


Digitized  by 


Google        J 


—  237  — 

la  natura  umana,  con  la  quale  fu  fatto  tale  patto 
come  se  tal  giustizia  dal  principio  non  fosse  stata 
Tuomo,  non  si  potrebbe  lamentare  alcuno  grìustamer 
non  è  debita  naturalmente  all'uomo;  cosi,  essendo 
con  tale  condizione,  non  si  può  lamentare  di  esserni 
il  peccato  di  Adam.  Non  è  dunque  il  peccato  origini 
dono  alcuni,  una  macula  o  infezione  che  dia  del 
natura  umana,  cioè  che  la  privi  di  qualche  suo  bi 
ma  solo,  come  è  detto,  è  privazione  di  questa  origii 
nella  quale  nascendo  V  uomo  non  è  privato  di  ce 
debita  naturalmente.  E  però  non  si  può  lamentare  e 
in  puri  naturali,  come  ancora  non  si  può  lamenta 
sere  stata  santificata  nel  ventre  della  madre  o  di 
stato  creato  beato;  avvenga  che  non  si  potrebbe  a 
tare  di  Dio,  quando  lo  avesse  creato  senza  mani,  ( 
non  essendo  Dio  debitore  di  alcuna  creatura. 


E   perchè  abbiamo  detto  di  sopra    V  uomo    non 
venire  alla  sua  beatitudine  senza  il  dono  della  grazia 
rale,    diciamo   ancora   che   chi    muore    in    questo 
originale,  per  tale  modo  è  privato  di  vita  eterna,  e 
non  ha  pena  sensitiva^  né   tristizia   alcuna;  perchè 
nuto  ad  uno  grado,  che  tale  beatitudine  non  li  è  pi 
nata,  anzi  a  lui    è    fatta   impossibile  ;    come   ancor 
bili  uomini  non  si    contristano    di    non    avere    la 
imperio,  perchè  si  veggono  in    tale  stato    costituti, 
gnità  non  è  a  loro   proporzionata.  Dio   ancora   coo] 


mÈÈk. 


Digitized  by 


Google 


—  238  — 

làentiae  visionem  elevari,  tamen  cuna  eortis  et  con- 
inhabilitatem  ad  id  postea  noverint,  quod  iam  eis 
le  factum  minime  appetaut;  nec  supernae  beatitudi- 
.nguntur,  Deo  praesertim  cooperante,  cui  prò  reeti- 
:atis   omnine  conformantur. 

nulla  sensibilis  poena  illos  afficiat,  consequens  est, 
3  natura  hominibus  debentur,  humanitatis  iure  ipsi 
,  ut  naturalium,  puta,  rerum  scientiam  divinorumque 
lem  per  ea  quae  facta  sunt,  et  quicquid  bumanae 
Liraliter  tribui  potest;  alioquin,  naturali  et  optato 
iti,  tristitia  carere  non  possent.  Deus  etiara  libera- 
jua  ei8  superuaturalia  dona  confeiet,  ut  corporis 
ra:  motus  siquidem  coeli  cessabit,  generatioque  et 
ieo  omnes  resurgent  immortales,  ncque  amplius 
entis  aliisque  necessariis  egebunt,  nullique  infirmi- 
3stiae,  vel  repugnantiae  erunt  obnoxii,  sed  potius 
Dominumque  laudabunt. 


is  credamus  eorum  nunc  morientium  animas  ad 
raeare ,  ad  eam  videlicet  partem  subcerraneam, 
lorum  insontiura  limbum  vocamus,  nulla  tamea 
itur  ex  loci  conditione;  anima  enim  a  corpore  sc- 
ie a  locali  si  tu  non  patitur.  Post  resurrectionem 
)r,  salva  semper  determinatione  Sanctae  Romanae 
tiil  enim  super  hoc  inveni  difflnitum),  super  terram 
am  glorificatamque  eos  habitaturos,  Deumque  in 
lagni flcaturos.  Ad  hoc  autem  haud  temere  creden- 
Qur.  Primum,  quia  locus  debet  convenire  locato  ; 
ore  immortali  impassibilique  illi  resurgent,  et  bea- 
e  naturali  ter  haberi  potest,  potientur,  luce  solis  et 
ilibus  bonis  naturali  ter  homini  competentibus,  pri- 
ent  ;  quibus  carerent,  si  opaco  et  subterraneo  car- 
rentur.  Tum,  quia,  ut  iam  dictum  catholicoque 
atum  est,  poena  sensus  originali  peccato  non  debe- 
latas  superius  rationes  privatio  solum  visionis  divi- 


Digitized  by 


Google 


-  239  — 

tà  e  conforir 
itìo  a  loro  es 


ilcuna  pena 
sioni  che  nat 

la    scienza 
divine  per  ] 
lò    avere    Y 
zia,  maucan( 

proporzione 
,  loro  quaich 
assibilità  de' 
sando  il  mo^ 
itia  corporale 
I  quali  al  p 
a  di  senso 
ideranno  il  S 
mo  che  le  a 
no  pena  ale 
larata  natura 
la  dapoi  la  i 
ne  della  San 
espressa  defi 

allora  ben 
ragione.  Prii 
rchè  dunque 
=^lla  beati  tud 
si  può  dire 
L  luce  del  se 

delettabili 
;tessino  sotto 
tto    che   al 
lolamente  la 

pare  che  p< 


Digitized  by 


Google 


—  240  — 

ae.  Si  ergo  tenebroso  terrae  carcere  clauderentur,  non  liqaet 
uomodo  sensuum  afflictione  liberi  exeraptique  essent,  ubi  lucis 
aspectione  pulcherrimorumque  corporum  coeli  et  terrae,  mul- 
isque  bonis,  quae  inserta  natura  desiderat,  omnino  privareutur. 
Patet  igitur  nullam  ex  peccato  originali  subsequl  poenam, 
ropter  quam  iniastitiae  Deus  argui  possit;  quinimrao  in  erigi- 
ali  pereuntibus  culpa,  qui  sine  gratia  in  puris  naturalibus 
ecedunt,  beatitudo  conceditur  illis  ex  proportione  conveniens; 
Il  quo  divinae  iustitiae  sapientiaeque  orde  miriflce  coramenda- 
iir.  Ex  bis  ergo  perspicuum  est,  ea,  quae  doctrina  Christiana 
e  iustitia  asserit,  originalique  peccato,  eiusmodi  esse,  ut  ex 
is  nec  irrationabile  nec  impossibile  quicquam  elici  possit. 

CAPVT  X. 

CHRI8TI     PASSIONEM     AC    RELIQVA     HVMANITATIS 

EIVS   MYST3RIA   OMNIAQlTE   ECCLESIAE 

CIRCA   FIDEM   DECRETA    RATIONABILÌTE^R   PONI. 

Deus  autena  Pater  misericordiae  ac  dives  in  bon4tate  sua  huic 
efectui  principio  mundi  opportunis  sane  renaediisV  sacrificiis 
3ilicet,  vel  parentum  fide,  deinde  circumcisione,  demam  sacro 
Bgenerationis  lavacro  succurrit.  Talibus  enim  raysteriis^saiicti- 
cati  parvuli  olim  defuncti,  quique  modo  decedunt,  ex  habilitate 
er  supernaturalem  concessa  gratiam,  vitam  coelestem  acquirant; 
lii  vero  sanctiflcationis  huius  expertes  limbum  petunt,  eam 
uandoque  felicitatem  consecuturi,  quam  illis  iure  naturali  con 
enire  diximus;  qui  idcirco  de  Deo  quaeri  non  possunt,  sed  de 
arentum  potius  infldelitate  vel  omissione. 

Sed,  quia  ndes  nostra  tenet  sanctos  patres  veteris  Testamenti 
sque  ad  Christi  adventum  in  limbo  fuisse  detentos,  dubitari 
osset  cur  illi,  cum  essent  originis  labe  purgati,  gratiaque  ac 
leritis  decorati,  ac  propterea  vitne  aeternae  idonei,  non  ad  cae- 
im  statim  evolarint.  Cui  obiectioni  respondemus,  quod  cum 
Bccatum  originale  naturae  sit,  non  personae,  et  a  primi  homi- 
ìs  persona  in  naturam  descenderit,  ac  deinde  a  natura  in  sin- 
Lilos  homines  erfluxerit,  oportebat  homines  non  solum  Deo  prò 


Digitized  by 


Google 


—  241 


privati    della   visione   della   luce    del  sole  e  delli  corpi  naturali 
bellissimi,  li  quali  vedere  V  uomo  è  inclinato  naturalmente. 


Dunque  da  quel  che  abbiamo  detto  è  manifesto  che  ninno  si 
può  lamentare  razionabilmente  della  giustizia  divina  per  la  pena 
del  peccato  originale,  anzi  in  questo  è  massimamente  da  com- 
mendare la  sua  giustizia  e  P  ordine  della  sua  sapienza  5  poiché 
a  loro  conferisce  quella  beatitudine  che  gli  è  proporzionata.  E 
cosi  appare  che  la  dottrina  cristiana  non  dice  cosa  impossibile 
né  irrazionabile  della  giustizia  e  peccato  originale. 


CAPITOLO  X. 

CHE  LA   RELIGIONE  CRISTIANA   RAZIONABILMENTE  CREDE 

LA   PASSIONE  DI  CRISTO  E  LI   ALTRI  MISTERII  DELLA  SUA  UMANITÀ 

E  TUTTO  QUEL  CHE  DETERMINA  CIRCA  LA  FEDE  LA  SANTA  CHIESA. 

Ma  Dio,  padre  di  misericordia  e  ricco  di  bontà,  ha  provvisto 
al  difetto  del  peccato  originale  dal  principio  del  mondo  opportuni 
rimedii;  cioè,  prima  la  fede  de*  parenti  e  sacrificii;  dipoi  la 
circoncisione,  e  finalmente  il  sacro  battesimo;  dalli  quali  rimedii 
santificati  li  uomini  diventano  abili  per  grazia  alla  beatitudine 
soprannaturale.  E  però  non  si  possono  loro  lamentare  di  Dio,  che 
non  abbia  fatto  per  loro  le  debite  provisioni;  ma  più  tosto  de'  pa- 
dri   o  delle  madri  loro,  che  le  hanno  lasciate  indietro. 


E  perché  la  fede  nostra  tiene  che  li  padri  del  vecchio  testa- 
mento stessine  nel  limbo  insino  allo  avvenimento  di  Cristo, 
potria  dubitare  alcuno  che,  essendo  morti  loro  in  grazia  purgati 
dal  peccato  originale,  paresse  inconveniente  che  stessine  nel  limbo 
e  non  intrassino  in  gloria.  Alla  quale  obiezione  rispondiamo 
che,  essendo  il  peccato  originale  peccato  della  natura  umana, 
sotto  la  quale  sono  tutti  li  uomini,  bisognava  prima  satisfare  per 
questo  peccato  a  Dio  innanzi  che  si  aprisse  la  porta  del  paradiso: 

Savonarola  •  Triuinphm  Crucis.  1*' 


Digitized  by 


Google 


—  242  — 

eorum  personis,  sed  etiam  prò  universa  natura  satisfacere.  Qui- 
libet  autera  sanctorum  patrum  sufficlenter  prò  persona   propria 
satisfecerat;  sed  prò  peccato  totius  naturae  in  primo  homiue  vi- 
tiatae,    in   quo    omnes   implicite  contenti  peccaiunt,   satisfacere 
nerao  valuit  ;  vix   enim    prò   se   quisque   satisfacere   potuit,   et 
peccatum  naturae  a  perversa  primi  hominis  voluntate  in  totam 
naturam  diffusum,  cui  non  repugnat  sub  se  infinita  habere  sup- 
posi ta,  quodammodo  erat  infinitum  ;  non  enim  naturae  seu   spe- 
ciei  repugnat   infinita  per  successionem  supposita  habere  posse: 
ideoque  ex  hoc  quamdam  retinet  infinitatem.  Unde  cum  peccatuna 
originale  naturae  si t  addictum,  exigebat  reraedium  infinitum;  quod 
nulla  creatura,  cum  quaelibet  sit  finita,  per  se  poterat  exhibere. 
At  forte  videatur  ad  Dei  benignitatem  pertinere,  ut  qualiscum- 
que  persoivi    queat  ab    homine  satisfactionem  exigeret,   reliqua 
impossibili    clementer    ei  condonata.  Dicimus  igitur  a  nobis  uti- 
que  credi    Deum,  si  aliter  huic  defectui  succurrere  nequivisset, 
prò  inaestimabili  eius  bonitate  cuiuslibet  hominis  satisfactionem 
prò  seipso    proque  natura  humana  fuisse  raisericorditer  acceptu- 
rum  :  sed  ille  cuius  miserationis    non    est  finis,  quique  ex  insti - 
tia  pariter  nil  impune  relinquit,    alium    adinvenit   raodum   quo 
non  solum  prò  tota  humana    propagine    amplissime    satisfieret  ; 
sed  ipsa  etiam  perfectior   redderetur.  Quia  ergo  peccato  naturae 
infinito  nulla  creaturarum,  sed  solus  Deus,  ut  infinitus,  satisfacere 
poterat,   nec  tamen  is  debebat,  qui  non  deliquerat,  nec  delinque- 
re potest,  homo  vero,  qui  non  poterat,  debebat  ;  voluit  ipse  Deus 
pientissimus  mortalem  carnem  induens,  homo  fieri;  ut  qui  pote- 
rat et   qui    debebat  pie  satisfaceret.    Homo  igitur  ille   ac  Deus 
Filius  Dei  Christus   lesus   debitum   omne    persolvit.  Unde  sacri 
sanguinis   pretio  in  cruce  effusi  reserata  fuit  patribus  ianua  pa- 
radisi, et  quam  semper  optaverant  felicitatem  post  mortem  eius 
illieo  sunt  adepti. 

Ex  qua  ratione,  et  aliis  superi us  memoratis,  apparet  humaui- 
tatis  per  Deum  assumptae  convenientia.  In  hoc  enim  evidentius 
snam  declaravit  potentiam,  qua  tanto  foedere  sibi  copulare  hu- 
manam  naturam  potuit,  ut  vere  factus  sit  homo.  Neque  sapien- 
tiam  minus  ostendit,  qua  admirabilem  modum  ad  perditum  ho- 


Digitized  by 


Google 


-   243  — 

la  quale  era  stata  serrata  per  quello.  Ed  ancora,  perchè  tale 
peccato  era  diffuso  per  tutta  la  natura,  alla  quale  non  repugna 
potere  avere  sotto  di  sé  infiniti  suppositij  perchè  questo,  essendo 
esso  peccato  originale  quodammodo  infinito,  non  poteva  alcuna 
creatura  satisfare  per  tutta  la  natura  umana  ;  perchè  ogni  crea- 
tura è  finita;  ed  appena  può  satisfare  per  se  medesima  de'beneflcii 
ricevuti  da  Dio. 


Ma  forse  tu  dirai  che  appartiene  alla  benignità  di  Dio  pigliare 
quella  satisfazione  che  è  possibile  all'  uomo  ;  e  quel  che  non  è 
possibile  benignamente  donarlo.  Ti  rispondo  che  noi  crediamo 
che,  quando  non  fosse  stato  possibile  rimediare  altrimenti  questo 
difetto^  Dio,  per  la  sua  inestimabile  bontà,  averla  accettata  quella 
satisfazione  la  quale  fosse  stata  possibile  all'uomo:  ma  essendo 
possibile  per  altro  modo  salvare  la  sua  giustizia,  la  quale  non  la- 
scia niente  impunito,  volse  servarle  quello  modo,  non  solamente 
per  satisfare  al  peccato,  ma  etiam  per  dimostrare  la  sua  grande 
misericordia  in  fare  più  perfetta  la  natura  umana.  Non  potendo 
dunque  alcuna  creatura  satisfare  per  questo  peccato,  ma  solo  Dio, 
il  quale  non  era  debitore  di  satisfarli,  perchè  non  aveva  peccato  ; 
e  dovendo  V  uomo  satisfare  e  non  potendo,  trovò  il  misericordio- 
sissimo, sapientissimo  e  potentissimo  Dio  uno  modo  mirabile; 
cioè  che  Dio  diventasse  uomo,  per  il  quale  chi  poteva  e  chi  dove- 
va satisfare,  satisfacesse. 


Poteva  Dio  e  doveva  l'uomo;  satisfece  dunque  Dio  e  uomo,  non 
per  sé,  ma  per  tutta  la  generazione  umana.  Per  la  qual  cosa  appare 
molto  più  la  convenienza  delln  sua  incarnazione,  perchè  in  questo 
ha  dimostrato  evidentemente  la  sua  potenza,  avendo  per  tal  modo 
unita  la  natura  umana  con  la  divina,  che  Dio  sia  fatto  uomo.  Per 


Digitized  by 


Google 


—  244  — 

ninem  recuperandum  in  vitaraque  aeternam  perducendum  ex- 
luisivit;  unde  infinita  bona  aiundo  exorta  sunt.  Bonitatis  quo- 
lue  suae  thesauros  largissimos  patefecit,  dum  se  totum  naturae 
lunaanae  infudit,  ut  eam  sibi  arctiori  vinculo  prorsus  uniret.  Suam 
lenique  raisericordiam,  qua  prò  nobis  voluit  crucifigi,  iustitiamque 
iimul  adaequavit  quia  sibi  ad  plenum  satisfactum  iri  flrraiter 
ionstanterque  decreverat.  Hinc  peccatoribus  quibuscumque,  si 
esipiscere  velint,  certa  et  facilis  promittitur  venia  delictorum; 
mpoenitentibus  vero  et  obstinatis  indelebilis  poenarum  exactia 
!t  horror  incutitur.  Quam  ob  causam  innumeri  homines  post 
.dventum  Christi  a  vitiis  ad  virtutes  conversi  sunt,  et  suorum 
►oenitentiam  erratorum  peregerunt. 

Itaque  si  baec  et  infinita  alia  per  Christum  humanae  na- 
urae  collata  beneficia  consideremus,  tantam  inveniemus  sapien- 
iae  profunditatem,  quantam  nullus  capere  queat  horainis  intel- 
3Ctus  ;  quodque  in  Christo  stultum  esse  videtur,  cunctis  bona- 
ura  artium  studiis  sapienti us  esse  coustabit,  orthodoxaeque  ve- 
itatis  inquisitoribus  magis  ac  magis  tanti  raysterii  rationes  mi- 
abiles  apparebunt.  Convenienter  ergo  Christus  prò  humano  gè- 
ere  passus  ac  mortuus  est. 

Et  quia  non  solum  ad  peccata  nostra  diluenda,  sed  ad  no- 
:ram  pariter  instituendam  venerat  vitam,  non  tantum  pati  dignum 
utavit,  sed  turpissimam  sibi  mortem  acerbissimamque  delegit» 
t  illius  exemplo  propter  veritatis  iustitiaeque  ipsius  dilectionem 
3  òbservantiam  durum  ac  terribile  nihil  formidemus.  Admira- 
iles  quoque  delectationes  innumeraeque  pie  contemplantibus 
tilitates  ex  huius  fontis  dulcedine,  ex  morte  videlicet  Christi- 
ue  cruce,  hauriuntur. 

Quoniam  insuper  is  obierat  propter  peccatorum  remissionem^ 
;  ad  aditum  vitae  aeternae  reserandum,  opportunum  sane  fuit 
iius  defuncti  animam  ad  patres  usque  descendere,  ut  illorura 
limas  de  sinu  limbi  educeret,  easdemque  suo  lumine  illustraret, 
dì  propter  originis  labem  mancipati  (ut  dìctum  est)  tenebantur. 
e  quis  vero  illum  non  vere  mortuum  duceret,  merito  tumula- 
s  est,  triumque    dierum    in    sepultura   iacturam  tulit.  Verum, 


Digitized  by 


Google 


—  245  — 

questo  ancora  si  è  inteso  quanto  sia  mirabile  la  sua  s 
ha  trovato  cosi  mirabile  consiglio  a  recuperare  V  uc 
perduto.  Ancora  per  questo  si  vede  quanta  sia  la  bc 
sendosi  infuso  tutto  nella  natuia  umana  per  abbrai 
talmente  tirarla  al  suo  amore.  È  apparso  ancora  p 
mente  al  mondo  la  sua  misericordia,  quando  ha  v 
crocifisso  per  nostro  amore.  E  non  manco  è  apparsa 
stizìa,  quando  ha  voluto  essere  satisfatto  al  tutto  del  p 
naie.  E  da  questo  li  peccatori,  se  si  vogliono  pentire,  p< 
certa  speranza  della  sua  misericordia;  ma  se  e'  non  si  j 
bono  tremare  di  tanta  giustizia.  E  però  dopo  lo  avv 
Cristo  innumerevoli  uomini  si  sono  convertiti  da'vizii 
Se  noi  consideriamo  questi  e  infiniti  altri  benefli 
Cristo  alla  umana  natura,  troveremo  tanta  profor 
pienza,  che  supererà  la  capacità  di  ogni  intelleti 
nelle  cose  di  Cristo  e  della  Chiesa,  le  quali  paiono  a 
vi  di  questo  mondo,  si  troveranno  tanti  misterii  e 
supereranno  ogni  sapienza  umana.  E  cosi  appare 
nientemente  Cristo  ha  patito  per  il  peccato  della  na 

Ma  perchè  non  solamente  lui  era  venuto  per  s 
lei,  ma  etiam  per  dare  esempio  di  vita  e  di  gi 
conveniente  che  lui  eleggesse  una  morte  acerbissimi 
ma,  per  dare  esempio  alli  uomini,  che  non  lasciassi 
e  lagiustitia  per  alcuno  obbrobrio  o  martirio  a  lor 
Benché  a  questo  si  possa  ancora  assegnare  molte  altr 
quali  lasciamo  per  brevità;  massime  che  da  questa 
croce  di  Cristo  ne  conseguitano  gli  suoi  amanti  mira 
nazione  e  dilettazione,  le  quali  non  conosce  se  non  e 

E  perchè  Cristo  mori  per  la  remissione  de'  nos 
massime  per  satisfare,  come  abbiamo  detto,  al  pecca 
per  il  quale  erano  detenute  nel  limbo  le  anime  de'  i 
fu  conveniente  che  V  anima  sua  descendesse  al  limi 
te  dapoi  la  morte  e  illustrasse  quelle  anime  della 
essendo  già  tolto  via  V  ostacolo  del  peccato  originale 
che  ninno  potesse  dire  che  e'  non  fosse  veramente  m< 


i 


Digitized  by 


Google 


—  246  — 

resurrexisset ,  nulla  resurgendi  mortalibus 
lire  ergo,  sui  obitus  ministerio  absoluto,  glo- 
miTexit.  Et  quia  illius  corpus  iam  effectum 
e  gloriosum  (ut  superius  de  corporum  resur- 
0  indignum  erat  eum  apud  homiues  dome- 
raercium.  Sicut  eniin  Christi  corpus  ex  for- 
ne  ad  Verbum  corporum  est  omnium  perfe- 
lit  ut  super  omnes  caelos  et  super  omnia 
et  tamquam  Dei  Unigenitus  ad  dexteram  Pa- 
in  aeternae  vitae  potioribus  bonis.  Quod  si 
caelos,  si  solidi  sunt,  penetravit,  iam  respou- 
ute  fieri  posse  ut  duo  simul  corpora  existant. 


Christus  Dei  Filius  ab  horainibus  fuerit  et 
te  impieque  damnatus,  par  fuit  ut  ipse,  tara- 
ra horainura  atque  raensura,  constitueretur 
nortuorura,  singulis  (ut  praefati  suraus)  iu- 
idera  in  fine  saeculi  redditurus.  Haec  itaque 
s  omni  ex  parte  Christiana  relligio  non  mi- 
ìqua,  quam  admirabilis,  divinaque  videbitur. 

icris  Scripturis  adhibenda,  quibus  ipsa  fir- 
in  praecedenti  libro  dictura  putaraus.  Osten- 
)n  nisi  a  Deo  emanare  possint,  illis  invio- 
ura.  Et  quoniara  tara  in  rebus  materialibus, 
•rane  raobile  ad  aliquid  immobile  reduci  o- 
D,  prò  suae  Ecclesiae  cura  et  administratio- 
mobile  statuisse,  ad  quod  velut  ad  solidissi- 
ndaraenturaquc  oranes  concurrere  debeant; 
i  in  disciplinis  priraa  sunt  principia,  in  quae 


Digitized  by 


Google 


—  247    — 

niente  cosa  fu  che  egli  stesse  tre  di  nella  sepoltura,  nella 
egli  fosse  dimorato  uno  lungo  tempo,  e  non  fosso  resus 
morte  a  vita,  averiano  gli  uomini  persa  la  speranza  de 
rezione  ;  la  quale  risurse  e  flrmossi  nel  core  degli  uoi 
che  intesero  lui  essere  suscitato  glorioso.  E  perchè  Ta 
di  questa  vita  presente  non  è  conveniente  alla  vita  di  t 
razionabilmente  Cristo,  dapoi  la  sua  resurrezione,  non 
con  gli  uomini,  come  fece  prima.  E  perchè  il  corp< 
per  la  perfezione  della  anima,  si  etiam  per  la  unione 
bo  è  perfettissimo  e  nobilissimo  sopra  tutti  gli  alt 
convenientissimamente  la  Fede  confessa  che  Cristo  è 
s;ilito  sopra  tutti  i  cieli,  e  siede  alla  destra  del  Pac 
potente,  come  vero  ed  unigenito  suo  Figliuolo.  E  noti 
dere  alla  destra  del  Padre  non  intendiamo  grossamen 
se  el  sedesse  sopra  uno  scanno  o  sedia.  Ma  s'  intende 
si  riposa  nella  fruizione  de'  beni  eterni,  più  eh*  ogni  a 
tura.  E  se  alcuno  domandasse  in  che  modo  il  corpo 
ha  penetrato  i  cieli,  già  è  risposto  di  sopra;  che  per  v 
na  si  può  fare  che  due  corpi  sieno  insieme. 

Item,  essendo  stato  ingiustamente  giudicato  dalli  i 
Figliuolo  di  Dio,  convenientemente  dice  la  Fede  che  1 
stituto  capo,  misura  e  giudice  de'  vivi  e  de'  morti  ;  ac( 
premio  corrisponda  alla  pena,  la  quale  pei*  noi  portò 
mente.  Dunque,  se  noi  consideriamo  diligentemente  le 
ha  fatte  Cristo  nel  mondo,  le  troveremo  tutte  piene  di 
e  intenderemo  che  la  Religione  Cristiana  non  solaraent 
nabile,  ma  etiam  è  mirabile  e  divina. 

Ora  della  Fede  per  la  quale  noi  crediamo  tutte  le  cose 
scritte  nella  Sacra  Scrittura,  quanto  sia  razionabile  e  ve 
biamo  trattato  assai  nel  precedente  libro,  dove  abbiamc 
quella  non  potere  essere  da  altri  che  da  Dio;  e  però  invic 
te  a  lei  bisogna  credere.  Ma  perchè  cosi  nelle  dottrine,  e 
cose  materiali  ogni  mobile  si  bisogna  redurre  a  qualch( 
le,  noi  razionabilmente  confessiamo  che  Dio  ha  costiti 
sua  Chiesa,  della  quale  ha  speciale  cura  e  amministrazi 
che  dottrina    immobile    alla  quale  ogni    uomo  debba 


Digitized  by 


Google 


—   248  — 

resolvuntur  conclusiones.  Non  ergo  temere  asserimus  quid- 
jancta  Romana  Ecclesia  determinavit  esse  credendum  ;  et 
lid  illa  aspernata  est,  aut  aspernabitur,  esse  reiiciendum. 
i)iis  enìm  ipsam  consulimus,  tamq.uam  prìmum  principium 

Deo  gubernatum  atque  directum,  ut  in  iis,  praesertim 
ad  humani  generis  fìdem,  salutemque  pertinent,  errare  non 
ttatur. 


CAPVT  XT. 

HEISTIANAM   RELLIGIONEM  DVO   CHARITATIS   PRAECfiPTA, 
IVS   VITAE    MORALIS  FVNDAMENTA,   SAPIENTISSIME  PONERE. 


iia  ergo  ostendimus  christianam  relligionem  in  iis,  quae 
em  pertinent  nil  impossibile  aut  irrationabile  continere; 
in  iliius  morali  institutione  prosequamur:  quamquam  ea 
re  possunt,  quae  in  superiori  libro  de  Christiana  vita  dis- 
lus;  nam  si  nulla  melior  illa  dari,  aut  excogitari  potet^t, 
consequitur,  ut  moralia  relligionis  christianae  sint  optima. 
Iia  hoc  indiget  probatione,  cum  ex  effectibus  causae  co- 
mtur.  Verum,  quia  res  perfectius  particulariter  quam  uni- 
iter  percipiuntur,  ad  raaiorem  illorum  declarationera,  par- 
es  et  potiores  aliquas  leges  in  medium  afferenius;  non 
omnes;  tum  quia  nimis  a  proposito  digrederemur,  tum 
ìx  iis,  a  quibus  aliae  dependent,  caetera  facile  iura  intelli- 

imum  ergo  nostrorum  moralium  principium  est:  Diliges 
lum  Deum  tuum  ex  tato  corde  tttOj  et  ex  tota  anima  tua^  et 
a  mente  tuUj  et  ex  omnibus  viribus  tuis.  (Deut.  VI.  5;  Matth. 
37  ;  Marc.  XII.  30;  Lue.  X.  27).  Secundum  autem  est: 
s  proximum  sicut  teipsum.  (Levit.  XIX,  18;  Matth.  XXII. 
[are.  XII.  31  ;  Lue.  X.  27).  Quae  noe  ita  intelligenda  sunt, 
fflcìat  Christiane  Dei  et  proximi  per  sola  naturalia  dilectio. 
lilectio  Dei  et  proximi   per  supernaturale  donum  gratiaeei 


Digitized  by 


Goo^^ 


«i«PPPif9I^WV^I«M^««Pi 


—  249  — 

come  a  solido  fondamento^  in  quel  modo  che  in  ciascuna  dot- 
trina sono  posti  e'  primi  principii,  alli  quali  si  resolvono  tutte 
le  conclusioni.  Dunque  convenientemente  tiene  la  Fede  cattolica 
per  ferma  verità  tutto  quello  che  ha  determinato  e  determinerà 
che  fermamente  si  debba  credere  la  Santa  Romana  Chiesa.  E 
per  contrario  quel  che  lei  ha  determinato,  o  determina  che  non 
si  debba  credere  razionabilmente,  non  crede;  però  che  essa  è  po- 
sta come  primo  e  solido  fondamento  delia  Fede  e  regola  della 
nostra  salute,  come  noi  meglio  dimostreremo  di  sotto. 

CAPITOLO  XI. 

CHE  LA  CRISTIANA   RELIGIONE 
SAPIENTISSIMAMENTE    PONE  DUE  COMANDAMENTI   DELLA  OARITÌ 
PER  FONDAMENTO  DI   TUTTA  LA   VITA   MORALE. 

Poi  che  abbiamo  dimostrato  che  la  Religione  Cristiana  non 
contiene  alcuna  cosa  impossibile  né  irrazionabile  circa  la  Fede, 
questo  medesimo  ora  dimostreremo  circa  la  insti tuzione  morale. 
E  avvenga  che  quello  che  abbiamo  detto  di  sopra,  dimostrando 
che  non  si  può  trovare  miglior  vita  della  cristiana,  fosse  a  que- 
sto sufficiente  probazione  ,  nientedimeno  a  maggior  dichiarazione, 
perocché  le  cose  si  conoscono  meglio  in  particulari  che  in  uni- 
versali, discenderemo  a  qualche  legge  particolare;  perocché  per 
quelle  facilmente  potremo  conietturare  la  convenienza  delle  altre. 


Il  primo  principio  dunque  e  fondamento  della  nostra  dottrina 
morale  é  questo  :  Ama  il  tuo  Dio  con  tutto  il  core  tuo,  e  con  tutta 
la  anima  tua,  e  con  tutta  la  mente  tua,  e  con  tutte  h  forze  tue,  E  il 
secondo  é  poi  :  Ama  il  prossimo  tuo  come  te  medesimo.  Li  quali 
due  comandamenti  non  si  debbono  intendere  per  tal  modo  che 
basti  alla  salute  del  (ristiano  amare  Dio  e  il  prossimo,  come  é 
detto,  per  virtù  e  dilezione  naturale,  ma  per  dilezione  e  grazia 
soprannaturale;  alla  recezione    della   quale,    perocché  é  dono  di 


Digitized  by 


Google 


—   250   — 

Ut  videlicet  se  dìsponat  ad  buiusmodi  donum  super- 
tiae  et  charitatis  a  Deo  suscipiendura  et  exeicendum. 
nim,  ut  in  superioribus  declaravimus,  quaelibet  crea- 
e  Deurn  dili^it,  et  proximum  tao^quam  alterum  se. 
}raecepto  nobis  iniungitur,  ut  quod  naturale  est,  per 
-naturale  perflciatur.  luberaur  itaque  Deum  ita  super 
re,  ut  eius  amorera  proprio  praeferaraua  et  ut  nos 
ostra  rtd  eum,  tanquam  ad  finem  ordinemus.  Unde 
3Stolo  in  hunc  modura  praecipitur:  Sive  manducatis, 
uve  aliud   quid    facithi,  omnia    in   gloria m  Dei  facite 

X.  31). 
3m  maxime  nos  ab  hoc  amore  carnis  petulantia  re- 
n  est  :  Diliges  Dominum  Deum  tuum  ex  loto  corde 
5  enim  est  fons  vitae  sensuum  appetitusque  princi- 
0  ad  amorem  sensibilium  tracti,  ab  amore  divino 
[deoque  dicit  :  ex  foto  corde,  ac  si  diceret  :  subiicias 
em  sensibilem  voluntati,  uti  illa  pari  ordine  ad  Deum 
la  in  re  ab  ipsa  ratione  Deique  lege  dissentiat.  Et 
duce  ratione  solet  aberrare  voluntas,  sequi  tur  :  Ex 
ica,  idest,  ex  tota  voluntate  ad  hunc  finem  directa. 
idem  est  vitae  principium,  unde  profluit  motus,  ex 
ab  inanimatis  discernuntur  :   animata  enim  movent 

nequaquam  inanimata  facere  possunt.  Cum  ergo 
nes  moveat  rationalis  animae  potentias,  recte  per 
elligimus  volunlatem.  Praecipitur  ergo  ut  integra 
m  omnibus  ipsius  motibus  actibusque  in  Deum 
;  videlicet  illum  amet,  illum  desideret,  in  eo  dele- 
autera  contraria  odio  habeat  fugiatque;  et  si  admissa 
Btur  ac  doleat,  Deum  ipsum  timeat,  in  eo  speret,  non 
lius  misericordia,  de  propria  iuslitia  non  praesumat, 
que  vitiis  succenseat  et  irascatur,  caeteraque  huiu- 
it  ad  honorem  et  gloriam  Dei.  Quia  vero  voluntatis 
one  dependet,  cum  illius  obiectum  sit  bonura  co- 
m  merito  adjicitur:  Rx  tota  mente,  Mens  enim  Intel - 
Beat  et  rationem;  quae  ita  in  Deum  tendere  debet, 

intelligìt  et    contemplatur,  sit    Deus,    vel    ad    eum 


Digitized  by 


Google 


—  251 

Dio,  debbe  diligentissimamente  pi 
cipio  e  fondamento  della  vita  mo 
e  carità  soprannaturale  T  uomo,f 
ordini  sé  e  ogni  sua  cosa  a  lui 
dicendo  l'Apostolo  Paolo  a  tutti 
0  se  bevete,  o  se  voi  fate  altre  così 


Ma  perchè  la  petulanza  della 
da  questo  amore,  dice  il  comaudan 
il  cor  tuo,  come  se  el  dicesse  :  ac 
tometta  la  parte  sensitiva  alla  r 
rocche  pel  cuore  si  può  qui  inten 
lui  fonte  di  tutti  i  sensi  e  princi 
spesso  siamo  separati  dal  divin 
erra  se  alla  rettitudine  della  ragie 
Con  tutta  V  anima  tua  :  per  la  qu 
dere  la  volontà.  Peichè,  siccome 
e  del  movimento  degli  animali, 
vive  e  animate  dalle  inanimate,  n 
sime,  e  non  le  inanimate;  cos 
le  potenze  dell'  anima  razionale, 
lo  amiamo  con  tutta  la  volontà  ; 
atti  e  movimenti  suoi  sia  ordinata 
e  il  desiderio  e  la  delettazione  ( 
tutta  in  lui ,  e  che  abbia  in  od 
quello  che  è  contrario  a  lui  e  2^ 
movimento  della  volontà  tutto  d 
può  volere  quel  che  non  si  c'onosi 
mente',  per  la  quale  s'intende  lo 
dobbiamo  cosi  ordinare  questa  r 
ciò  che  la  contempla  sia  Dio,  o  i 
0  abitualmente.  E  perchè  non  sol 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  252  — 

vel  habitu  saltem  destinetur.  At  quoniam  finis  propter  se 
iir,  etiam  sine  mensura  dilectionis  animo  insidet;  quae  enim 
ad  finem,  eatenus  amamus,  quatenus  ad  ìpsum  tinem  prò- 
)nem  habent;  sed  amor  finis  immensurabilis  est:  congrue 
tribus  bis  subiungitur  :  Ex  omnibus  viribus  tuia;  ut  scilicet 
Deus  sit  finis  noster,  ad  eum  omni  studio  ac  conatu  ten- 
s,  eique  ratio,  voluntas  et  sensus  penitus  obtemperent,  atque 

virtute  et  gratia  perflciantur;  ut  demura  in  nobis  ita  con- 
latis  HC  postremo  beatiflcatis  glorifìcetur  Deus,  sicut  omnis 
.  in  perfectioue  commendatur  sui  effectus. 


(  hoc  ergo   apparet  non  solum  quali  ter   homo  Deum,    sed 

seipsum  diligere  debeat;  quia  perpetuo  ordine  ita  illi  uni 

et  subiici  debet,  et  id  totum  quod  vivit,  quodque  agit  ad 

§rloriam  ordinare,  ut  in  ipso  tamquam  in  opere  suo  perfectc 

ificetur  Deus. 

id  quia  minus  constabat  qualiter  esset  proximus  diligendus, 
amor  non  ita,  sicut  proprius,  naturalis  est;  ut  omnis  am* 
tas  erroris  cessaret,  secundum  Deus  addidit  praeceptum, 
3  :  DUiges  proxitnum  tuum  sicut  teipsum,  id  est  ad  eum- 
ad  quem  teipsum  diiigis ,  finem.  Nam  eum  finis  no- 
sit  honor  Dei  ac  gloria,  causaque  in  perfectione  magis 
Bfectus  quam  in  diminutione  semper  honoretur,  eum  ho- 
;  siot  Dei  eflfectus,  idem  magis  in  ipsis  perfectis,  supre- 
e  beatis,  quam  aliter  se  habentibus,  honoralur.  Si  ergo 
ndo  Deum  illius  gloriae  usquequaque  nos  intendere  oportet, 
Qus  et  pari  fine,  ad  quem  anhelamus,  diligere  proximum, 
emadmodum  in  nobis,  ita  et  in  ilio  divinum  opus  eluceat 
udetur.  Quid,  quaeso,  duobus  his  mandatis  seu  principiis 
3?  Quid  rationabilius?  Quid  divinius  dari  potest?  In  quibus 
^ina  iura  et  huraanae  societatis  foedera  ac  denique  legura 
im  perfeetio  continentur.  Hinc  enim  pendent  leges  et  Pro 
e.  Quicquid  igitur  ex  his  resultat  vel  eis  consonat,  apud 
:ianos  sanctum  et  inviolabile  reputatur;  quicquid  autem  eis 
aat  aut  obsistit,  prophanum  est  et  evitandura. 


Digitized  by 


Google 


^  253  — 

con  lo  spirito,  ma  etiam  col  corpo,  facendo  tutto 
possiamo  circa  le  cose  esteriori  per  lo  onore  si 
disse  :  E  con  tutte  le  tue  forze.  E  nota  che  conv 
a  tutte  queste  parti  ha  congiunta  questa  parola:  ! 
il  fine  essendo  amato  per  se  medesimo,  non  è  amate 
anzi  si  ama  più  che  si  può;  ma  le  cose  ordinate  al 
tanto  quanto  a  quello  sono  proporzionate.  Essend( 
fine  ultimo  dell'  uomo,  razionabilmente  air  uomo 
che  ami  Dio  con  tutto  il  cuore  e  con  tutta  V 
tutta  la  mente  e  con  tutte  le  sue  forze  ;  cioè  che  ti 
a  Dio  dentro  e  di  fuori,  e  diventi  perfetto  di  vita, 
lui  sia  glorificato  Dio,  come  la  causa  è  laudata  nei 
del  suo  effetto. 

fi  da  questo  ancora  appare  in  che  modo  l'uomc 
se  medesimo;  cioè  che  si  debbe  amare  in  ordine  a 
che    in    lui^    come  in  opera   sua,  sia  onorato  Dio, 
abbiamo  detto  di  sopra. 

Ma  perchè  non  era  cosi  manifesto  in  che  mod< 
mare  il  prossimo,  lo  amore  del  quale  non  è  cosi  u 
è  il  proprio;  per  tor  via  ogni  dubbio  aggiunse  il 
mandamento,  dicendo  :  Ama  il  prossimo  come  te  mì 
a  quel,  fine  al  quale  tu  ami  te  medesimo;  che  non 
tro,  se  non  che  tu  desideri  al  prossimo  tuo  quella 
perfezione  di  vita  e  altri  beni  che  tu  desideri  a  t( 
acciocché  in  lui,  come  iu  opera  perfetta,  ^ia  onon 
Dio.  Certo  non  si  può  trovare  più  veri  e  più  razi 
divini  comandamenti  di  questi,  dalli  quali  dipen^ 
leggi  divine  e  umane.  E  però  tutto  quello  che  si 
questi  comandamenti  e  che  seguita  da  loro  è  repu 
inviohibile  appresso  dei  Cristiani  ;  e  tutto  quello,  e 
gna,  empio  e  diabolico. 


Digitized  by 


Google 


—  254  — 

CAPVT  XII. 

MOBALEM    ECCLESIAE   DOCTRINAM   fiXCELLENTISSIMAM  ESSE. 

Ratiouabiliter  itaque  duae  moralium  praeceptorum  tabulae  no- 
bis  exhibitae  sunt;  quarum  altera  ad  Deum,  altera  ad  proximum 
hominem  recto  calle  dirigit  atque  instruit.  Naro,  cam  homo  ci- 
vile sit  animai  et  alieni us  pars  communi tatis,  ad  vitae  eius  re- 
ctitudinem  attinet,  ut  primo  erga  universorum  Prìncipem,  dein- 
de erga  cives  suos  bene  se  habeat.  Quemlibet  igitur  hominem 
existentem  partem  humanae  nàturae,  et,  ut  christianum,  reipu- 
blicae  christianae  partem,  bene  se  habere  erga  eum  oportet, 
qui  natuHim  humanam  regit,  et  qui  christinnitatis  caput  est,  sci- 
licet  erga  Deum  et  Christum  Deum  et  hominem.  Quod  quidem 
rite  exequitur,  quando  eum  diligit  ex  toto  corde,  ex  tota  anima 
et  ex  tota  mente  cunctisque  viribus  suis.  Quia  vero  communi 
omnium  Principi  primum  merito  debetur  fidelitas,  qua  ei  invio- 
lata fides  in  omnibus  servetur,  nec  ab  ilio  quis  ad  hostem  ullo 
pacto  deficiat,  rite  in  principali  primae  tabulae  mandato  omni- 
bus edictum  est,  ut  Deum  verum  colant,  quia  unus  tantum  est, 
nec  Deos  alienos  coram  eo,  qui  ubique  assistit,  quemve  nihil 
habet,  venerentui-,  nec  ad  diabolum  quoquo  pacto  divertant.  At 
vero  quia  secundo  loco  principi  debetur  reverentia,  rationabi- 
liter  secundum  primae  tabulae  praeceptum  est:  Non  assumes  nomen 
Dei  in  vanum,  (Exod.  XX.  7  et  seqq.)  Deum  enim  prorsus  invisibi- 
lem  honorare  cupientibusln  iis,  quae  ipsum  repraesentant,  hono- 
randus  est;  cuiusmodi  maxime  sunt  voces,  quae  ad  eum  significan- 
dum,  aut  laudandum  inventae  sunt,  quamquam  idem  caeteris  in 
rebus  illum  referentibus,  aut  quoquo  modo  ad  ipsum  pertinentibus 
servandum  est.  Cura  autem  tertio,  ac  postremo  Principi  de- 
beatur  meritus  famulatus,  congrue  etiam  tertio  primae  tabu- 
lae praecepto  iubetur  :  Memento^  ut  diem  sabbati  sancii fices  : 
per  quod  monemur,  ut  debitum  cultura  tara  internum,  quam 
externura  sincerissirae  Deo  exhibearaus:  de  quo  superius  men- 
tionera  feciraus  ;  et  quod  restat,  aliquid  opportuno  loco  in  hoc 
tractatu  subtexemus.   Ex   his  tribus  principiis   eliciuntur  quae- 


Digitized  by 


Google 


—  255  — 

CAPITOLO  XII. 

CHE  LA   DOTTRINA    MORALE   DELLA   CHIESA   È   ECCELLE] 

Da  quello  che  abbiamo  detto  appare  quanto  razioi 
la  Sacra  Scrittura  pone  due  tavole  di  comandamenti:  Tun 
na  l'uomo  a  Dio,  e  V  altra  che  lo  ordina  al  prossimo, 
essendo  V  uomo  animale    civile    e    parte   di    qualche 
appartiene  alla  rettitudine  della  sua  vita,  prima  che  eg 
disposto  verso  il  principe    di    essa    comunità,    e    dipc 
suoi  cittadini.  E  però,  essendo  ogni  uomo  parte  della 
tura,  e  ogni  Cristiano  parte  della  republica  cristiana, 
ad  ogni  uomo    essere    bene    disposto    verso  Dio,  retti 
natura  umana,  e  ad  ogni  Cristiano  essere  bene  dispos 
Capo  della  religione   cristiana,  il  quale  è  Cristo  Dio  ( 
che  fa  quando  ama  Dio  con  tutto    il    cuore,    con  tutt 
con  tutta  la  mente,  e  con  tutte  le  sue  forze.  Ma  pere 
cipe  siamo  debitori  di  tre  cose:  prima  a  servarli  la  f 
cercar  di  torli  il  principato,   né    accordarsi  alli  suoi 
secondo,  di  portarli  onore  e  reverenza  ;  terzo,  di  servi 
dirlo  ;  convenientemente  la  dottrina  cristiana  ha  posti 
ma  tavola  tre  comandamenti.   Il    primo    e    principale 
mento  vuole  che  V  uomo  debba  onorare  uno  solo  Dio, 
che  è  veramente  Dio,    e  non  adorare  altri  Dei.    Il  se 
noi   gli    portiamo    tanta   reverenza,    che    etiam  non 
mai  in  vano  e  leggermente  il  nome  santo  suo.  Il  ter: 
per  debito  culto  ci  mostriamo  servi  suoi,  santificando 
sta  con  debito  culto  interiore  e  esteriore,  del  quale  ab 
lato  di  sopra.  E    da   questi    tre   comandamenti  prece 


Digitized  by 


Google 


—  256  — 

Ile  ad  Deum  colendum,  honorandum,  observandumque  per- 
,  et  in  ea  quicquid  ad  Deum  spectat,  resolvitur:  quaecum- 
LUtem  illis  refragantur,  vel  discrepant,  oranino  explodimus 
Dudlamus. 

sundum  autem  praeceptum,  seu  secunda  tabula  est:  Diliges 
num  sicut  teipsum.  Cum  vero  diligere  sit  bonum  velie,  et 
n  ei,  quem  diligiraus,  noUe  ,  duas  dilectionis  proxinii  par- 
cimus;  ut  scilicet  bona  proximo  velimus,  nec  ei  mala  iu- 
us,  aut  desideremus  ;  ideo  in  secunda  tabula  priraum  le- 
;  Honora  patrem  tuuni  et  matrem  tuam.  Unde  etiam  ho- 
exhibitio,  beneficiorumque  grati tudo  erga  quemlibet  nobis 
num  colligitur.  Offensionis  autem  illationem  evitandam  in- 
mus  opere,  lingua  et  corde.  Opere  vero  tam  in  personam 
am,  quam  coniunctam,  resque  contiguas,  ab  iniuria  absti- 
m  esse,  ut  a  quavis  noxa,  raendaque,  liberi  vivamus. 
ìrea  in  eadem  tabula  secundo  subdit  ;  Non  occides,  quod 
lentum  proximo  in  personam  propriara  illatura  iri  probi- 
ertio:  Non  moechaberis;  ex  quo  nulli us  uxorem,  vel  foemi- 
riolandam  esse  cavetur,  et  ad  quaslibet  detestandas  luxu- 
)rdes  interpretandura  est.  Quarto:  Non  fartum  facies^  bine 
bet  alienae  rei  usurpatio  condemnalur.  Quinto:  Non  falsum 
mium  dicefi  contra  proximum  tuum  ;  ubi  ceneraus  quod- 
niquae  ac  deierantis,  vel  raaledicae  linguae  peccatum  esse 
nandum.  Sexto  :  Non  concupisces  uxorem  proximi  fui;  per 
mentalis  luxuriae  infectio  et  inordinatus  libidinis  appetitus 
tur.  Septimo:  Non  desiderabili  rem  proximi  tui)  in  quo  mone- 
lon  tantum  alienae  rei  usurpationem  esse  fugiendam,  sed 
itatem  mentis  pariter  ab  aviditate  iniustae  possessionis 
iri  oportere. 

ne  cui  dubium  obrepat,  quod,  cum  non  minoris  sint  crirainis 
riacaeteris  praeceptis  contraria,  praesertim  primae  tabulae, 
potius  libidinis  reique  alienae  damnata  desideria  expri- 
r,  quam  caetera  graviora  ;  respondemus  quod  lex  evange- 
)n  solum  mala  opera,  sed  pravos  etiam  coarguit  atfectus. 
ìpta  autem  superius  enarrata  non  solum  de  exteriori  opere, 
interiori    aeque    accipiuntur.  Veruni  non  sine  causa    duo 


Digitized  by 


Goo^^ 


gli  altri  che  ordinano  1'  uomo 
sti  è  contrario  diciamo  essere 


La  seconda  tavola  è  della  d 
siste  in  due  cose,  cioè  in  fi 
però  il  primo  comandamento  e 
tuo  e  la  madre  tua  ;  sotto  le 
mente  onore  di  parole,  ma 
a  fare  alli  prossimi  nostri.  £  p 
biarao  fare  alcuno  male,  né  co 
cuore,  prima  pone  gli  comar 
mento  dell'  opera,  come  più  no 
prossimo  in  tre  modi,  cioè  nel] 
congiunta  e  nella  roba,  però, 
menti,  proibisce  prima  lo  omic 
nocumento  fatto  al  prossimo  ir 
bisce  la  fornicazione  e  ogni 
della  roba  proibisce  il  furto  e 
d' altri.  Oltra  questo  proibisce 
centra  il  prossimo  suo.  Dipoi  q 
manda  che  non  si  desideri  la  ( 
desideri  ancora  la  roba   del  pr 


Ma  perchè  potrebbe  forse  du 
manco  peccato  e'  desiderii  contn 
desiderii  della  libidine  e  del  fui 
proibiti  questi  due  desiderii  che 
evangelica  non  solamente  punì 
inordinate  affezioni  interiori;  e  i 
sopra   non   solamente   si   hannc 

Savonarola  -  Triuniyhus  Crucis, 


Digitized  by 


Google 


—  258  — 

ema  signantius  expressa  sunt.  Cuilibet  enim  quantum- 
li  desideria  illa  caeteris  praeceptis  adversantia  suara  ob- 

nequitiamque  ostendunt.  Quis  aamque  nesciat  malum 
lon  credere,  vel  infldelem  ei,  aut  coatumacem  esse 
llera?  Quis  non  itidem  culpet  parentum  contemptum 
eliam?  Vel  homicidii  feritatem,  mentiendique  seu  ca- 
improbitatem  non  abominetur?  Haec  enim  cogitata 
potius,  quam  delectationera  afferunt.  At  libidinis  arder 
je  naturalis;  animalia  namque  generare  natura  desi- 
hemensque  est  delectatio  carnis:  externorum  etiam 
ìviditas,  quia  eis  plurimum  indigemus,  videtur  esse 
nini  inserta.  Hinc  possent  rudiores  opinari  horum  ap- 
[lime  esse  peccata,  praesertim  cum  nulli  sola  desideria 
onsultissime  itaque  duo  haec,  libidinis  scilicet  alienae* 
decens  appetitus,  notata  sunt. 

jo  nostra  hominum  perfectioni  invigilans  tam  cordis 
'is  roctitudinem  deposcit,  ita  ut  nec  intactum  quid, 
ura  relinquat.  Nam  ex  bis  principiis  omnia  alia  iura, 
5  praeceptu,  ut  iam  diximus,  defluunt  et  ad  haec  re- 
et  secundum  eorum  normam  cuncta  insta  aut  iniusta 

Nihil  siquidem  quod  ad  bonos  mores  pertineat  illis 
)test  contrarium:  quinimo  omnia  raoralia  sunt  eis  pro- 

ipsis    tamquam    in    primis   principiis  corroborantur. 
Christiana  relligio    quicquid  de  virtutibus  ac  moribus 

doctissimique  viri  scripserunt,  facilius,  uberius,  san- 
Dmplexa  est,  et  quae  ab  illis  ignorata  vel  praetermissa 
divina  quara  naturalia,    exquisitissime  et  cumulatissi- 

L  quoque  addidit,  ut  melius  praecepta  serventur.  Nam 
nta  Christiana  ad  divini  amoris  perfectionem  tendat, 
puritate  cordis  terrenarumque  affectionum  purgatione 
potest,  omnia  Dei  praecepta  legesque  bifariam  di- 
r,  in  affirmationem  scilicet  ac  negationem.  Praecepta 
•raativa  perfectionem  charitatis  attendunt;  negativa 
itatis  integritutem.  Ad  utruraque  vero  possunt  Consilia 
ìst  enim  consilium,  non  praeceptum,  ut  qui  perfectua 


Digitized  by 


Google 


—  259  — 

esteriori,    ma    etiam    quanto   alle   interiori.  Ma  di   que 
stato  fatta   più   speciale    menzione,  perchè  erano  più 
delli    altri.    Certo    non    credere    ed    essere    infedele 
a   Dio   nel  cor  suo,  sprezzare  li    parenti  e    prossimi, 
re  la  morte  delli    uomini    o  la  infamia  loro,  ha  in  sé 
orrore  e  dimostra  manifesto  peccato.  Ma  perchè  la  libi 
naturale,  rispetto  alla  generazione,  e  similmente  la  cupi 
roba  rispetto  alla  necessità  della  umana  natura,  sarebl 
forse  ad  alcuni  che  tali  desiderii  non  fossero  stati  pecc^ 
convenientissimamente  furono  tra  li  altri  espressi  ques 
mandamenti. 


Onde  appare  che  la  legge  cristiana  ordina  bene 
mo  di  dentro  e  di  fuori,  né  lascia  alcuna  cosa  in 
che  tutti  gli  altri  comandamenti  si  riducono  a  que 
a'  primi  principi!  nelli  quali  si  include  tutto  quello  ci 
tiene  nella  vita  morale.  Né  hanno  trattato  i  filosofi  ce 
del  ben  vivere,  che  virtualmente  non  sìa  in  questi 
menti  e  che  non  descriva  più  facilmente  e  con  magg 
zione  la  dottrina  cristiana,  la  quale  ha  dipoi  dichiara 
molte  cose  che  essi  non  intesero  mai. 


Onde  alli  comandamenti  ha  sopraggiunti  e'  consigli  : 
tendendo  tutta  la  vita  cristiana  alla  perfezione  del  divi 
la  quale  senza  la  purità  del  cuore  non  si  può  avere,  di 
nostra  dottrina  tutti  li  comandamenti  e  tutte  le  legg 
parti;  cioè  in  leggi  o  precetti  affermativi  e  negativi.  J 
tivi  risguardano  la  perfezione  della  carità ,  perchè  e 
le  buone  operazioni  ;  li  negativi  appartengono  alla  puri 
proibiscono    le    cose    che    maculano  la    mente.    Alle 


Digitized  by 


Google 


—  260  - 

esse  velit,  vendat  omnia  quae  habet  et  det  pauperibus,  paupe- 
reraque  Christum  sequatur;  ut  celibem  ac  continentissimam 
vitam  ducat;  utque  relligiosi  alicuius  patris  obedientiae  subdìtus 
ab  aflfectibus  cupidi tatis  et  glorìae  totiusque  superbiae  nec  non 
voluptatis  et  rerum  exteriorum  sese  procul  amoveat  et  emun- 
det.  Consulitur  quoque  ad  perfectara  charitatera  acquirendam, 
ut  se  divino  cultui  in  perpetuura  dedicet,  quotidie  dìvinas  laudes 
celebret,  saepissirae  oret,  plurimaque  alia  peragat,  ad  quae  nemo 
aliam  ob  rem  tenetur,  nisi  ut  supreraum  perfectionis  apicem 
charitatisque  attingat.  Ex  quibus  omnibus  manifestum  est  chri- 
stianam  relligionera  in  cunctis  adeo  ordinate  sapienterque,  quo- 
ad  moralia  spectat,  procedere,  ut  nihil  incompositura,  nihil  non 
probandum  adraittat;  eiusque  efflcaciae  in  docendo  esse,  ut 
eflferatos  horaines  plerumque  tara  raansuetos,  quam  sunt  agni^ 
efflciatj  libidinis  vero  atque  avaritiae  sordibus  involutos  miro 
candore  renovet  ac  exornet;  ut  iara  luce  clarius  sit  nullam 
philosophorum  scholam,  nullamve  aliam  relligionera  eiusraodi 
attulisse  doctrinam,  talesve  fructus  hominibus  peperisse;  quin- 
imrao  tantum  ab  hac  nostra  distare,  quam  terrae  centrum  a 
summo  distat  caeli  convexo,  quantumque  tenebrie  ab  ipsa  dif* 
ferunt  luce. 

CAPVT  xm. 

IVDICIALElil   ECCLESIAS  DOCTRINAM 
MAXIME   RATIONABILEM   ESSE. 

Relligionem  insuper  nostram  pari  esse  ratione  in  iudicialibus 
extollendam  facile  demonstrabimus.  Cum  enim  in  unoquoque 
sit  dare  unum  primum,  quod  sit  aliorum  mensura,  in  genere 
legum  primam  po)iimus  eam,  quam  nuncupamus  legem  aeternam; 
quae  scilicet  omnium  est  actionum  motionumque  divinae  sa- 
pientiae  ratio  directiva,  unde  omnes  aliae  leges  derivantur.  In 
omni  enim  ordinata  motione  oportet  virtutem  secundi  moventis 
a  movente  primo  deduci;  in  gubernantibus  itera  prirai  rationèra 
gubernatoris  ad  propinquiorera  descendere.  Lex  antera  ut  regula 
et  mensura  dupliciter  esse  in  aliquo  potest  Uno  modo   sìcut  in 


Digitized  by 


Google 


—  261  — 

pani  sono  aggiunti  e'  consigli,  per  fare  perfetta  la  purità  insie- 
me con  la  carità.  Onde  Cristo  consiglia  a  chi  vuole  essere  per- 
fetto,  che  venda  tutto  il  suo  e  dialo  a  poveri,  e  seguiti  lui;  e 
perchè  sia  ancora  più  espedito,  gli  consiglia  la  castità;  e  per 
farlo  diventare  ancora  più  perfetto,  gli  consiglia  che  vada  alla 
religione,  alienandosi  non  solamente  da  tutte  le  cose  terrene, 
ma  etiam  da  se  medesimo,  acciocché  sia  sempre  fisso  con  Ta- 
nimo  nelle  cose  eterne,  e  diventi  quodammodo  una  cosa  con 
Dio.  Dalle  quali  cose  appare  manifestamente  la  perfezione  della 
dottrina  cristiana  nelle  cose  morali,  la  quale  non  preterisce  cosa 
alcuna  che  sia  secondo  la  ragione,  né  ammette  alcuna  a  quella 
contraria;  per  tal  modo  che  non  si  trova  nelle  scuole  de'  filo- 
sofi dottrina  che  si  possa  a  questa  comparare;  anzi  tutte  sono 
tanto  da  questa  superate,  quanto  é  distante  la  sommità  del  cielo 
al  centro  della  terra,  e  quanto  é  differente  la  luce  dalle  tenebre. 


CAPITOLO  xiir. 

CHE  LA  DOTTRINA  CRISTIANA  CIRCA   LE  LEGGI 
E  COSTITUZIONI   GIUDIOIALI   È  MASSIMAMENTE   RAZIONABILE. 

Similmente  dimostreremo  la  religione  cristiana  nelle  cose 
giudiciali  essere  molto  commendabile.  Perché  essendo  in  ogni 
generazione  di  cose  una  principale  la  quale  è  misura  delle 
altre,  nella  materia  delle  leggi  bisogna  che  ne  sia  una  princi- 
pale e  misura  delle  altre,  cioè  la  legge  eterna;  la  quale  é  una 
certa  regola  nella  Divina  Sapienza  direttiva  di  tutte  le  opera- 
zioni e  mozioni  delle  creature.  Onde  tutte  le  altre  leggi  sono 
derivate  da  questa;  perché  sempre  la  virtù  del  primo  mo- 
vente si  trova  nei  moventi  e  governatori  inferiori.  La  quale 
regola  e  misura  é  in  Dio,   come  nel  dirigente  e  misurante  ;  ma 


Digitized  by 


Google 


—  262  — 

3  ac  raensurante;  alio  modo  sicut  in  directo  et  raensura- 
mquodque  enim,  quatenus  regulae  vel  dimensionis  est 
s,  ita  demum  dirigitur  ac  mensuratur.  Cura  ergo  omnia 
providentiae  subiiciantur,  manifestum  est  eadem  aliquo 
aeternae  legis  participatum  admitti;  quatenus,  inquara, 
characteris  impressione  ad  actus  fìnesque  proprios  incli- 

'  caetera  autem  rationalis  creatura  excellentiori  modo  di- 
ibiacet  providentiae,  prout  illius  flt  particeps,  eamque 
ìt  prò  aliis  exercet.  Haec  vero  legis  aeternae  participa- 
sttionali  creatura  lex  dicitur  naturalis.  Quae  est  natura- 
aeceptorum  in  intellecta,  vel  virtute,  vel  etiam  hivbitu 
itio.  Horum  naraque  praeceptorum  radix  lumen  est  ra- 
ituralis  divinitus  impressum;  cuius  virtute  quaedam  sunt 
tm  in  speculativis  quam  in  practicis  per  se  nota,  quae  in 
ivis  quidem  prima  principia,  in  practicis  autem  potiora 
ta,  vel  primas  ac  naturales  leges  appellamus  ;  a  quibus 
n  a  principiis  per  se  notis,  leges  alias  bifariam  ducimus. 
do  sicut  ex  raanifestis  principiis  conclusiones;  altero  sicut 
im  prudentum  decreta  communiter  probata.  Prlraus  qui- 
►dus  illi  similis  est,  quo  demonstrativae  scientiarum  con- 
s  ex  principiis  inferuntur.  Secundus  vero  illi,  quo  in  ar- 
rmae  communes  ad  aliquid  specialiter  applicantur;  velut 
architectus  formam  aedificiorum  communem  ad  liane, 
1  determinai  doraus  fìguram,  Quaedam  ergo  a  communi- 
icipiis  legis  naturae  per  modum  conclusionis  habentur: 
oc  praecepto  :  Non  occides,  elici  potest  nemini  venenum 
adum.  Quaedam  vero  per  modum  determinationis  :  sicut 
urae  iubet,  ut  qui  peccat  puniatur  ;  sed  quod  illa,  vel 
ma  plectatur,  Gt  secundum  determinationem  legis  na- 
deoque  hoc  prudentum  arbitrio  relictum  est;  ut  scllicet 
•nant  quod  bono  communi  noverint  expedire.  Huiusmodi 
^es  humanas,  aut  adventitias,  aut  positivas  vocamus;  prò 
namque  ac  temporum  ratione  ad  consilium  sapientis, 
)mmune  bonum  exigit,  variantur;  non  enim  omnes  homi- 
lem  leglbus  positivis,  et  institutis  gubernari  possunt.  Lex 


Digitized  by 


Google 


—  263  — 

nelle  creature  è  come  in  quelle  che  se 
rate.  E  come  tutte  le  creature  «ono  su 
denza,  cosi  tutte  hanno  la  impressione 
legge,  per  il  quiile  naturalmente  ciasci 
fine. 


E  tra  le  altre  la  creatura  raziona 
mente  subietta  alia  divina  provvidens 
mente  questa  legge.  La  quale  parteci] 
legge  naturale  ;  la  radice  della  quale  i 
Dio  neir  uomo  impresso:  per  il  quale 
manifesti  per  se  medesimi,  cosi  nelle 
le  speculative.  E  nelle  scienze  pratici] 
si  domandano  primi  comandamenti  e  ] 
le  quali  tutte  le  altre  leggi  derivano 
veramente  come  conclusione  dai  princ 
comunemente  nelle  scienze  speculative 
minazioni  fatte  e  approvate  dagli  nomi 
è  simile  a  quello  degli  artefici,  li  qu 
universale  alla  particolare;  come  lo  ec 
sua,  la  quale  è  comune  a  tutti  gli  € 
edificio.  Per  modo  di  conclusione,  dun 
eludesse  cosi  :  la  legge  proibisce  V  om 
air  uomo  è  omicidio  ;  dunque  non  si 
alcuno  uomo.  Questa  legge  di  non  d 
tratta  da  quella  che  proibisce  1'  omi 
sione  ;  perchè  di  necessità  seguita  da 
determinazione  si  intende  in  questo  m( 
della  natura  comanda  che  chi  pecca  s 
punito  di  questa  o  di  quella  altra  p 
decapitato,  o  flagellato,  non  determina 
tale  determinazione  la  fa  lo  arbitrii 
secondo  che  veggono  essere  espedient 
determinazioni  si  domandano  leggi  un 
variare   secondo  la  diversità  dei  terap 


Digitized  by 


Google 


—  264  — 

tamen  naturalis  apud  oranes  nationes  eadem  etimmobilis  perstat. 
Leges  quoque  particulares,  ab  ea  per  modum  conclusionis  ma- 
nantes,  minime  immutantur:  ex  veris  namque  principiis  ortam 
conclusionem  veram  esse  oportet. 

Verum  quia  ad  humanae  vitae  directionem  lex  naturalis  mi- 
nus  sufflciebat,  alterius  adminiculo,  quod  divina  lex  est,  indi- 
8:ebamus.  Cuius  rei  necessitas,  licet  ex  superioribus  colligi  possit, 
hoc  tamen  loco  etiam  confirmabitur. 

Primo  siquidem  homo  per  legem  dirigitur  ad  actus  prò- 
prios  in  ordine  ad  ultimum  tìnem  :  séd  homo  ordinatur  ad  finem 
supernaturalem,  ut  superius  est  probatum.  Ergo  praeter  legem 
naturalem,  quae  metas  suas  transgredi  non  potest ,  requiritur 
lex  superior,  prò  homine  in  finem  supernaturalem,  qualis  divina 
est  lex,  dirigendo. 

Item,  propter  intellectus  nostri  debilitatem,  quando  quia  ad 
particularia  vertitur,  in  multas  incidit  difflcultates:  hinc  diversa 
iudicia  et  contrariae  invicem  leges  saepe  resultant;  quapropter  ho- 
mines  crebro  caecutientes,  quam  in  partem  inclinent,  ambigunt, 
quamque  eligant  vitae  semitani,  ignorant.  Necesse  igitur  fuitali- 
quam  illis  certam  legem  dari  ex  alto,  quae  ipsos  de  pertinentibus 
praecipue  ad  salutem,  redderet  certiores. 

Praeterea,  lex  humana  mala  omnia  punire,  seu  prohibere  non 
potest:  plura  enim  indigna  permittit,  ne  peiora  sequantur.  Opor- 
tuit  ergo  aliqua  lege  moneri  homines  se  divini  iudicii  poenas 
non  evasuros,  si  ex  humanae  legis  impunitate  ea  quae  minus 
deceant,  egerint. 

Humana  insuper  lex  minime  de  internis  occultisque  facinori- 
bus,  sed  tantum  de  apparentibus  diiudicat:  quia  de  absconditis 
incertum  est  fallaxque  iudicium:  necessaria  igitur  lex  fuit,  qua 
interius  homines  a  peccatis  cohit»erentur;  ut  ex  omni  parte  pe- 
nitus  consummati  ad  finem  omnino  suum  pervenirent. 

Hanc  ergo  legem  dicimus  esse  divinorum  praeceptorum  col- 
lectionem  a  supercoelesti  gratuitoque  fidei  lumino  procedentem: 
quiniramo  asserimus  ipsam  esse   Spiritus  sancti    gratiam,  quae 


Digitized  by 


Google 


—  265  — 

diamo  che  tutti  gli  uomini  non  hanno  le  me 
tive.  Ma  le  leggi  naturali  8ono  stabili  appiess 
non  solamente  le  generali,  ma  ancora  le  p£ 
dipendono  da  quella  per  modo  di  conclusione 
principi  non  possono  procedere  conclusioni  fa 

Ma  perchè  a  tutto  il  governo  della  vita  ui 
Sciente  la  legge  naturale ,  è  stato  necessario 
legge  divinale  benché  questo  si  possa  facilra 
quel  che  abbiamo  detto  di  sopra,  nientedimc 
scerà  prò  vailo  ancora  più  chiaramente. 

Prima  perchè  per  la  legge  V  uomo  è  diri 
operazioni,  per  ordinaci  allo  ultimo  fine ,  il 
pranaturale,  non  è  sufficiente  la  legge  natu 
quello,  perchè  non  è  proporzionata  a  tal  fine 


IteìTìy  la  debilità  del  nostro  intelletto  è  tan 
discendiama  alle  cose  particolari,  tanto  ci  tro 
difficoltà:  e  però  delle  operazioni-  delli  uomini 
delle  volte  sono  diversi  i  giudicii  delli  uomin 
si  sa  molte  volte  quel  che  è  il  meglio.  Onde 
dare  la  legge  divina,  per  fare  gli  uomini  più 
in  questi  particolari. 

Iterìiy  la  legge  umana  né  punisce,  né  proib 
permette  molti  minori  mali,,  acciocché  non  se 
giori;  e  però   fu  necessario  dare  alli  uomini 
quale  intendessero,  che  se  e'  non  erano    punì 
dalle  umane  leggi,  sarieno  puniti  dalla  divini 

Item^  la  le^^^ge  naturale  non  giudica  le  cose 
ma  solamente  fa  giudizio  di  quello  che  appai 
era  necessaria  la  legge  divina,  per  la  quale 
dessero  che  ancora  de'  peccati  del  core  sareb 
accioché  Puomo  diventasse  perfetto  interiorme 

Questa  legge  dunque  diciamo  essere  \xnt 
comandamenti  divini ,  la  quale  procede  da] 
sopranaturale  :  anzi  noi  diciamo    essa    essere 


Digitized  by 


Google 


—  266  — 

lupernaturaliter  infusum,  a  quo  omnia  divinae  le- 
;a  paulo  ante  in  moralibus  commemorata  dueuntur. 
itaque  praeceptis  alias  particulares  leges  deducimus, 
turali  lege  dictum  est,  per  modum  scilicet  conclu- 
eterminationis,  quas  ius  pontificium  seu  canonìcum 
;  sicut  particulares  leges  a  naturali  fonie  profectas 
iclmus.  Itaque  per  leges  divinas  et  ius  pontificium 
ìt  clerici  et  quae^ad  ipsos  pertinent,  iudicantur;  per 
i  naturales,  iusque    ipsura   civile    de    populo,    deque 

causis  decernimus. 
a  vero  est  legem  divinam  ac  naturalem  sibi  minime 
;ed  sicut  gratia  perficit  naturam,  ita  lex  divina  per- 
ora :  unde  quicquid  est  de  iure  naturali,  etiam   esse 

iure  divino,  sub  quo  illud  continetur.  Praecepta 
nus  a  naturali  lumino  procedunt,  naturalia  appellan- 
Lis  vero  a  lumino  supercoelesti  proveniunt,  et  a  gra- 
que  caritiite  perHciuntur,  in  ius  divinum  transeunt. 
vicissim  quicquid  est  iuris  divini  naturalis  appel- 
?ipit  commutationera  :  pleraque  enim  nostra  mandai 
le  naturali  ratione  indagari  non  possunt,  ut  ea  quae 
Fide  transegimus,  et  quae    de  Sacramentis   inferius 

itaque  Christiana  bis  legibus  gubernatur,  nil  quod 
jpernens;  nil  quod  dissonum  sic,  admittens.  Neque 
ophorura  imperatorumque  gentiliura,  aut  barbarorum 
tionabiles  leges  despicit:  sed  ex  omnibus  codicibus, 
monumentis  sibi  colligit  quicquid  boni,  verique  re- 
ìrens  orane  verum  ac  bonum  a  Deo  esse,  ideoque 
m  ac  legitiraura. 

bus  autem,  fabulis,  vanitatibus  ac  mendaciis  elimi- 
)  solers  ac  diligens  est,  ut  libros  vel  in  honorem 
;uorum  editos,  de  quorum  «uctore  satis  non  constet, 
eque  suscipiat:  quin  et  errores  alios  ubique  terrarum 
jmendat.  Quod  sicubi  aliquando  sint,  qui  particulari 
^tituto  ab  ipso  recto  declinent,  pontificioque  aut  civili 
tur,  non  id  quidera  christianae  relligioni,  sed  perver- 


Digitized  by 


Google 


—  267  — 

grazia  dello  Spirito  Santo,  donde  derivano  t 
de' quali  abbiamo  parlato  di  sopra- 

E  da  questi  come  da'  primi  principii  d 
particolari,  o  per  modo  di  conclusione  o  { 
nazione,  come  abbiamo  detto  della  legge 
domandano  leggi  canoniche  ;  cosi  come  que 
la  legge  naturale  si  domandano  leggi  civ 
que  canoniche  è  giudicato  e  governato  il 
civili,  il  popolo. 

Ma  non  credere  però  che  la  legge  divii 
sieno  contrarie.  Anzi  come  la  grazia  fa  p( 
la  legge  divina  fa  perfetta  la  naturale.  E 
partiene  alla  legge  naturale,  appartiene  an 
Ma  intanto  si  domanda  essere  della  legg 
procede  dal  lume  naturale  ;  e  in  quanto  p 
grazia  si  domanda  della  legge  divina.  N( 
ogni  cosa  che  è  della  legge  divina  sia  an( 
rale;  perchè  le  cose  della  fede  e  delli  Sac 
alla  legge  divina  e  non  alla  legge  naturai 


La  religione  cristiana  dunque  si  governi 
sprezzando  cosa  alcuna  consonante  alla  ve 
non  accettando  etiam  alcuna  dissonante  o  f 
disprezziamo  le  buone  e  razionabili  leggi 
come  de'  filosofi  e  imperatori  gentili.  Ma 
libri  raccogliamo  quello  che  è  buono  e  vere 
e  ogni  buono  essere  da  Dio,  e  esser  fatto  p 

Ed  è  tanta  la  diligenza  della  nostra  relif 
sue  leggi  e  dottrine  tutte  le  favole  e  \ 
non  riceve,  né  dà  autorità  ancora  alli  lib 
sono  stati  fatti  a  suo  onore  e  gloria  d 
apparisce  bene  la  verità  o  il  nome  dell 
emendare  e  correggere  tutti  li  errori.  E 
trova  qualche  legge   particolare  iniqua,  r 


Digitized  by 


Goo^^ 


-p^   I  n  yiJH.jU^I 


"ili|< 


—  268  — 

i  tyrannisque  ìmputandum.  Nam  et  in  hos 
maledictionibus    Ecclesia   fulminat.    At   vero 

timent,  neque  re  ipsa  Christiane  respondent 
imperio  rainus    obediunt,    rebellesque    sunt. 

udicialibus  christianae  relligionis  dieta  a  nobis 
eórum    probabili tatem   ac    commendationem 

modo  arbitramur. 

CAPVT  XIV. 

EGGLESIAE  SACRAMENTA 
ENTER  A    CHRISTO   INSTITVTA  FVISSE. 

:em  cerimonìarum  ultimo  nunc  est  agendum , 
enta  obtinent  principatum;  ad  ea  siquidem  re- 
referuntur.  Primum  itaque  ostendamus  divina 
Ecclesia  Dei  ratiouabilHer  insti  tuta.  Hinc  enim 
t  non  oportere  nos  in  reliquis  caerimonialibus 
.  Cum  igitur  Christus  per  humanationem,  pas- 
i  unìveròalis  humanae  salutis  causa  sit^  ut  su- 
ìst,  cumque  universalis  etiam  virtus  iu  natu- 
eflfectus  particulares  non  nisi  per  particulares 
conveniens  ac  rationabile  fuit,  ut  aliqua  re- 
ilarium  causarum  nostrae  salutis  invenirentur, 
bis  universalis  causae  copularent.  Huiusmodi 
iacramenta.  Sicut  autem  secundae  causae  pri- 
3nta,  et  ))articulares  universali  deserviunt,  ita 
ta  ipsius  Christi  media  instrumentaque  sunt 
i  operationem.  Quoniam  vero  ad  principalem 
uiritur  instrumentorum  proportio,  congruum 
i  haec  sub  signis  manifestisque  verbis  trade- 
m  salutis  causa  universalis  est  Verbum  Dei  in- 
1:0  institutum  est  ut  ad  visibile  elementum  Ver- 
U'amentum  efficiat,  velut  ipsius  Verbi  incarnati 
ara,  vel  instrumentum.  Id  etiam  bomini  com- 
ia  per  visibilia  cognoscit. 


Digitized  by 


Google 


dottrina  cristiana,  ma  per  h 
li  quali  la  Chiesa  molte  voi 
maledizioni.  Sicché  appare  ( 
bilmente  si  regge,  cosi  con  le 


CAPr 

CHE  LI   SACRAlk 
SONO  CONVENIENTEME 

Ora  abbiamo  a  trattare  < 
Chiesa,  la  qual  cosa  fu  prop< 
questo  libro.  E  perchè  li  Sac 
a'  quali  sono  ordinate  tutte  h 
remo  loro  essere  stati  razionai 
mente  potremo  intendere  la 
sendo  dunque  Cristo  per  la  s 
nostra  salute,  e  non  operan 
della  natura  senza  le  cause 
plica  la  sua  virtù  alli  effetti 
razionabile  trovare  qualche  ci 
mediante  la  quale  si  applicasi 
sto  alle  anime  nostre.  E  ques 
mediante  li  quali  Cristo  op 
causa  particolare  bisogna  che 
e  lo  instrumento  al  principal 
nabil  cosa  che  tutti  questi  Sa 
role  e  segni  visibili,  a  similit 
del  Padre  Eterno,  al  quale  è 


Digitized  by 


Google 


—  270  — 

0,  ut  saepe  dictum  est,  absque  gratia  salutem 
>otest,  convenit  pariter  ut  haec  Sacramenta  iri- 
)nferant  gratiam;  non  ita  tamen  intelljgendo  ut 
timum  ipsius  gratiae  inducat  effectum,  sed  eo 
homo  generant  hominem;  qui  tamen  ad  animam 
Il  attingunt,  eo  quod  ipsa  per  creationem  extrin- 
ue  de  potentia  materiae  educatur:  instrumentum 
jerit  virtutem:  unam  ex  propria  forma;  ut  serra, 
dentatam  formam  habet,  secat;  alteram  ex  motu 
palis  agentis,  ut  eadem  serra  ab  artifice  mota 
at.  Scire  tamen  oportet,  instrumentum,  etiam  per 
mlis  agentis,  non  semper  ultimum  efiectum  at- 
1  et  homo,  qui  sunt  primae  causa  instrumenta, 
lendam  intellectivae  aniraae  esssentiam  non  per- 
jltimam  solum  dispositionem  materiae  et  ad  ani- 
B  cum  corpore  unionem.  Ita  et  nos  etiam  dicimus, 

supernaturale  sit  donum  quod  a  nulla  creatura, 
raestari  pò  test,  idei  reo  Sacramenta,  nec  per  pro- 
elementi  sensibilis,  nec  per  virtutem  acceptam 
ate,  qui  est  Christus,  usque  ad  esse  gratiae  inclu- 
)d  ad  ultimam  eius  dispositionem,  quam  characte- 
m  theologi  vocant. 

loc  modo  ecclesiastica  Sacramenta  conferant  gra- 
eorum  vitae  commendatio,  qui  se  bis  Sacramentis 
t,  subitaque  ipsorum  a  vitiis  ad  virtutes  digres- 
i  spiritualis  vitae  incrementum;  quod  tanto  magis 
►  quis  humilius  ac  purius  bisce  utitur  Sacramen- 

de  hoc  effectu  satis  superiori  libro  dixerimus, 
30  dieta  sufficiaiit. 

CAPVT  XV. 

M  8ACRAMENT0RVM   RATIONABILEM  ESSE. 

[iristus  salutis  nostrae  universalis  est  causa,  vi- 
is  per  gratiam,  qua  Deo  vivimus,   nobisque  per 


Digitized  by 


Google 


E  perchè  niuno  può  ess 
temente  diciamo  che  quest 
me  instrumeati  di  Cristo  : 
allo  ultimo  effetto  della  gre 
losofi  che  il  sole  e  V  uomo 
virtù  loro  tanta  che  possa 
nota  che  lo  instrumento  ha 
come  la  sega,  la  quale,  pei 
gno  ;  l'altra  è  dal  movie 
come  la  sega  menata  dall( 
desco  al  legno.  Non  però  s 
come  abbiamo  detto  di  sop 
instrumenti  dì  Dio  a  gener 
virtù  non  perviene  però  ii 
solamente  è  creata  da  Dio 
disposizione  della  materia 
Cosi  etiam  diciamo  che  ^ 
né  per  virtù  acquistata  p( 
che  è  Cristo,  possono  tocc 
la  grazia,  la  quale  procede 
sino  alla  ultima  disposizioi 
mandano  li  teologi  carattei 

Ora  che  in  questo  mode 
segno  è  la  buona  vita  di  e 
a  quelli  e  la  subita  loro  ne 
mento  continuo  della  vita 
quanto  con  maggiore  umili 
menti.  E  perchè  di  tale  efll 
dente  libro,  questo  basterà 

CA 

CHE   IL   NUMERO  DI 

È 

Perchè  dunque  Cristo  è 
e  della  vita  spirituale  per 


Digitized  by 


Google 


!^^^ 


—  272  — 

corporalium  similitudinem  spiritualia  traduntur,  quatenus  huma- 
nae  congruit  condìtionì;  necesse  est  distinguere  haec  particularia 
remedia  Christique  instruraenta  ad  viiam  spiritualem  ac  ad 
nostram  salutem  ordinata,  iuxta  eorum  sirailitudinem,  quae  ad 
corpoream  vitam  ordinantur. 

Primum  autem  ad  vitam  corporis  ordinatum,  est  geueratio, 
qua  vivens  vitam  acquirit.  Secundum  est  augumentum,  ut  ad 
debitam  corporis  proceritatem  roburque  perveniat.  Tertium  est 
nutrimentum,  sine  quo  nec  conservar!,  nec  augeri  posset.  Idcir- 
co  animae  vegetati vae  tres  ascribuntur  virtutes:  generatio,  vide- 
llcet,  augmentatio  et  nutritio.  Quoniam  vero  quandoque  animai 
aegrotare  contingit,  opportuna  medicinae  remedia  ad  illius  cura- 
tionem  natura  adinvenit.  Cumque  animalis  generatio  non  sit 
absque  generante,  oportet  etiam  in  natura  esse  genitores,  ut  spe- 
cies  individuorum  conserventur. 

Sic  igitur  et  in  vita  spirituali  primum  necessarium  est  Bapti- 
sma,  per  quod  homines  in  peccato  originali  et  sine  gratia  nati, 
ut  iam  diximus,  regenerentur  in  Christo,  et  spiritalis  initium 
vitae  formamque  accipiant.  Quemadmodum  autem  ex  opaca  ge- 
nitricis  alvo  in  lucem  hanc  prodeunt,  ita  e  tenebroso  saeculo  in 
claritatem  Ecclesiae,  et  in  sacratisslmum  templum  introducuntur. 

Secundum  est  Conflrmationis  Sacramentum,  per  quod  iam  in 
Christo  renati  stabilimentum  solidumque  robur  suscipiunt  ;  quia 
militia  est  vita  hominis  super  terram,  et  oportet  nos  per  multas 
tribulationes  introire  in  regnum  Dei. 

Tertium  nutrimenti  spiritualis  est  Sacramentum,  quod  Eucha- 
ristiam  vocamus.  In  labore  enim  multiplici  assiduoque  conflictu 
deflceret  corpus  inedia,  nisi  iterato  cibo  reficeretur,  sic  et  in  spi- 
rituali certamine  christianus  miles  deflceret,  nisi  spirituali  ali- 
monia crebro  reficeretur. 

Quartum  est  Poenitentiae  Sacramentum,  quod  institutum  est 
ad  spiritualem  sanitatem  recuperandam.  Sicut  enim  in  acie  di- 
micando  plerumque  corpus  vulneratur,  stati raque  opportuna  me- 
dela  adhibetur,  ne  pereat;  sic  et  in  spirituali  pugna  vulneribus 
acceptis,  mox  curandum  est  ut  per  salutiferum  poenitentiae  medi- 
camentum  ea  sanentur,  ne  letalem  exitum  quoquomodo  inducant 


Digitized  by 


Google 


—  273  — 

che  noi  conosciamo  le  cose  spirituali  per  similitudine  delle 
porali  ;  è  necessario  distinguere  li  Sacramenti,  e'  quali  sonc 
dinati  alla  vita  spirituale,  secondo  la  similitudine  delle  cos< 
dinate  alla  vita  corporale. 

Ora  alla  vita  corporale,  prima  è  ordinata  la  generazione 
la  quale  si  acquista  essa  vita.  Secondo  le  cose  che  augumen 
il  corpo,  acciochè  il  pervenga  alla  sua  perfezione.  Terzo  il 
trimento,  per  il  quale  si  possa  conservare.  Onde  V  anima  \ 
tativa  ha  tre  virtù,  cioè  generativa,  augumentativa  e  nutrì 
Ma  perchè  qualche  volta  accade  che  lo  animale  si  infermi 
natura  ha  trovato  opportuni  ri  medi  i  e  medicine  alla  sua  ( 
zione.  E  perchè  la  generazione  non  è  senza  il  generante,  bis^ 
a  conservare  la  specie  che  sia  nel  mondo  chi  possa  genera 

Cosi  dunque  alla  vita  spirituale  sono  ordinati  molti  Si 
menti.  E  prima  il  santo  Battesimo,  per  il  quale  è  regene 
r  uomo  in  Cristo  e  ha  il   principio  della  vita  spirituale. 


Secondo  il  Sacramento  della  Confirmazione,  o  vero  della 
sima,  il  quale  fa  crescere  V  uomo  in  grazia,  e  fallo  forte  i 
tribolazioni,  per  le  quali  abbiamo  a  passare  a  vita  eterna. 

Terzo  il  Sacramento  dello  Altare,  cioè  la  Eucaristia;  sen 
quale  cosi  V  uomo  mancherebbe  nella  vita  spirituale,  come  s 
cibo  mancherebbe  nella  vita  corporale. 


Quarto  il  Sacramento  della  Penitenza,  il  quale  è  institu 
ricuperare  la  sanità  spirituale  e  a  sanare  le  piaghe  nelle  < 
molte  volte  V  uomo  incorre  nelle  tentazioni. 


Savonarola  -  Triumphus  Crucis. 


Digitized  by 


Google 


'"«^■P^ 


—  274  — 


Quintum  est  Unctionis  Extremae  sacraraentum,  quod  etiam 
ipsum  ad  aniraae  et  corporis  pertinet  sanitatem.  Contingit  enim 
quatidoque  corporis  infirmitatem  ob  peccatum  ab  anima  prove- 
nire; quo  dempto,  tunc  per  sacrae  Unctionis  virtutem  in  anima 
transfusara,  pristinae  sanitati  restituitur  infirmus.  Sed  ex  aegri- 
tudine  quoque  corporis  tabescit  anima  organis  suis  languentibus 
praepedita,  ne  bonis  operibus  et  contemplationibus  vacare  possit. 
Ideoque  hoc  charismate  fota,  vigorera  assumit,  praeparaturque 
ad  faciliorem  ex  hac   vita  in  aeternam  vitam  migrationem. 

Sextum  est  Ordinis,  idque  ad  spiri tualem  pertinet  propagatio- 
nem. 

Septimum  est  coniugalis  copulae  sacramentum  ad  carnalem 
propagationem,  hoc  est  sobolis,  ordinatum,  sine  qua  spiritualis 
multiplicatio  deficeret.  Nam  propagatores  administratoresque  cor- 
poralis  vitae  secundum  duo  considerantur:  idest,  secundum  origi- 
nem  naturalem,  quae  ad  parentum  genituram  pertinet;  et  secun- 
dum regimen  politicum,  ut  hominura  societas  paciflce  conservetur: 
idque  ad  reges  ipsos  ac  principes  spectat.  Ex  his  ergo  patet 
quara  decenter  ac  consulto  Christus  in  sua  Ecclesia  septem  in- 
stituerit  Sacramenta. 

CAPVT  XVI. 

RITVS    SACRAMENTORVM   CONVENIENTES 
AC  RATIONABILES   ESSE. 

Convenienter  etiam  nostra  Relligio  signa  horum  Sacramen- 
torum  materiamque  instituit.  Cum  enim  generatio  sit  mutatio 
de  non  esse  ad  esse,  homoque  in  ortu  suo  propter  originale 
peccatum  sit  spirituali  vita  privatus,  a  qua  tanto  amplius 
recedit  quanto  aliis  peccatis  fuerit  magis  implicitus,  opportunum 
ac  congruum  fuit  ut  Baptismo,  qui  spiritualis  regenerationis  est 
lavacrum,  talis  tantaque  daretur  virtus,  quae  peccata  omnia 
tolleret,  hominemque  ipsum  ad  spiritualem  vitam  prorsus  transfer- 
ret.  Et  quia  signum  respondere  debet  significato,  sordium  vero 
ablutio  in  corporibus  fit  per  aquam,  conveniens  sane  fuit  ad  si- 
gnificandam  effìciendamque  spiritualem  peccatorum  ablutionem, 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  276  — 

ut  per  aquam  potissimum  sacramentum  hoc  fieret  verbo  Dei 
sanctificatam.  Et  sicut  semel  tantum  res  una  generatur,  ita  ra- 
tionabiliter  ab  Ecclesìa  ìnstitutura  est  ut  coUatum  semel  Baptisma 
iterar!  non  possit. 

Sed.quia  perfectio  spiritalis  vigoris  in  intrepida  et  constanti 
confessione  Christi  consistit,  ut  nec  confusione,  nec  terrore,  nec  vio- 
lentìa  christianus  inde  desistat  ;  ideo  sacramentum  proximum, 
quod  Confirmatio  nuncupatur,  tradit  Ecclesia.  Queraadmodum  vero 
belligerantes  sub  vexillis  principum  militant,  eorumque  insignia 
palam  gestant,  sic  qui  hoc  sacramentum  suscipiunt,  signo  crucis, 
in  quo  Christus  pugnando  triumphavit,  insigniti  procedere  in 
aciem  debent,  ac  strenue  dimicare.  Idcirco  autem  fronti  signuni 
hoc  afHgitur  oleo  et  balsamo  delibutae,  ut  indicetur  eos,  qui  ita 
sunt  insigniti,  nihil  prorsus  erubescentes,  invictissimi  ducis  Chri- 
sti lesu  crucem  sanctissimam  praedicare  debere  ;  nec  indignum 
tanto  munere  quicquam  committere:  utque  etiam  innotescat,  oleo, 
scilicet  Spiritus  Sancti  dono  conscientiam  emundante  ac  illu- 
strante, intus  eos  perungi,  quo  videlicet  primum  lesus  est  un- 
ctus,  qui  ab  unctione  Christi  noraen  accepit.  Hinc  enim  signi- 
ficatur  erubescendura  non  esse,  iramo  potius  gloriandum,  ab 
auctore  Christo  christianos  nos  appellari,  ad  eiusque  honorem 
piam,  sanctamque  vitam  instituisse,  ut  per  bonam  conversationem, 
suavissimumque  bonae  famae  odorem,  instar  balsami,  circum- 
quaque  fundamus.  Iure  etiara  sacramentum  hoc  a  solis  pontifici- 
bus  irrogatur,  tamquam  a  ducibus  Christiani  exercitus.  Ad  solos 
enim  duces  etiam  in  humanis  perii  net  rebus  propriis  insignibus 
aliquos  donare,  militaribusque  stipendiis  auctoratos  ornare. 

Quoniam  vero  cibus  spiritualis  nobis  sub  corporali  similitudi- 
ne commendatur,  idoneum  fuit  ut  sub  illorum  alimentorum  spe- 
eie  nobis  exhiberetur,  quae  in  communem  usum  magis  reci- 
piuntur  ;  cuiusmodi  sunt  panis  ac  vinum.  Ideoque  sub  eorum 
velainine  Eucharistiae  suraimus  Sacramentum.  Et  quia  oportet 
nutrimentum  secundum  substantinm  coniungi  nutrito,  ut  corpo- 
reis  signis  spirituales  eflFectus  respondeant,  expediens  fuit  ut 
Christus  spiritualis  nostra  refectio,  non  solum  in  hoc  Sacramento 
secundum  virtutem,  sed  secundum  veritatem  assisterei,  ut  vide- 


Digitized  by 


Google 


—  277  — 

materia  di  questo  sacramento  sia  l' acqua,  i 
risponda  al  signato.  E  come  non  si  trova  et 
nerata  più  d*una  volta,  cosi  convenientement 
che  non  si  battezzi  più  di  una  volta. 

Ma  perchè  la  perfezione  delia  vita  spiri  tu 
costante  e  intrepida  confessione  della  croce 
si  vergognare  per  suo  amore  di  essere  tenu 
effetto  è  dato  l'altro  sacramento  della  Cresi: 
manda  Confirmazione.  E  come  quelli  che  coi 
capitaneo  portano  la  sua  insigna  o  divisa,  cos 
sacramento  sono  signati  in  fronte  del  segno 
Cristo,  cioè  del  segno  della  croce.  E  questo  r 
ad  intendere  che  non  si  debbono  vergognare 
dati.  Ed  è  fatto  di  olio  e  di  balsamo,  per  signi 
avere  la  coscienza  nitida  come  V  olio,  per 
rito  Santo,  delli  quali  essendo  unto  Gesù  ecc 
mandato  Cristo,  che  vuol  dire  unto,  acciocché 
d'essere  chiamati  cristiani  da  questa  unzion 
naturale,  la  quale  hanno  per  li  meriti  di  Cr 
questa  debbono  per  tal  modo  vivere,  che  rendan 
come  fa  il  balsamo,  di  buona  fama  a  tutti 
nientemente  ancora  è  dato  questo  sacrumer 
vescovi,  come  da  caporali  dello  esercito  di  Crii 
cose  umane  vediamo  che  solamente  li  capita 
eserciti  sono  quelli  che  danno  le  sue  insigne 


Ed  essendo  il  terzo  Sacramento  dato  per  nu 
spirituale,  convenientemente  è  stato  instituito 
pane  e  del  vino.  E  perchè  il  nutrimento  si  con 
trita  secondo  la  sua  sustanza,  acciocché  li 
spendine  a' segni  corporali,  razionabilmente  e 
sto  è  in  questo  Sacramento  non  solamente  se 
ma  etiam  secondo  la  sua  sostanza  per  coni 
tamente  con  V  uomo ,  il  quale  si  congiunge 
per  amore,  perchè    diventi  quasi  una  cosa  m 


Digitized  by 


Google 


^s  eidem  mutao  per  fidem  et 
eo  unum  quodammodo  efficìa- 
loria  distinctius  recolatur,  qua 
nostrae  preti um  large  effusus 
fariam  Sacramentum  hoc,  vide- 
sanguis  sub  vini  specie   mini- 

iratio  quandoque  ab  intrinseco 
coniunctimque  extrinseco  pro- 
jue  cura  simile  aliquid  obser- 
,  id  est  propria  virtute,  spiri- 
ibile  est  ;  quia  nemo  potest  a 
at  Deus,  virtute  propria  redire, 
co  prorsus  spiritualiter  curari: 
?ret,  nisi  ordinatus  voluntatis 
et  ergo  in  Poenitentiae  sacra- 
:teriori  principio  simul  prove- 
;  a  corpore  morbi  incommodis, 
ta  spiritualiter  infirmus  recto 
animi  noxis  et  detriraentis  ex- 
i  obliquitatem  mentis  homo  pri- 
ibili  bono,  id  est,  Deo,  ad  pec- 
m  poenae,  quae  prò  qualibet 
;  tertio  naturalis  boni  diminu- 
)mo  ad  recidivum  quidem  ma- 
andum  tardior  efficitur.  Prop- 
um  Poenitentiae  est  salubriter 
tur  mentis  ordinatio,  ut  peccati 
li  proposito,  ad  Deum,  a  quo  re- 
aentis  ac  rectitudinis  integratio 
uè  munere  haberi  non  potest; 
to  primam  partem  contritioni 
on  sit  immunis,  manifestum  est 
[juod  homo  incommodum  obli- 
incurrerat,  subsequens  quoque 
icet  aeternae   reatus,  qui  cum 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


-TT' 


—  280  — 

nere  non  potestj  tertio  insuper  vitatur 
m;  dura  per  gratiam  acquisi tam  ad  bene 
facilisque,  ec  ad  superandum  ac  fugien- 
it.  kt  quoniam  haec  bonae  mentis  dispo- 
io  non  eadem  omnibus  contingit,  plerum- 
n  eius  vehementiae  reperitur  ut  omnem 
jatum  deleat,  quamvis  semper  eos  exi- 
obligatione,  idcirco  Deus  benignus  et 
liquas  Poenitentiae  partes  confessioni^ 
Iniunxit.  Cumque  nemini  constare  possit 
rsio  reatum  omnem  extinxerit,  humana 
itate  peccante,  omnibus  remedium  est 
ra  evitandam  quae  prò  culpa  remanet 
Et  quia  illatio  poenae  prò  culpa  iudi- 
litentem  oportet,  qui  se  sanandum  Chri- 
m  poenae illius  iudicium  expectare,  quod 
^08  exhibet,  sicut  caetera  Sacramenta, 
pa,  rectum  iudicium  proferri  non  possit, 
tamquara  pars  huius  sacramenti  secun- 
iis  iam  patefactum  coram  Christi  mi- 
it  curationem.  Nemo  siquidem  propria 
iter.  Oportet  autem,  si  confessio  haec 
ministrum  iudiciariam  habere  potesta- 
runtur:  primum  auctoritas  cognoscendi 
secundum  absolvendi  et  condemnandi 
claves  Ecclesiae  appellantur,  videlicet 
disceriiendi,  nec  non  ligandi  solvendi- 
ut  dictum  est)  Sacramenta  gratiam  in- 
certum  est  virtute  clavium  pleniorem 
gratiae  remissionisque,  quam  sola  con- 
)eneficio  ab  absolventibus  Christi  mim- 
ica, quae  remanserat,  poena  dimittitur 
ncta  sibi  satisfactione  ad  residuum  obli- 
jst  sacramenti  Poenitentiae.  Itaque  pa- 
so institutum. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  281  - 

zia  e  carità,  che  è  forma  della  coi 
detrimento,  perchè  la  grazia  fa  V  i 
difficile  al  male.  Ma  non  essendo  ( 
tutti  li  uomini,  non  libera  sempre 
E  però  il  Signore  convenientement 
questo  sacramento ,  che  sono  la  ( 
lendo  dunque  1'  uomo  satisfare  in 
pena  alla  quale  rimane  obbligato 
sapiendo  quanto  sia  quella  obligi 
metta  al  giudieio  di  Cristo,  al  quale 
Cristo  è  glorioso  in  cielo  e  non  si 
li  suoi  ministri  che  sono  i  sacerd( 
tendo  il  giudice  tassare  la  pena  se 
cessarla  la  confessione  de'  peccati  ; 
parte  di  questo  sacramento.  Bisogni 
potestà  iudiciaria,  alla  quale  si  rie 
è  la  scienza  con  la  autorità  di  con 
la  seconda  è  la  potestà  di  assol^ 
cose  sono  domandate  le  due  chia 
dunque  li  Sacramenti  instrumentali 
mo  detto,  certa  cosa  è  che  per  vii 
penitente  maggior  grazia  e  rimesi: 
sola  contrizione.  E  perchè  alcuna 
e  la  confessione  a  rimettere  tutta  ! 
bligato  al  resto;  razionabilmente  è 
penitenza,  che  è  la  satisfazione  in^ 
l'uomo  totalmente  sia  libero  da  ti 
E  cosi  appare  che  razionabilmente 
cramento  con  tutte  le  sue   parti. 


Digitized  by 


Google 


—  282  — 

trema  denique  Unctio  rationabiliter  instituta  fuit.  Cum  enim 
cati  punitionem  saepe  a  Deo  mittatur  inflrmitas,  ex  qua 
(ut  iam  commemoravi  musi  seasibus  praepeditis  spirituale 
entum  resultat,  conveniens  fuit  alicuius  medelae  exhibi- 
i  afferri,  per  quam  ipsi  aegroto  sanitas  corporis,  quatenus 
salutem  eius  animae  conferat,  restituatur  ;  alioquin  vero 
^  et  purgatior  fiat  illius  ex  hac  vita  migratio.  Quamvis 
3er  Poenitentiae  sacramentum  reatus  poena  auferatur,  non 

usquequaque  prorsus  estinguitur;  nec  semper  proclivitas 
lum,  praesertim  morbi  gravitate  laborantibus,  extirpatur; 
el  ob  negligentiam,  vel  ob  dolorum  tormenta,  vel  ob  bre 

vitae  anxietatem,  vel  ob  alias  occupationes  pe«5catorum 
is  haud  perfecte  mundantur,  nec  ea  piene  confitentur,  dura 
im  minus  ipsis  nota  sunt,  vel  plerumque  memoria  excide- 
^uamobrem  magno  est  iuvamento  extreraa  haec  Unctio  qua- 
totius  spiritualis  medicamenti  consummatio.  Unde  extreraa 

dicitur,  qua  homo  ad  percipiendam  gloriam  praeparatur, 
il  egredienti  animae  obstet  quin  mox  ad  vitam  convolet 
am.  Quemadmodum  autem  non  est  opus  recte  valenti- 
sdicina,  ita  huiusmodi  sacramentum  non  nisi  infirmis,  ex 
tura  iam  prope  mortis  articulum  positis,  dari  consuevit.  De- 
im  in  Sacramentis  servàri  significatio;  propterea  convenien- 
)  illius  spiritali  materia  sumitur  oleum,  quod  etiam  efficax 

levandos  corporis  dolores,  ac  mitigandos.  Quia  vero  corpo- 
atio  infirmitatis  origini  adhibenda  est,  iure  hac    unctione 

illae  corporis  inunguntur,  quae  potiora  sunt  instrumenta 
di;  ex  bis  enim  peccati  Innguor  exoritur:  ut  sunt  corporis 

et  manus  ac  pedes,  quibus  peccatorum  opera  exercentur, 
undum  quorumdam  consuetudinem,  renes,  in  quibus  vis 
is  viget. 

[inis  etiam  sacramentum  pari  ratione  constitutum  est.  Quia 
^hristus  praesentiam  suam  visibilem  Ecclesiae  subtractu- 
it,  necessarium  fuit  ut  alios  sibi  subrogaret  ministros,  qui 
lenta  ttdelibus  dispensarent.  Cum  vero  ita  ministri  ad  Do- 
i,  ut  instrumentum  ad  agens  principale  comparentur,  ad 
porteti  instrumentum  id  habere  proportionem.  cumque  ipse 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  284  — 

Qinus,  propria  auctoritate  atque  virtute  no- 
tem  sitque  Deus  et  homo;  expediens  ac  neces- 
i  ministerio  homines,  non  Angeli,  tamquam 
substituerentur;  qui  divinitatis  aliquid  secun- 
itualis  iurisdictionis  participarent;  principalis 
nstrumento  communicari  debet.  Data  est  ergo 
piritualis  potestas,  ut  essent  idonei  ministri 
it  posteris  etiam  saeculis  pari  beneficio  con- 
lit,  ipsis  decedentibus,  ad  successores  eamdem 
ds  usque  consummationem  transire,  quibus 
lis  eam  conferri  decuit;  quaudoquidem  sub  iis 
untur.  Huiusmodi  autem  sunt  quaedam  formae 
itique  actus;  ut  puta  manus  impositio,  porre- 
,  et  id  genus  alia  eorum  ministerio  congruentla. 
3  potestas  ad  dispensationem  Sacramentorum 
ae  nobilissimum  aliorumque  perfectivum  est 
nentum  ;  ipsam  Ordinis  potestatem  oportet 
fcionem  ad  illud  praecipue  considerari  ;  unum- 
le  denominatur.  Sciendum  est  autem  quod 
juem  principalem  ordinatur  effectum,  nata  est 
ores  potestates  sibi  inservientes;  sicut  archi- 
issimum  effectum.  seu  finem  domus  respiciens, 
ariara,  lateritiam,  tignariam  fabrilemqueartem. 
potestas  ad  Corpus  Christi  consecrandum  ac 
um,  ad  eosque  purgandos  principaliter  deputa- 
sint  ad  tanti  Sacramenti  susceptionem,  alìquem 
linem  oportet,  cuius  facultas  ad  hoc  praecipue 
:)di  autem  est  sacerdotalis  gradus,  cui  caeteri 
ministrare  debent.  Et  sicut  Sacerdotii  officium 
idelicet  ad  Corporis  Christi  consecrationem,  ad 
mera,  ut  hi  a  peccatis  absoluti  ad  perceptio- 
ddantur  idonei,  ita  inferiores  oportet  ordines  in 
0  tantum,  obsequium  illi  praestare;  qui  quidem 
latim  excedunt,  quanto  sacerdotali  ministerio 
liquo  digniori  officio,  suppeditant.  Infimi  igi- 
praeparando  incurabunt;  Ostiarii  quidem  infi- 


Digitized  by 


Google 


—  285  — 

agente.  Essendo  dunque  lui  Dio  e  uomo,  fu  n 
diente  che  tali  ministri  fussino  non  angeli,  mi 
partecipassero  in  qualche  modo  della  potestà 
sondo  loro  immortali,  fu  necessario  darli  pei 
potestà,  che  la  potessino  conferire  ai  suoi  su 
mente  insino  alla  consumazione  del  secolo.  L 
data  convenientemente  sotto  segni  visibili,  cioè 
di  parole  e  atti  determinati,  come  è  la  impos 
0  il  porgere  del  libro,  o  del  calice,  o  simili  alt 
tutti  i  Sacramenti  sono  dati  sotto  queste  forn 
ragioni  dette  di  sopra.  E  perchè  la  potestà  d 
tuita  per  dispensare  i  Sacramenti,  de'  quali 
Sacramento  della  Eucaristia,  bisogna  considei 
ordini  secondo  la  comparazione  che  hanno  a  qi 
mento.  É  dunque  da  sapere  che  quando  una  ] 
a  qualche  principale  eflFetto,  molte  volte  ha  s 
inferiori  che  gli  servono  ;  come  lo  architetto 
r  ultimo  fine  dello  edificio,  ha  sotto  di  sé  molt 
tori  e  manuali.  Perchè  dunque  la  potestà  dell' 
principalmente  a  consecrar  il  Corpo  e  il  Sang 
spensarlo  a'  fedeli  e  a  purgarli,  acciocché  sieno 
tanto  Sacramento,  bisogna  che  sia  qualche  0 
principale  a  questo  effetto  deputato,  e  sotto 
ordini  sieno  ministranti;  e  questo  è  l'ordine 
quale  si  estende  a  due  cose:  cioè  a  consecrare 
e  a  purgare  i  fedeli  da'  peccati,  per  farli  idon 
bisogna  che  gli  ordini  inferiori  li  servano,  o  in 
0  almanco  in  una  di  quelle;  i  quali  tanto 
quanto  o  in  più  degne  cose  li  ministrano, 
dunque  sono  istituiti  a  preparare  il  popolo  ;  ci 
Ostiarii  a  separare  gli  infedeli  da'  fedeli,  e  scacc 


Digitized  by 


Google 


86  — 

Qdis;  Lectores  instruendis  in  fide, 
:orcistae  vero  daemonibus  abiu- 
i  lana  sunt,  procul  expellendis. 
aeparationem  populi  consumma- 
tio  subministrant.    Acolyti    euim 

et  in  iis  Sacramenti  materiam 
ti  nondum  consecratam  in  vasis 
ero  ministerium  habent  super  ma- 
nus   Christi  Sanguineni    fidelibus 

ordines ,  Sacerdotalis  videlicet, 
ieri  dicuntur  ;  quia  super  aliquo 
)eriores  quoque  hi  ordines  ipsi 
lo  deserviunt  ;  unde  Diacouis  qui- 
jlesia  pronuntianda,  Subdiaconis 
eolyti  vero  quae  ad  solemnitatera 
:hibent,  ut  luminaria  sunt,  caete- 
[uoniam  horum  ordinum  collatio 
sacramenta  autem  ab  idoneis 
ebent,  necesse  est  supremae  ali- 
bus  dispensandis  praeesse.  Eaque 

quidem  sacerdotalem  metam,  quo 
lera,  non  excedit;  licet  quo  ad 
rpus  spectant,  superemineat.  Nam 
m  occurrit,  Episcopis  reservatur. 
lorum  dioeceses  prò  sua  quaeque 
piscopos;  quia  tamen  una  est  Ec- 
tius  populi  christiani  Caput  unum 
i   consensu  omnia    referantur,  ut 

catholicam  conveuiant,  ne  per 
liversitatem,  pestiferum  schisma 
edere  per  unius  sententiam  chri- 

Quod  autem  per  consecrationem 
jrpetuo  permanet;  unde  nìl  con- 
Ideoque  omnis  potestas  ministris 
ebilis  est  ;  nec  per  peccatum.  de- 
lentcì    a    peccatoribus    ministrar), 


Digitized  by 


Google 


—  287  — 

V  ordine  poi  de'  Lettori  ad  ammaestrare  nella  fede  ( 
vogliono  diventare  cristiani  ;  1'  ordine  degli  Esorcisti  i 
rare  e  scacciare  da  loro  il  demonio.  Ma  gli  ordini 
sono  istituiti  alla  preparazione  del  popolo  fedele  e  a 
mazione  del  Sacramento  della  Eucaristia.  Onde  V  or 
Accoliti  prepara  i  vasi  non  consecrati  con  la  materia 
a  consecrare  ;  l'ordine  del  Suddiaconato  dispone  tal  m 
vasi  sacri;  e  l'ordine  del  Diacono  ha  qualche  potè 
la  materia  già  consecrata,  in  quanto  che  dispensa  i 
Sangue  di  Cristo.  E  però  questi  tre  ordini,  cioè  il  i 
e  l'ordine  del  Diacono  e  Suddiacono  sono  solamente  ( 
sacri,  perchè  hanno  qualche  potestà  sopra  la  cosa  sac 
ra  li  Ordini  del  Diacono  e  del  Suddiixcono  e  degli  Acc( 
strano  a)  Sacerdote  nel  preparare  il  popolo:  cioè  i  D 
pronunziare  e  leggere  al  popolo  l' evangelio,  e  il  S 
V  epistola,  e  gli  Accoliti  in  preparare  e  portare  i  lun 
reverenza  e  onore  di  tanta  dottrina.  E  perchè  bisog 
Sacramenti  sieno  conferiti  da  ministri  idonei  e  da  qi 
testa  di  ordine  superiore,  razionabilmente  si  pone  nel 
r  autorità  episcopale,  la  quale,  avvenga  che  non  < 
sacerdotale  quanto  alla  consecrazione  del  Corpo  di  Cri 
tedimene  la  eccede  quanto  a  quello  che  appartiene 
corpo  della  Chiesa  ;  perchè  a  lui  è  riservata  ogni  a 
colta.  E  benché  in  diverse  parti  del  mondo  si  constil 
versi  Vescovi,  nientedimeno  perchè  è  una  sola  Chiesa 
popolo  cristiano  si  riduce  ad  un  Capo,  acciochè  tutt 
gano  in  una  fede,  e  che  per  la  diversità  delle  opinioi 
manesse  divisa  la  Chiesa.  E  perchè  quel  che  una  volta 
crato  non  si  riconsacra  più,  la  potestà  data  alli  min 
Chiesa  è  indelebile,  e  non  si  perde  per  alcuno  peccai 
li  Sacramenti  possono  essere  ministrati  da' peccatori,  ciò 
li  loro  peccati  non  perdono  la  sua  virtù,  né  hanno  mar 
eia,  perchè  non  operano  per  propria  virtù,  ma  in  viri 
sto.  Onde  non  fanno  simili  a  sé,  ma  a  Cristo,  coloro  a 


Digitized  by 


Google 


5  — 

i.  Neque  enim  ex  hoc  illa  infi- 
abent  ;  quia  in  Christi  virtute, 

agunt.  Quod  autem  in  virtute 
3ali  agenti  simile  reddit  patiens. 
tiflcis,  sed  arti  eius  assimilatur. 
3111  propagare  usque  ad  finem 
inerationem ,  merito'  coniugale 
psa  generatio  non  tam  ad  hu- 
el  ad  alicuius  publici  boni  ter- 
isiae  perennitatem,  multiplican- 
dinaretur.  Maris  igitur  ac  foe- 
ae  bonum  concerni t,  verum  est 
Lcramentum;  ideoque  per  sacer- 
sìcut  in  aliis  sacramentis  per 
atur,  gratiaque  ipsa   confertur, 

foeminaeque  connubium  Chri- 
nterventus  gratiae  significatur; 
ed  in  vinculo  animorum,  dura 
mdum.  Cumque  ipsi  figurato  fl- 
[ue  tantum  sit  Christus  et  una 
ìum  est  Ecclesiae  sacramentum, 
abilis  in  vita  connexio,  ut  inde 
id  cultum  Dei  et  ipsius  Eccle- 
irca  principalia  cerimonlarum 
nihil  impossibile  vel  irrationa- 


XVII. 

)B1ECT0RVM 

M    EVOHARISTIAE. 

Sacramentum  plures  ac   maxi- 

ipso    hic   specialius  est  agen- 

ea  in  ilio  ponere,  quae  impos- 

enim    et  confitemur   in    parva 

)rpus,   itemque  in  modico  vino 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  290  — 

)ntineri.  Cum  autem  credamus  Christi 
videtur  per  consecrationem  in  hoc  esse 
5,  iiisi  duobus  modis:  per  conversionem 
Corpus;  quod  ipsura  impossibile  vide- 
ir  in  praeexistens,  et  id  in  quod  aliquid 
di  conversionem  esse  incipit.  Si  ergo 
isti  Corpus,  tunc  primum,  et  non  antea, 
iet,  atque  ita  id  Corpus  non  esset,  quod 
oviter  productum.  Vel  est  In  hoc  Sacra- 
li; quod  etiam  impossibile  videtur;  tum 
is,  in  coelo  videlicet  et  in  Sacramento, 
lo;  tum  quia  motus  localis  ad  plura  si- 
potest;  in  Ecclesia  vero  contingit  mul- 
ari  ;  tum  quia  unum  corpus  non  potest 
existere.  Quomodo  praeterea  potest  te- 
am angusto  spatio  contineri?  Quomodo- 
ccella  esse  Christi  Corpus  et  in  mo- 
illius  divisione?  Cum  insuper  Ecclesia 
ritia  remanere  sino  subiecto,  impossibile 
ntia  subsistere  nequeunt,  cum  acciden- 
>raesertira  quod  experientia  compertum 
ìntalem  vinumque  ea  agere  atque  pati, 
on  possunt;  nam  et  calefaciunt,  confor- 
inum,  si  largo  potu  sumeretur,  ebrietate 
)que  panis  ac  putrescit,  a  muribusque 
iiusraodi  patitur.  Praeterea  cum  Sacra- 
epe  particulas  vel  minutias  dividatur^ 
im  Christi  Corpus  remanere  ? 


ndemus,  quod  (sicut  praediximus)  ineffa- 
nsum  cogitatus  nostros  excedit;  quodque 
psi  fit  impossibile,  Deo  facillìmum  est. 
lacramento    prorsus    impossibile ,    idest 


Digitized  by 


Google       j 


—  291  — 

vino,  essendo  ancora  Cristo  tutto  in 
possibile.  Perchè  non  può  essere  il  ( 
cramento  se  non  in  uno  dei  due  m( 
pane  si  converte  nel  Corpo  di  Crisi 
bile  ;  perchè  quella  cosa  nella  quale 
è  innanzi  alla  conversione,  ma  allora 
que  quel  pane  si  converte  nel  Coi 
dire  che  il  Corpo  di  Cristo  non  foss 
fosse  fatta  la  conversione;  come  il  s 
ti  la  verga  di  Moyses  innanzi  alla  d 
cosi  bisogneria  dire  che  il  Corpo  di  ( 
non  è  quel  che  è  in  cielo ,  ma  che 
mente  prodotto.  0  veramente  che  il 
in  questo  Sacramento  per  movimenti 
impossibile;  si  perchè  sarebbe  in  du 
terra,  salvo  se  non  abbandonasse  il  ( 
cale  non  può  terminare  a  più  luogh 
noi  vediamo  nella  Chiesa  consecrare 
ostie;  si  perchè  un  medesimo  corpo  no 
essere  in  più  luoghi.  Come  è  possibile 
possa  stare  in  cosi  piccola  ostia  e  tant 
del  calice  e  sotto  la  specie  di  cosi  poco  \ 
che  li  accidenti  possano  stare  senza  il  i 
in  questo  Sacramento  ;  perchè  la  n 
potere  essere  senza  il  suo  subietto  ; 
zia  si  è  veduto  che  il  pane  e  vino  ( 
possono  fare  gli  accidenti,  cioè  nutrì 
pò  ;  e  tal  vino  se  fosse  bevuto  in  grai 
tà.  Ancora  patisce  quel  che  non  api 
te,  perché  si  consuma  nel  fuoco,  si 
patisce.  E  oltra  questo,  dividendosi  ii 
possa  essere  in  ciascheduna  parte  il 
A  queste  obiezioni  rispondiamo  che 
la  infinita  potenza  di  Dio  può  più  fare  ( 
E  quel  che  è  impossibile  alli  nomi 
facilissimo.  Onde  in  questo  Sacrame 


Digitized  by 


Google 


asserì mus.  Quaecumque  autetn 
t  in  primo  libro  ostendimus, 
unt.  Dicimus  itaque  quod  in 
-pus  ac  Sanguis,  virtute  conse- 
ler  motum  localem,  esse  incipit; 
;ti  Corpus  longe  alia  est  a  na- 
in  quibus  semper  manet  subiec- 
ive  substantiales,  sive  acciden- 
autem  conversione  subiectum 
a  permanent:  quod  ipsi  nequa- 
nim  naturae  operatio  materiam 
3d  infinita  virtus  divina,  quae 
immo  produciti  ut  haec  mate- 
potest.  Sicut  enim  per  opera- 
)onentis  una  forma  desinit  esse, 
lateria;  ita  per  divinam  virtu- 
)  indigentem,  panis  in  Christi 
itur  caro. 

acramento  Christi  Corpus  per 
n  eo  tamquam  in  loco,  sed  so- 
10.  In  Eucharistia  autem  sacra- 
ivisibilem.  Unde  in  qualibet 
est  Christus.  Non  enim  est  in 
qìs,  sed  per  alium  rairabilem 
Aliquid  enjni  est  in  hoc  Sacra- 
c  est  Corpus  et  Sanguis,  sub 
d  haec  duo  directe  conversi© 
rali  concomitantia,  et  haec  cae- 
coniuncta,  ut  divinitas,  anima, 
3  non  sunt  Corpus  et  Sanguis. 
risti  non  sit  in  hoc  Sacramento, 
on  comparatur  Christus  ad  lo- 
iantibus  dimensionibus  suis,  ut 
jed  mediantibus  dimensionibus 
is  adaequatur.  Unde  Christus 
mtibus  propriis   dimensionibus, 


Digitized  by 


Google 


—  293  — 

sibile  a  Dio,  perchè  noi  diciamo  che  il  Corpo  e  il  Sangue  di  Cri- 
sto è  in  questo  Sacramento  per  conversione;  e  questo  non  è  im- 
possibile a  Dio,  benché  sia  impossibile  alia  natura,  la  quale  non 
può  fare  che  una  cosa  si  converta  in  un'  altra  cosa,  che  già  sia. 
Ma  Dio  che  è  di  infinita  potenza,  e  che  di  niente  può  fare  qual- 
che cosa,  molto  più  può  fare  che  una  sostanza  si  trasformi  in 
un'  altra ,.  e  che  la  sostanza  del  pane  diventi  Corpo  e  la  so- 
stanza del  vino  Sangue  di  Cristo. 


Non  essendo  dunque  il  Corpo  di  Cristo  in  questo  Sacramento 
per  moto  locale,  cioè  che  discenda  dal  cielo  e  venga  neir  ostia, 
ma  solo  per  vigore  di  tale  conversione,  bisogna  dire  che  altri- 
menti lui  è  in  cielo  e  altrimenti  nel  Sacramento;  perchè  in  cie- 
lo è  esteso,  come  sono  gli  altri  corpi,  che  occupano  loco,-  ma  nel 
Sacramento  non  è  per  modo  di  estensione,  ma  per  modo  indivi- 
sibile, e  per  modo  cosi  mirabile,  che  in  ciascuna  minima  parti- 
cula  è  tutto  il  Corpo  di  Cristo;  il  quale  modo  è  possibile  solo  a 
Dio,  la  cui  potenza  in  infinito  eccede  ogni  nostra  intelligenza. 
Ma  nota  che  in  questo  Sacramento  sotto  le  specie  del  pane 
è  il  Corpo  di  Cristo,  e  sotto  le  specie  del  vino  il  Sangue.  E  per- 
chè il  sangue  e  1'  anima  e  la  divinità  non  abbandonano  mai 
il  corpo,  né  il  corpo  il  sangue,  confessiamo  che  in  ogni  parte 
è  tutto  Cristo  per  naturale  concomitanza  5  e  però  Cristo  non  è 
nel  Sacramento  come  in  luogo;  onde,  benché  aia  in  diverse  ostie 
e  in  diversi  altari,  non  è  però  in  diversi  luoghi,,  ma  in  diversi 
sacramenti;  come  in  ciascheduna  parte  del  corpo  è  tutta  Tanima; 
e  nondimeno  non  si  può  però  dire  che  la  sia  in  diversi  luoghi, 


Digitized  by 


Google 


J^lm 


—  294  — 

nisi  in  caelo;  raediantibus  vero  panis  dimensionibus  erit  in 
altari  tamquam  in  loco  per  accidens;  atque  ita  patet  obiectionem 
illam  cessare  de  pluralitate  locorum,  cum  non  sit  in  altari  tam- 
quam in  loco  per  se,  sed  per  diraensiones  panis,  quae  multiplicari 
possunt;  et  hoc  modo  esse  in  pluribus  locis  non  est  inconveniens. 

Nec  est  etiam  impossibile  accidens  virtute  divina  posse  sub- 
sistere  sine  subiecto;  quia  sicut  Deus  producere  potest  quarum- 
libet  causarum  secundarum  effectus  sine  ipsis  causis  secundis, 
cum  ex  nihilo  queat  res  educere  (ut  superius  declaratum  est),  ita 
potest  eflfectus  secundarum  causarum  sine  ipsis  conservare.  Po- 
test  itaque  Deus  accidentia  conservare,  sine  substantia  quae  illa 
conservabat.  Quod  quidem  praecipue  dici  potest  de  quantitati- 
bus  dimensivis,  quas  etiam  multi  philosophorum  bine  propter 
se  subsistere  posuerunt^  quod  secundum  intellectum  separan- 
tur.  Manifestum  est  autem  multo  esse  potentiorem  Deum  in 
operando,  quam  noster  sit  intelloctus  in  apprehendendo.  Ha- 
bet  quoque  quantitas  dimensiva  hoc  inter  caetera  acciden- 
tia, quod  ipsa  secundum  se  individua  est.  Non  enim  appre- 
hendi  multae  albedines  possunt ,  nisi  prout  sunt  in  diversis 
subiectis;  possunt  tamen  multae  lineae,  etiam  secundum  se  con- 
sideratae,  apprehendi;  diversus  enim  situs,  qui  per  se  lineae  inest, 
suflBcit  ad  linearum  pluralitatem.  Ideoque  dicimus  in  hoc  Sacra- 
mento solam  quantitatem  dimensivam  virtute  divina  subsistere, 
caetera  vero  accidentia  in  ea,  tamquam  in  subiecto,  fundari. 

Sicut  ergo  accidentibus  ipsum  subsistere,  ita  eis  facere  omnia 
ac  pati,  quae  ipsa,  si  adesset,  substantia  faceret  et  pateretur, 
miraculo  confertur;  unde  sine  novo  miraculo  nutrire  potest, 
ebrietate  afflcere,  putrescere  et  in  cineres  verti. 

Et  cum  iara  dictum  sit  Christi  Corpus  et  Sanguinem  ex  vi 
conversionis  per  suam  substantiam  in  hoc  esse  Sacramento, 
eiusque  dimensiones  in  eo  ex  naturali  esse  concomitantia,  non 
est  inconveniens  cotum  Christi  Corpus,  sub  qualibet  huius  Sa- 
cramenti esse  particula.  Quando  enim  aliquod  substantiale  est 
in  aliquo  toto,  etiam  totum  est  in  qualibet  eius  parte:  sicut 
tota  anima  est  in  toto  corpore  et  tota  in  qualibet  eius  parte. 
Non  ififitur  fractio  vel  divisio  Corpus  aut  Sanguinem  Christi 
attingit,  sed  solum  panis  et  vini  dimensiones. 


Digitized  by 


Google 


—  295  — 

perchè  V  anima  non  è  nel  corpo  come   in    luogo,  ma  come  fi 
ma  nella  sua  materia. 


E  come  Dio  ha  creato  ogni  cosa  di  niente  per  sé  medesin 
senza  adiutorio  d' altre  cause,  cosi  può  fare  tutti  li  effetti  che 
fanno  in  questo  mondo,  senza  le  cause  seconde.  Avvenga  du 
que  che  la  sostanza  conservi  li  accidenti ,  può  però  Dio  sen 
quella  conservarli.  Il  che  non  è  molto  diflBcile  a  credere ,  e 
ciò  sia  che  molti  filosofi  hanno  esistimato  che  la  quantità  pos 
essere  senza  la  sostanza,  la  quale  noi  diciamo  che  per  vir 
divina  è  senza  subietto  in  questo  Sacramento;  e  li  altri  accidei 
si  fondano  in  lei. 


Alli  quali  accidenti    come  Dio    ha  dato   lo  essere  '  senza 
sostanza,   cosi   li   ha   concesso  operare  e  patire  quello  che  pi 
fare  e  patire  la  sostanza  quando  sono  a  lei  congiunti:    cioè   n 
trire,  inebriare,  corrompersi  e  incenerarsi. 

Le  quali  cose  non  si  estendono  al  Corpo  di  Cristo,  ma  sol 
mente  a  quelli  accidenti  ;  come  etiam  quando  si  rompe  V  osti 
quella  frattura  non  si  estende  al  Corpo  di  Cristo,  anzi  esso  ] 
mane  in  ciascuna  particella. 


Digitized  by 


Google 


—  296  — 

Multae  aliae  diffìcultates  circa  hoc  Sacramentum  emergere 
ssent;  sed  hae  sunt  praecipuae,  ex  quarum  solutione  constat 
as  faeillime  solvi  posse,  quemadraodum  nostri  sacri  Doctores 
actissime  docuerunt;  unde  nihil  de  eo  impossibile  a  catholica 
ie  traditum  affirraamus. 

CAPVT  XVIII. 

CERIMONIAS  ECOLESIAE   RATIONABILES   ESSE. 

Quia  ergo  ecclesiasticorum  rationem  Sacramentorum  reddidi- 
us,  iam  non  erit  difficile  caeterarum  caerimoniarum  rationem 
riter  afFerre.  Verum,  quia  singulas  percurrere  nimis  prolixum 
ret,  quasdam  principales  breviter  attingemus;  ex  quibus  cuili- 
t  constare  poteri t  quaecumque  in  Ecclesia  fiunt,  esse  rationabi- 
er  instituta. 

Posset  autem  indecens  videri  primura  Crucem  ac  imaginem 
iristi  Sanctoruraque  eius  a  nobis  adorari;  propterea  quod  cui- 
s  hic  rebus  insensibilibus  exhibetur.  Sed  hanc  obiectionem  fa- 
le  solviraus.  Potest  enim  duplici  ratione  ipsa  imago  considerari. 
Lia  quidem,  prout  quaedam  res  est;  voluti  aurum,  argentum, 
u  lignum,  vel  aliquid  aliud  simile;  quo  modo  ncque  Crucem, 
jque  Sanctorum  imagines  adoramus.  Altera  vero  prout  imago 
t  aliquid   repraesentans;  et  quia  idem  est  motus  in  imaginem 

quantum  imago  est,  et  in  rem  ex  imagine  significatami  non 
t  inconveniens  si  hoc  modo  imagines  adoramus:  ita  enim  non 
s  insensibiles^  sed  imagines  colimus  reliquiasque  Sanctorum 
latenus  in  memoriam  illi  nobis  per  huiusmodi  signa  ac  re- 
juias  referuntur.  Quod  rectius  dici  potest  Sanctos  a  nobis  in 
lis  rebus  et  imaginibus  adorar!,  quemadmodum  Caesaris  ima- 
nera,  non  eo  quod  talis  res  sit,  sed  quia  illius  imago  est,  servi 
US  honorant;  quod  quidem  nihil  aliud  est,  quam  ipsum  Caesarem 
onerari.  Unde  quemadmodum  Sanctos,  ita  et  ipsorum  imagi- 
is  adoramus  :  Crucem  videlicet  Crucifixumque,  adoratione  la- 
iae;  et  Virginis  Mariae  Matris  Dei  imaginem  adoratione  hyper- 
iliae;  aliorum  vero  simulacra  Sanctorum  adoratione  duliae.  Hu- 
ismodi  enim  effigies  ad  recolendam  Sanctorum  memoriam,  ad 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


T^^w«^"™pF^^^^""^^*^"^'Wll^""'^^^  -*'"^ '""'*"-.' T^-^^BffP»»*^^ 


—  298  — 

excitandosque  eorum  exemplo  ad  virtutem  sanctitatemque  animas, 
erigendosque  ad  illorum  suffragia  prò  nobìs  ad  Dorainum  implo- 
randa  adinventae  sunt.  Picturae  quoque  res  eorum  gestas  expri- 
mentes,  praecipue  rudibus  literaruraque  ignaris  prò  lectione  suc- 
currunt. 


Quoniam  vero  invisibilia  Dei  per  ea,  quae  facta  sunt,  intelle- 
ctu  conspiciuntur,  materiales  ecclesias  aedificamus  et  consecra- 
mus;  ut  tara  lapides,  quam  ligna,  ordoque  et  structura  omnis  ea- 
rum  coelestia  insinuent  sacramenta,  teraplaque  manufacta,  spiri- 
tualem  Ecclesiam,  idest  Christum,  cum  omnibus  eius  membris 
signittcent,  ut  per  haec  etiam  homo  ex  delectabìli  quodam  com- 
paratione  ad  divina  contemplanda  excitetur.  Lapides  siquidem 
singulos  innuunt  fideles  stabilitate  fldei  ac  soliditate  sustinendi 
quadratos.  Ce  montura  charitas  est,  eos  coaptans,  conglutinans 
atque  vivificans^  quos,  ne  per  aliquara  discordiam  invicem  di- 
screpent,  uniformiter  aequat.  Primus  lapis,  qui  fecit  utraque 
unura,  est  Christus  ;  lapis,  inquara,  angularis,  super  quo  to- 
tius  stant  Ecclesiae  fundaraenta;  haec  antera  ipsa  Apostoli  sunt, 
ac  Prophetae.  Parietes,  taraquam  fundamento  innixi,  deditos 
conteraplationi  slgnificant.  Tectum  vero,  in  vita  activa  occu- 
patos;  in  hoc  enim  spirituali  aedificio  cura  primus  lapis  et 
fundaraenta,  id  est  Christus  Apostolique  ac  Prophetae,  in  coelo 
sint,  tectum  non  supereminet,  sed  deorsura  invertitur;  id  enim 
vento,  pluviis  ac  terapestatibus  expositum,  inter  mundanas  va- 
rietivtes  ac  turbines  vitae  tanturaraodo  activae  intentos  in  sub- 
ventione  proximi  figurat.  Ecclesiae  longitudo  populorura  diutur- 
nitatera  ostendit;  altitudo  gradus  inter  se  ac  differentiara  me- 
ritorum;  latitudo  fldelium  multitudinera  toto  orbe  diffusam.  San- 
ctuariura  ordinera  significat  virginum;  continentium  chorus;  na- 
vrs  coniugatorura.  Arctius  enim  et  sacratius  sanctuarium  est, 
quam  chorus;  et  chorus,  quam  navis  ;  illorum  etiam  ordines 
sicut  arctiores,  ita  pauciores   digniorumque  sunt,  aliusque  alium 


Digitized  by 


Google 


—  299  — 

la  adoriamo  di  maggiore  adorazione  di  quella  delli  alti 
li  quali  nelle  loro  immagini  adoriamo  come  beati  e  familiar 
E  queste  immagini  sono  state  trovate  per  mantenere  la 
ria  delli  Santi  nel  cuore  delli  uomini,  e  per  eccitarli  al 
vere,  dalli  loro  esempli  e  santa  vita  ;  ed  etiani  acciò  ch< 
levino  la  mente  a  fare  orazione  a  loro,  per  impetrare 
grazia  dal  Signore.  E  oltra  questo  le  cose ,  che  hanno 
questo  mondo,  dipinte  o  scolpite,  o  per  altro  simile  mode 
se,  sono  poste  in  scambio  di  libri  alle  semplici  persone. 
E  perchè  le  cose  invisibili  si  conoscono  per  le  visil 
edifichiamo  e  consacriamo  le  chiese  materiali,  per  signii 
chiesa  spirituale,  acciocché  per  la  considerazione  loro  h 
nostra  sia  elevata  a  contemplare  le  cose  divine.  Le  piet 
que  significano  i  fedeli  cristiani  quadrati  e  stabili  nella  I 
calcina  è  la  carità  che  li  congiunge  insieme  e  oidinal 
do  via  ogni  discordia.  La  prima  pietra  è  Cristo  fondamei 
Chiesa  ;  e  le  altre  pietre  appresso  lui  sono  li  Apostoli  ' 
ti.  E'  muri  elevati  sono  li  contemplativi;  il  tetto  quelli  e 
dediti  alla  vita  attiva  esposti  alle  piove  delle  tentazioni 
che  in  questo  spirituale  edificio  il  fondamento  è  rn  ciel 
al  contrario  de' nostri  edificii  materiali.  La  lunghezza  de 
sa  significa  la  sua  diuturnità.  L'  altezza  la  differenza  de 
La  larghezza  la  moltitudine  de'  fedeli  diffusi  per  tutto  il 
Il  santuario,  cioè  la  cappella  o  tribuna  maggiore^  sig 
vergini;  il  coro  li  continenti;  la  nave  della  chiesa  li  ce 
Perchè  come  il  santuario  è  più  stretto  e  più  santo  che  il  e 
coro  più  che  la  nave  della  chiesa,  cosi  sono  manco  in 
e  più  santi  gli  vergini  che  li  continenti,  e  li  continenti  e 
niugati.  La  piazza,  o  cimiterio  innanzi  alla  chiesa,  dove  s 


Digitized  by 


Google 


—  300  — 

supereminet.  Atrium  falsos  denotai  christianos ,  qui  baptizati 
et  sanctificati,  extra  oberrant,  vitiorum  putredine  ac  corruptione 
sepulti.  Altare  Christus  est,  super  quo  non  solurn  bonorum  ope- 
rum,  sed  orationum  quoque  sacrificia  offerì  mus,  in  fine  cuiuslibet 
orationis  illud  inferentes:  Per  Dominum  nostrum  lesum  Christum. 
Turris  est  sacrae  Paginae  specula  et  propu^'naculum;  unde  inimico- 
rum  insidias  late  prospicimus,  hostilesque  impetus  propulsamus. 
Campanae  ex  alto  populum  advocantes,  sunt  divini  verbi  praecones, 
auribus  populorum  sacrae  Scripturae  sonitum  ingerentes  eosque 
ad  coelestis  patriae  nuptias  invitantes.  Pro  fenestris  doctores  ac- 
cipimus,  per  quos  divina  cognitip  nobis  illucet.  Interior  dealba- 
tura  parietis  munditiam  cordis  iadicat,  corporis  exterior.  Duo- 
decim  cerei  qui  in  consecratione  templi  accenduntur,  duodecim 
Apostolos  referunt,  quorum  doctiina  tota  Ecclesia  perspicue  illu- 
stralur.  Duodecim  Cruces,  ante  quas  luminaria  illa  ponuntur, 
innuunt  Apostolos,  Christi  Crucem  imitatos,  hanc  universo  orbi 
praedicasse.  Portae  ecclesiae  sunt  Sacramenta ,  quibus,  prae- 
cipue  ex  Baptismate,  nobis  aditus  in  Ecclesiam  patet.  Ipsa  por- 
ro assidui  luminis  lampas,  pervigilem  Spiritus  Sancti,  et  irra- 
diationem  et  gratiam^  qua  semper  Ecclesia  vegetatur,  signi- 
flcat.  Aqua  benedicta  fontem  lacrymarum  insinuat,  ad  diluen- 
das  fidelium  culpas.  Indumenta  denique  sacerdotum,  et  Ecclesiae 
ministrorum,  sacra  vasa,  concentus  ipsi,  aliarumque  rerum  ordo 
certa  ratione  mysterioque  non  carent;  quae  si  prosequi  singula 
velimus,  in  immensum  volumen  protrahemur.  Haec  autem  suf- 
flcere  putamus;  unde  omnes  facile  discant  christianam  Relligio- 
nem  nil  impossibile,  nil  irrationabile,  denique  non  modo  nihil 
insulsum,  sed  nihil  etiam  non  admirabile  continere.  Qui  haec 
igitur  scire  voluerint,  nostrorum  doctorum  attentius  voluraina 
perlegant,  oraniaque  diligenter  examinantes,  demum  cognoscent 
huiusmodi  Ecclesiae  cultum,  non  ab  ho  minibus,  sed  ab  Eo  solura 
institui  potuisse,  qui  illuminat  omnem  hominem  venientem  in 
hunc  mundum,  Quod  nos  quotidiano  experimento  probamus; 
viri  n^mque  bene  purgati,  haec  mysteria  contemplando,  ita  animo 
ad  divina  tolluntur,  ut  plerumque  sui  obliti,  quasi  stupidi  extra 
se  fiant. 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


LIBER   QVARTVS 

PROOEMIVM 
DE  ORDINE  PROCEDENDI. 

we«  ho7ìiines,  carnis  sareina  pauMum  expediiosy 
p,  perdiscendae  reritatis  stvdio  inflammari,  ^on 
H  esset  caecuiìentes  eorum  oculos  operi  re,  ipsorum^ 
modi  veritatem  convcriere.  Unumqvodqne  siquidem 
naturaliter  incìinatur;  perjectio  anteni  intellectu^ 
ìctum  veritan  est  Ideo  quandoque  hominem,  etiam 
ra  coactiy  veritatem  ipsam  et  loquunttìr  et  vi- 
difficile    ad  id  qnod  sibi  naturale  8it  quemquam 

contrariortnn  in  alterius  ducit  cognitioìiem  fre^ 
lu8  et  obliqui  est  regula)  quilibet,  cognita  meritate, 
protinus  intìietur,  sophismataque  dissolvit.  Cum- 
im  alteri  repugnet,  semper  illorum  fortius  prae- 
potentissima  est,  ideo  qui  illi  inhaeret  facile  pò- 
jonjutare.  Quotiens  ergo  homines  contrariì^  opinio- 
aliique  alia  sentiunt,  illa  certe  praeponenda  opi- 
manda,  quae  pluribus  ac  iisdem  veriorihus  ratio^ 
nacque  contrarias  obiectiones  facilius  solvit,  din- 
iimos  adversarios  pugnando  praevaluit,  nec  non 
cacissimis  argumentis  potest  confutare. 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google         à 


Digitized  by 


Google 


■•'H^^f'^.'- 


Qii:)d  ex  hoc  potissinium  confìrmcitur.  Videiiuis  eiiim,  et  ex 
ciiltu  exteiiori  et  ex  doctriila  Relli^ioiiis  christiaiiae  horaines  ad 
liane  inconipaiabilein  vitae  saiietimoiiiam  tanta  facilitate  eoni- 
peiidiofiue  perdaci,  ut  iiihil  perteetius  nihilqne  admirabilius  ad 
ìijciiuaudos  eonverttMidos(|ue  ad  bene  beatequ^  vivenduni  ani- 
\mì>  inveniri  possit.  Non  eirat  iKitur  quicumquo  (idem  ae  in- 
staulionem  christianae  Relligionis  observat.  At  vcm'o  fìdes  liaec 
omnes  alias  reli^ienes  superstitiosas  et  exeei'abiles  es.^e  prae- 
dicar.  Sequitar  eif^^o,  ut,  tamquani  mendosae  multi.sque  erroi  ibus 
oi)noxiae,  sint  i)roisu8  reiieiendae.  S^.d  quia  ex  superi\is  dietis 
hii('V  tacile  eo^nosei  possunt,  .ad  singularia  accedamus. 

Quoniam  vero  lon^n  ae  superrìui  laboris  esset  contra  unani- 
(piauKiue  superstitionem  disi>utai'e  (ut  enira  ait  Philosophus, 
centra  unamquatnque  positionem  sollicitum  esse,  stulturn  est) 
oiiitics  superstitionurn  sectas  ad  sex  principales  redigemus:  phi- 
losoi)horum ,  videlicet,  astrolojjforum,  idolatrarum,  iudaeorum, 
liacreticorum,  et  maiiunietistai'um,  Licet  enim  philosophi  opinio- 
num  varietate  contendant,  idolatrae  item  atque  haeretici  in  piu- 
rinias  partes  scindantur,  et  ab  astrolo^^ia  paritei*  innumei*ae 
(piodaramodo  superslitionuni  species  dei'iventur,  quia  tameii  in 
alicpio  oìnnes  conveniunt  ,  onines  philosophos  simul,  dehinc 
astrolegos  onines,  cunctos  siniìlitei'  idolatras,  necnon  haereticos 
confutabimus  ;  ostendentes  quoniodo  hi  oinnes  errav^n'int,  et  a 
liniitH  vei'itatis  longe  lecesserint.  Quia  vero  philosophi  rationis 
naturalis  lumtMi  secuti  sunt,  quani  iiunc  ipsi  sequiinur  ducem, 
ab  ii)sis  priuium  exordiemur. 

CAPVT  IL 

UELLIGIONES    A    PHlLOSOrHIS    TKADITAS 
DEFECTVVM     ET     EHKORVM     PLENAS    FVISSE. 

Primo  igitur  ad  versus  philosophos  disputantes,  probemus  quod, 
eliamsi  in  eis  quae  scripserunt  disputaruntque  noa  errasser.t, 
tameu  de  iis  quae  ad  salutem  pertinent,  non  sutficienter,  sed 
valde  parura  disscruerunt.  Solo  e:«im  naturalis  rationis  lumlne 
ducti,  ultra  illius    facultatein    suae   co^nitionis    vires  protendere 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


.-^-^^ipl-^ 


—   312   — 

sul)sUiiUiii  por  se  siibsìsteiis  queat  esse  coi'poris  forma,  inventa 
perdilfic-ile  est.  Piopter  quod  Plato  animam  aiebat  intellectivam 
ipsi  cnr'pori,  non  ut  tbrmam,  sed  ut  motorem  coniunj^i.  Aristoteles 
con  tra  sontiens,  vult  (^ani  esse  fbi'mam:  nihilominus  de  intellectu 
srpai-iiU)  obst'ure  ad(M)  locutus  est,  ut  coninientator  eius  Averrois 
.  in  irrari()nabil(3m  et  erroneam  valde  de  omnium  homiimm  in- 
trllcctus  unitate  opinionem  ÌJieidei'ir.  Peipendit  enim,  ut  rc^or, 
vii"  sa^-iu'issirni  in^(Miii  Aristot(^lcs  humanao  lumen  rationis  ad 
p<'iT«H'lam  aninìae  inrt^llectiWK^  coj^-uitionem  caligare,  ideireo,  no 
coar^'^ui  puss(  r.  de  r^a  t)bscure  (•aut(H(ue  traetavit.  Undique  enim 
('oairial)antur  ])lnlosoplii  :  nani,  si  (•ori)oi'is  tbrmam  illani  i)C>ne- 
bant,  lationibus,  (juod  mortalis  (^<iset,  ur^^et)antur;  sin  vero  iin- 
mortaÌLiu  asse  v<'iai)ant,  tune  in  Platonis  ineidebant  sententiam, 
vìfb^Iicet,  quod  taniqiam  motor,  et  non  forma,  corpori  unire- 
tur;  tiuod  Arislotelis  rationes  piane  revincunt;  non  enim  (juali- 
tei  lioniu  pT  animaùì  inrcllectivam  dici  pf'sset  homo  sic  consta- 
bat.  Si  autcm,  (|uemadmodum  lì  l(\s  nosti'a  et  veritas  nion-^t,  cani 
ess(*  coipoiis  lbr;aanj,  taìucn,  prout  intcdlectiva  est,  aliquo  modo 
Miì)sì.siirc  (jix.s>cnl  (Ut  superius  declaratum  est)^  non  minor(^s 
inibant  :!itiiciiltafcs,  pi'optcr  solius  huninis  rationis  natui'alis  ad 
lioc   pi'obah'iam  insurìicicntiam. 

Tun"  cnini  ab  iìlis  unde  talis  proveniret  forma  quaesitum 
fuiss(^t.  Non,  iiKiuam,  de  poteniia  mat(MÌae  ìlla  t^dueitur^  cum  a 
mateiia  clcv(  iiw  ;  ex  nihilo  auKMU  baiu'  iìcvi  asserere  ausi  rni- 
n'uìc  css  T.t.  (^u(HÌ  (siam  dictum,  si  r.ti^uiibus  non  probassent, 
facile  curru  .-set.  Ilinc  nonnuìli  ob  hunc  nodum  evitandurii.  a 
ni  mas  iiìt'  co:  poi'a  ab  aci(M'no  ])<>su(M'uut.  Verum  et  ipsi  in  la- 
by.  intani  m<:;;s  i:i('X(r:cabil(\m  iìi<*ivlebant  ;  cum  defeinìeiH^  non 
po>>!*nt  qU'"ì  per  cani  homo  s!t  homo  et  (piod  sit  corporis  for- 
ma, ut  in  i»;imo  huius  op'Mis  libro  o.st(Misum  (\st;  sed  in  ])lura  in- 
cwnve;ìM  ut. a  incuri'ebant  ({Ua»*  PerijuiKHici  centra  Plaionicos  ad 
«Ui.'unt.  .\ì•:^.lete!es  er;;o  caute  ex[>r(\ss!t  int'  llectum  separatum 
es^e  .-itqiie  exirjis"etis  a  Ivenii'e  ;  sed  lìoc  ita  i)rohitum  ad  j)er- 
feri.im  intelli^^entiam  mìnime  sufii/ìt,  U'vque  omneni  perph\\ita- 
teni  t  v;i>lit.  X;iin  cum  extiiiu^ecus,  idest  non  de  potentia  mate- 
liae.  Vv  :».:.:.  i./.ei're^.:! us  u!:.!t*  et  (puomodo  extrinsecus  venire  in- 
telliiicretur,  non   facile  respond;s/.et. 


Digitized  by 


Google 


••ii<*  Sia  senza  cor()o.  K  por  quostij  (Lee va  l*iat(jiio 
ina  nostra  non  era  t'orma^  nui  laot^iH»  (U^ì  coijìo  uni, 
al  «juale  Aristotile  scrive;  il  (juale  nientt.Nliniciio  pai'lc' 
raniente  dello  intelletto  si^parato,  che  il  suo  eomin«Mit 
iDis  cadde  in  una  iiTazionabile  e  molto  ejToiica  o 
cenilo  ir)  tutti  j^li  uomini  essere  un«)  int«)ll(^tto  solo. 
Aristotile,  come  uomo  di  sa^^acissimo  in^^i'^nio,  vedei 
iiauirale  non  potere  pei'vcnire  a  parlotta  co.uiiizion^ 
:ìitfr;.n-".:i.  parlò  cautanuMite  |vn-  non  ess(Mt^  i"i preso.  E 
seti  rimasero  angustiati  in  (juesra  part^-;  perche,  se  p( 
1  anima  n.'Stra  fossi'  f-»r;na  del  e()i*j)o,  parea  che  le 
I'-^-«/ro  (die  la  iVtsse  niellale;  e  .^e  dicevano  «die  la  ne 
<I-'l  eorj>e,  non  si  poteva  intendrre  in  oh-'  i-iodo  T  U( 
ino  ì  er  l'aiiima  int(dlciiiva.  K  s^  aves.^iM'O  d-*[lo,  coi 
la  I''.'d(\  (die,  avven;;a,  cÌìi^  la  poreiiza  iiits-lleti  iva  Te. 
l'ali  <,tr-:'ano,  ])ei-  (pi(>.^to  non  se_:ii  il;(  \'a  e!ji^  la  S'...>:a 
aiiiin.t  non  to.-^<e  i*'»rma  ^iel  corpo;  non  av^-ado  loro 
'ile  il  ii.'itu?a!t\  >arel)l)e!io  ia'"v''^i  in  alile  dd'l'u'ultà 
'lelj.'    preceilrilli. 


l'è;  Oi.adie  .s.ii  .*i)i.e  .-;.-iio  icjo  d<anMi'(  .le  •!•)::  !.*  \e 
lei  auì:  e  a  'inesi  •  no.;  poievano  ri-^jM^id^'ie  <•<  .-:»  e  rt:n  I*i 
0.)  ci. -vaia  '!a!lc  c*(.>/  coi'},o!io,  nei.  p'>{.-va'io  dire  '-iie 
(a  da  virtù  n.atui'ale;  uè  a\-.ei)K";-o  (j'-Co  vli<^  i.i  Inv^'  .- 
inen:  ',  jK-i'ciiè  in^n  concedevi  no  'a  c!"'-;//.one;  '  (piand-. 
de:,o.  non  lo  provainh)  r'r.\  i  .airen-^  >:ireM)'*  >:alo  fa!:.- 
Alcuni  duiKpie,  eredv.nnio  vìi  lu  ,';"^!'e  (|uesn-i  'p.n'-;t  ione, 
turie  il-'  anime  furono  ;."'/  uri.  mn  iin  an/i  a'coi'pi.  Ma  ( 
van-i  in  maj.L;io;'e  la'oiiinte  ;  jii-rej;!'  non  poss^jno  di 
l'anima  sia  t'orni;'.  d(d  ernp.):  e  in-.iri  .il'i'i  ineonveniv-n 
li  »[Uaìi  adducono  li  P''ri|;a(e;ir'  c-.nti'o  a'i'ìa!  >  de; 
Ar. mietile  dice>S''  c!i''  raiiini.i  ;nìede(ti\'a  \"<*iiiva  d 
non  <la  vinù  iiaiurale.  ni^'niedinn'iio  (/n-.-to  dire  è  ni 
non  di'-endo  né  donde,  né  in  che  modo  hi  veniss.^  in  (p 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  314  — 

Praeterea,  si  ponit  animam  intellectivam  esse  immortalem  et 
•poris  formam,  necesse  est  (cum  actus  activorum  sit  in  patiente 
posito,'  iuxta  eius  doctrinam)  quod  anima  Socratis  ante  ipsius 
nerutionem  siroiliter  et  Platonis  et  cuiuscumque  hominis  non 
ìrit;  forma  enim  particularìs  est  ita  ad  suam  materiam  pro- 
rtionem  habens,  ut  alterius  materiae  forma  esse  non  possit.  Si 
^0  ita  Peripatetici  dixerint ,  non  video  quomodo  a.  creatione 
;e  absolvant. 

Item  difficilliraam  quaestionem  proponemus,  videlicet:  utrura 
indus  fuerit  ab  aeterno,  sitque  in  aeternura  duraturus?  et  an 
Tectura  sit  unquara  rerum  generatio?  Quod  si  motum  coeli 
ieturum  aliquando  dixerint,  rationem  afferre  non  poterunt 
ae  non  facile  refellatur.  Si  autem  raundum  nec  coepisse,  nec 
em  habiturum  esse,  iuxta  Aristotelis  opinionem,  responde- 
)t,  necesse  erit   eos    fateri  infinitos    dies  et   annos  praeteriis- 

Cumque  homo  sit  pars  universi  potissima,  non  est  ratio- 
bile  mundum  sine  homine  aliquando  fuisse  ;  atque  ita  infini- 
homines  praecessisse,  infinitosque  futures  dicere  oportebit. 
mque  anima  intellectiva  sit  iromortalis,  et  eo  quod  sit  forma 
rticularis  (ut  iam  dixìmus)  de  corpore  in  corpus  transmigrare 
1  queat,  infinitas  aniraas  in  raundo  iam  esse  concedere  cogun- 
',  parique  ratione  secuturam  esse  ipsarum  animarum  infinita- 
n,  quod  a  ratione  alienura  valde  videtur. 

Item,  hoc  concesso,  aliae  iiigeruntur  difficultates.  Naro,  cum 
ma  sit  corporis  forma,  violenter  extra  corpus  permanet;  unde  et 
eo  violenter  separatur:  nam,  sicut  res  quaelibet,  ita  et  homo 
ae  repugnat  corruptioni,  quae  fit  per  anìmae  separationem  a 
pore.  Cum  ergo  nullum  violentum  sit  perpetuum,  quaerendum 

an  omnes  illae  animae  iterum  ad  corpora  revertantur.  Quod 
iffirmetur,  tunc  vel  concedere  oportebit  infinitas  animas  violenter 
;ra  corpus  in  perpetuum  permansuras,  quod  est  inconveniens; 
infinitorura  corporum  resurrectionem  confiteri,  quod  est  im- 
isibile;  nullus  enim  ea  locus  capere  posset;  vel  ipsa  eadem, 
quidam  sensere,  post  multa  annorum  millia  in  idem  esse  re- 
ura;  itaque  animae  ad  pristina  corpora  redibunt,  et  quae  prius 
ta  sunt  eadem  rursus   ab  eisdem   ipsis   auctoribus   fient;   ut 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  318  — 


' — ^1 


qui  fuerunt  eiusmodi  erroris  expertes,  in  plerisque  (sicut  memi- 
nimus)  dellquisse  et  eorum  doctrinam  de  beatitudine  incenam 
valde  et  confusam,  variisque  erroribus  obvolutam  esse,  perspi- 
cuum  est.  Hinc  per  ea  quae  ipsi  de  ultimo  fine  tradiderunt,  opera 
nostra  recte  ordinare  non  possumus;  cum  finem  certum  esse  opor- 
teat,  qui  in  agibilibus  est  sicut  in  speculativis  primum  principium. 

De  anima  quoque  intellectiva  tot  fere  sunt  opiniones  et  er- 
rores,  quot  et  philosophi.  Utque  antiquorum  assertiones  ac 
fallacias  omittamus,  quas  in  primo  libro  de  anima  tangit  Aristo- 
teles,  etiara  qui  Aristotelem  ipsum  secuti  sunt,  inter  se  discre- 
pantes,  varia  et  falsa  senserunt.  Quidam  enira  intellectum  possi- 
bilem  ponunt  esse  substantiam  separatam  ;  alii  imagina'tionem  ; 
alii  virtutem  quamdam  eleraentorum  mixtionem  comitantem;  item 
alii  intellectum  agentem  substantiam  separatam  esse  dixerunt; 
alii  animam  intellectivam  esse  divinae  substantiae  portionem;  alii 
de  potentia  raateriae  illam  educi  putarunt  Et  in  haec  usque  tem- 
pora philosophorum  sectae  invicem  adeo  pugnant,  ut  quilibet 
eorum  discipulus,  nisi  lumine  Fidei  sit  illustratus,  undique  con- 
fundatur.  Qui  maioribus  quoque  ambagibus  et  erroribus  detine- 
rentur,  nisi  Christi  fides  lumenque  sanctissimum,  discussis  mun- 
dum  tenebris  illustrasset. 

Nam  et  de  mundo,  quoraodo  et  ad  quem  flnem  factus  sit, 
et  utrum  absque  initio  ac  sine  fine  constet,  alii  alia  tradidere. 
Nemo  tamen  firmas  rationes  hactenus  invenit,  nec  invenire 
poterit,  quibus  mundi  aeternitatem  vel  ipsius  inchoationem  ac 
terminationem  vere  probare  queat.  Nam  Aristotelis  argumenta- 
tiones  super  hoc  adductae,  satis  infirmae  ac  debiles  sunt.  Idcirco 
verum  finem  motus  coeli,  quemadmodum  praediximus,  invenire 
Philosophi  nequiverunt. 

De  numero  quoque  angelorum,  seu  substantiarum  separata- 
rum,  non  minor  est  apud  illos  ambiguitas  et  ignorantia.  Ari- 
stoteles  enim  coeli  raotum  secutus,  numero  sphaerarura  sub- 
stantias  separatas  coaequavit,  ac  si  propter  aliud  nihil  quam 
propter  coeli  motum  substantiae  illae  existerent;  quod  ridiculum 
est;  quamquam  putemus  ipsum  probabiliter  ita  fuisse  locutum, 
non  asserendo,  sed,  quoad  poterat,  altiera  se  investigando. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Cii\M  diviiuun  pariter  (niltum,  pi-aesertim  cxtcriortMn,  nil 
veri,  nil  certi  (ut  error(^s  (lUorLimdain  taceaniiis'  dcflaraviMiiiit; 
quia  verum  finein  i^noranles,  <l(?bituin  quo(jut^  Dee  honoroin, 
exterìoremque,  (jui  nia^is  homini  coiidiUH'ret,  cuitmii  nescienint. 
IJndt»  varia  etiam  leviaque  de  providoiitia  Dei  disseruere.  Qiiani- 
obrern  [)ariun  utilitatis  in  iis,  (iaa(^  ad  verani  lioraiiiis  salutem 
pertiiKMit,  (;()i'iiiii  scripta  at(:ul<*ruiit.  ;  iinnio  ex  divorsitat(*  0])i- 
nioniun  in^MMis  suborta  est  eonfiisio.  Ex  quo  patet  eoi'um  doctri- 
natii  et  relli^nouein,  sicjua  al)  eis  ti'adita  est,  ad  vei-ain  beati  tu - 
dinem  adipisceiidam  nihil  pi'ofeeisse.  Quaecuin(iue  tamen  illi 
bene  dixerunt  minime  spernenda,  sed  taniquam  ab  iniustis 
})ossessoribus  in  ius  nostrum  transferenda  putamus.  Quamvis  eniin 
pei"  se  non  sutfieiant,  nonnihil  tamen  adiumentì  cont'erunt  in  r(*- 
felUMidis  j)raesertim  fidei    adversariis. 

CAPVT  III. 

TKADITIONES    ASTUOLOGOKVM    TEXrrVS    INVTII.ES 
AC   SVPERSTrriOSAS    ESSE. 

Quia  vero  astrolo^^i  inter  philosoplios  annumerari  volunt  , 
autumantes  a  eoelo  et  astris  noj^tra  haee  h umana  ^ubernai'i  , 
ipsumque  coelum  nostrum  (|Uodamfnodo  Deum  esse  (  unde  anti- 
quorum quidam,  novum  et  superstitiosum  cultum  indueentes,  se- 
leni, eaetei'osque  planetas,  stellarumque  multitudinem  adorabaiit  > 
validis  ostendamus  rationibus  hune  errorem  esse  maximum  ; 
quodipie  eoelestia  eorpora  r-ausae  eorum  dici  nequeant,  quae 
circa  humanum  versantur   intelleetum. 

Piimo,  quia  ordine  naturae  inferiora  per  superiora  r(*f?untur. 
Intellectus  autem  (»odem  ordine  omnia  eoipora  excedit,  cum 
sit  a  corpore  separatus.  Non  i^itur  astra  per  se  eorum  eausa 
esse  possunt,   (piae    eii-ca   intelleetum  existunt. 

A  philosophis  praeterea  [)robatum  est,  nullum  coipus  aixere, 
nisi  per  motum.  Eorum  i^ritur,  quae  sunt  omnìno  extra  motum. 
euiusraodi  sunt  circa  intelleetum  s(*  habentia,  cor[»ora  coel(\stia 
absolute  causa  ess(^  non  possunt,  Cuius  rei  manifesta  ratio  est, 
quod  anima  per  quietem  a  motibus,  et  per  quamdam  a  corpore 
abstractionem  prudens  sciensque  cfiicitur. 


Digitized  by 


Google 


—  321 

Ancora  circa  il  culto  divino 
molti  loro  gravi  errori,  non  definir 
come  abbiamo  detto  di  sopra;  ond 
bero  varie  opinioni,  e  dissero  e  s 
appare  che  la  dottrina  de'  Filosofi 
salute  degli  uomini  e  al  vero  culi 
verse  opinioni  è  stata  causa  di  coi 
che  hanno  bene  detto  non  sono  da 
come  da  ingiusti  possessori  e  trasf 
dato  che  non  sieno  sufficienti  alla 
tano  in  qualche  cosa,  massime  in 
Fede. 


CAPITOL( 

CHE   LE  TRADIZIONI   C 
SONO   AL  TUTTO   INUTILI 

Ma  perchè  li  astrologi,  li  quali 
li  filosofi  j  stimano  che  le  cose 
cielo  e  dalle  stelle,  facendo  il  cieh 
cuni  antichi  adoravano  il  sole  e  li 
stelle)  ora  proviamo  con  foi'ti  ra 
errore,  e  che  li  corpi  celesti  non  s 
V  uomo  mediante  lo  intelletto  e  la 

E  prima  perchè,  secondo  Tordi  ne 
non  sono  governate  dalle  inferiori  5 
nostro  superiore  e  più  perfetto  di 
governato  nelle  sue  operazioni  da'  e 

Item,  da' filosofi  è  provato  che  n 
mento;  e  però  le  cose  immobili,  cora 
le  quali  è  V  anima  intellettiva,  nor 
noi  vediamo  che  lo  intelletto  è  se 
operazioni,  e  diventa  più  prudente 
da*  movimenti  e  inquietudini  delle 

Savonarola  -  Ti-iumphii^  Crucis. 


Digitized  by 


Google 


—  322  — 

Itera,  si  corpus  non  agit  nisi  per  motum,  necesse  est  id,  quod 
alicuius  corporis  recipit  impressionem,  moveri.  Orane  autem 
quod  raovetur,  corpus  esse  oportet,  ut  philosophus  efflcacissirae 
probat.  Cura  itaque  intellectus  non  sit  corpus  neque  virtus  cor- 
poreo organo  alligata,  impossibile  est  corpora  coelestia  in  ipsum 
intellectum  aliquid  imprimere. 

Itera,  quae  a  motibus  coelestibus  fiunt,  tempori  subiiciuntur, 
quod  prirai  raotus  est  numerus.  Quae  igitur  a  terapore  omnino 
abstrahuntur,  coelo  non  subiacent.  Intellectus  autem  in  sua  ope- 
ratione  a  tempore  abstrahit,  quemadmodum  et  a  loco;  consi- 
derat  enim  universale,  quod  ab  hic  et  nunc  abstractum  est. 
Itera  ultra  suara  speciera  nihil  agit.  Ipsura  antera  intelligere 
cuiuslibet  corporis  agentis  speciera  forraaraque  trascendi t.  Omnis 
enira  corporis  forraa  raaterialis  et  individua  est:  intelligere  au- 
tera  ab  obiecto  suo,  quod  universale  ac  iraraateriale  est,  speciera 
habet;  unde  per  forraara  suam  corpoream  nullura  corpus  intelli- 
gere potes't:  rauUo  minus  ergo  poterit  in  alio  ipsara  producere 
intellectionera.  Quapropter  ex  his  et  huiusraodi  rationibus  raani- 
festura  est  coelestia  corpora  per  se  causas  nostrarum  intellectio- 
nura  non  esse. 

Verura,  quia  sìne  corporearura  vìrtutura  administratione  nostri 
operatio  intellectus  compleri  non  potest,  quae  quidera  virtutes 
sunt  imaginativa,  meraprativi,  cogitativa  dispositionera  sequen- 
tes  corporis  coelestibus  influxibus  subiecti,  ex  hoc  aliquo  modo 
indirecte,  videlicet  corpora  coelestia,  lamquam  causae  universa- 
les,  intellectioni  conferunt.  Nara  prò  varietate  influxuum  diversa» 
in  hominibus  coraplexiones  et  corporum  dispositiones  esse  vide- 
mus,  ex  quibus  ipsius  intellectus  operatio  vel  adiuvatur  vel  im- 
peditur.  Nihilorainus  ob  hoc  electionura  nostrarum  causa  et  hu- 
manarura  rerura  gubernatio  rainirae  coelo  tribuenda  est.  Quod 
his  rationibus  patet. 

Prirao,  quia  omnis  actus  voluntatis  ex  apprehensione  intel- 
lectus in  nobis  immediate  resultai.  Voluntatis  enim  obiectum  est 
bonura  ratione  conceptum.  Idcirco  non  potest  in  eligendo  sequi 
perversìtas,  nisi  in  particulari  eligibili  iudiciura  intellectus  defi- 
ciat.  Cura  ergo  coelum,  sicut  diximus,  non  sit  intelligentiae  no- 
strae  causa,  nec  electionis  nostrae  per  se  poterit  esse  auctor. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  324  — 

leterea,  quaecumque  ex  corporum  coelestium  impressione 
inferioribus  eveniunt,  naturaliter  contingunt;  cura  haec  in- 
sint  illis  naturaliter  subordinata.  Si  ergo  electioues  nostrae 
)ressione  virtutam  coelestium  provenirent,  naturai es  profe- 
n  voluntariae  haberentur;  acque  ita  naturali  quodam  ductu^ 
brutorum,  ageretur  homo,  non  ageret.  Hoc  antera  quam 
urdum,  palam  ostenditur.  Tum  quia  ea  quae  naturaliter 
\d  ipsum  finem  determinatis  mediis  perducuntur;  unde 
'  eodem  modo  fiunt,  quia  natura  ad  unum  determinata 
ectiones  autem  humanae  diversis  viis  ad  flnem  tam  in 
i)us  quam  in  artiflcialibus  tendunt.  Tura  quia  quae  na- 
5r  eveniunt,  semper,  vel  plerumque,  recte  fiunt;  natura  si- 
\  in  paucioribus  delinquit.  In  humanis  autem  electionibua 
ium  quotidie  videmus.  Item  quia  quae  sunt  eiusdem  spe- 
n  variantur  in  .operibus  quae  ipsius  specie!  naturam  con- 
tur;  omnes  enim  hirundines  similitudine  pari  nidificant,  qui- 
;em  homo  prima  principia  naturaliter  nota  intelìigit.  Hu- 
vero  electiones  inter  se  sunt  valde  dissimiles  ;  non  enina 
n,  sed  voluntatis  libertatem  sequuntur.  Tum  quia  virtutes 
a  non  homini,  sed  naturne  imputarentur;  unde  consilium 
aque  providentia  frustra  essent. 


eterea,  ut  ad  principale  propositum  redeamus,  nulla  vir- 
iva  ad  ea  quae  sunt  supra  speciem  supraque  agentis  na- 
je  extendit.  Ipsum  autem  velie,  sicut  et  ipsum  intelligere 
corpoream  speciem  transcendit;  quia  quemadmodum  uni- 
L  intelligimus,  ita   et  voluntas  in  bona  fertur  universalia. 


Digitized  by 


Google 


—  325  — 

Perchè    tutte   le  cose  che  procedono  dalla   impressio 
corpi  celesti  naturalmente  procedono,    essendo   a    loro   n 
mente  soggette.  Se  dunque  le  operazioni  del  libero  arbiti 
cedessero  dalla  impressione  dei  corpi  celesti,    sarebbero  i 
li  e    non  volontarie.    E    cosi   1'  uomo    faria   le   sue   ope 
per   istinto   naturale ,    come    gli    altri    animali,    e    non 
libero  arbitrio.  E  questo  quanto   sia  assurdo    facilmente 
stra.  Primo,  perocché  noi  vediamo  che  tutte  le    cose    chi 
rane    per   istinto    naturale,    se   sono   d'  una  medesima    n 
vanno  ad   un    medesimo   fine  per   quelli    medesimi  mezz 
quel    medesimo  modo,   come  tutte  le  cose   gravi   vanno 
tro.  Ma  gli  uomini   vediamo  andare   a  fini  diversi  e  per 
se    vie,   cosi   nelle   cose   morali,  come  nelle  artificiali.  I 
le  loro  operazioni    non    sono    naturali,    ma  volontarie.  & 
perchè   tutte  le  cose  che  procedono  dalla  natura,  o  sei 
quasi   sempre  sono  bene  ordinate,  errando  la  natura  in 
sime  cose.   Ma  le  operazioni    dell'  uomo    vediamo    ogni 
piene   di   errori.  Terzo,   le  operazioni  che  conseguitano 
tura    non    sono    varie    nelle    cose    che    hanno    quella   n 
onde    vediamo  che  tutte   le  rondini   fanno   il  nido   e>   p 
i  figliuoli  ad  un  medesimo   modo;  e  cosi  le  passere  e  g 
animali  nella  sua  specie.  Ma  le  operazioni   umane  sono 
dissimili,  che    appena  si  trova  un  uomo  che  faccia  ce 
1'  altro,  perchè  Bon  seguitano  la  natura,  ma  la  facoltà 
bero  arbitrio.  Quarto,  se  le  elezioni  umane  fossero  natui 
virtù  e  i  vizii  sarebbero  imputati  alla  natura  e  non  air 
e  perirebbe  ogni  ingiustizia,  ogni  consiglio   e  ogni  provv 
umana.  E  perchè  la  natura  è  governata   da   Dio   e  non 
mutare,  bisognerebbe  lasciare  ogni  uomo  andare  secondo  V 
suo  ;  la  qual  cosa  se  si  facesse,  lascio  pensare  a  chi  h 
dizio,  come  adderebbero  le  cose  umane. 

Item^  tornando  al  principale  proposito,  cosi  come  lo  ini 
eaccede  nella  sua  operazione  tutti  i  corpi,  la  volontà  simi 
tutti  li  eccede,  perchè  1* amore  suo  e  desiderio  e  dilettaz 
estende  inaino  a  Dio.  E  però  la  non  può  essere  soggetta 
suna  virtù  corporale. 


Digitized  by 


Google 


—  326  — 

Item,  quae  ad  flnem  sunt  proportionem  cura  ipso  fine  habere 
oportet;  sed  humanae  actiones  ad  felici tatem  tamquam  ad  flnem 
ultimum  ordinlntur;  quae  non  in  aliquo  corporeo  bono,  sed  in 
hoc  denxum  consistit,  ut  ipsi  Deo  anima  coniungatur;  quod  om- 
nium virtutem  corporum  transcendit.  Corpora  itaque  coelestia 
electionum  nostrarum  causa  per  se  esso  non  possunt. 

Sciendum  tamen  est  quod,  licet  ipsa  non  sint  directe  electio- 
num nostrarum  causa,  indirecte  tamen  eoruna  virtute  electioni- 
bus  nostris  aliqua  praebetur  occasio  ;  prout  illorum  infiuxus 
cum  corpora  nostra  suscipiant,  animum  ad  diversa  inclinant;  cui 
tamen  per  liberum  arbitrium  potest,  ubicumque  velit  homo,  re- 
sistere. Non  ergo  humanarum  regimen  actionum  ab  ipso  coelo 
per  se,  sed  a  libero  arbitrio  pendet  providentiaque  divina.  Quo- 
circa  coelum  Deus,  seu  astra  Dii  esse  non  possunt;  Deus  enim, 
cum  slt  prima  causa,  est  omnium  causa  per  se,  non  autem  per 
accidens. 

Verum,  quia  nonnulli,  corpora  coelestia  animata  esse  ponentes» 
coelum  secundura  se  in  nostrum  intellectum  non  agere  inquiunt, 
sed  in  quantum  ab  ipsius  anima  movetur,  a  qua  in  nostras  animas 
habeat  influendi  virtutem;  hoc  procul  esse  a  ratione  pariter  osten- 
damus. 

Illud  enim  per  aliquod  instrumentum  fieri  non  potest,  ad 
quod  nullo  modo  instrumenti  actio  se  extendit.  Corporis  autem 
actio  nullo  modo  ad  inteilectus  et  voluntatis  immutationem, 
nisi  forte  per  accidens  (ut  dictum  est)  se  extendit.  Fieri  ergo 
non  potest  ut  coelestis  corporis  anima,  etiamsi  ipsum  sit  ani- 
matum,  per  sui  corporis  motum  in  ipsum  intellectum  ac  volun- 
tatem  impressionem  efficiat. 

Praeterea,  si  anima  coelestis  in  animas  nostras  per  corpo- 
rum  motum  aliquid  imprimerete  actio  illa  ad  nostram  usque 
animam,  nisi  per  corporis  nostri  mutationera,  non  perveni- 
ret;  non  enira.  nisi  per  medium  corporis  agit  ;  ideo  non  esset 
per  se,  sed  per  accidens  (sicut  diximus)  actionum  nostrarum 
causa,  quia  scilicet  ex  coelestium  corporum  virtute  ìmmutatis 
corporibus  nostris,  vel  corporibus  aliis  naturalibus,  aliquid  aut 
boni  aut  mali  intellectui  per  sensum  fit  praesens,  quod  obiective 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


'"^pp^ 


328  — 


atem  movet  ad  bonum  prosequendum  et  ad  malum  fu* 
im.  Id  taraen  voluntas  libere  facit  :  nam,  et  quantum  ad 
tium  actus,  sui  iuris  est  velie  et  nelle,  et  cogitare  vel 
3gitare;  quantum  etiam  ad  specificationem  actus,  potest 
m  sibi  bonum  occasione  virtutìs  coelestium  corporum  se- 
ut  oraittere  ;  cum  tale  bonum  non  nisi  corporeum  ac 
ilare  esse  possit.  Quod  si  etiam  esset  universale,  voluntas 
[uinus  ad  illud  cogitandum  vel  non  cògitandum  libera 
isset,  ut  quotidiana  docet  experi entia.  Ex  qui  bus  omnibus 
ur  quod  homo  est  suarum  electionum  dominus,  quodque 
sae  vitae  regimen  per  se  a  coelo  non  pendet  Nec  ergo 
Q,  nec  anima  coeli  est  Deus;  quia  Deus  est  causa  per  se; 
te  exbibitus  soli,  lunae  ac  caeteris  astris,  vel  creaturis  cul- 
inus  est  atque  perniciosus.  Omnia  enim  corpora  propter 
em  facta  sunt;  is  autem  seipso  inferiora  honorare  non  debet. 
3tiam  patet  quanta  sit  astrologorum  vanitas  humanarum  re- 
idministratìonem  coelo  adscri  ben  tium,  actionesque  hominum 
ipectione  et  observatione  astrorum  gubernare  volentium. 
eterum,  astrologorum  quidam,  nomine  potlus  quam  re  Chri- 

vanitatem  iudiciariae  astrologiae  certis  ineptiis  velare  con- 
[it,  dicentes  intellectum  et  liberum  arbitrium  non  coelo 
n  per  se,  jsed  soli  Deo  esse  subiectum  ;  nihilominus,  cum 
r  accidens  subiiciatur,  et  omnes  fere  homìnes  sensitivam 
n  sequantur,  iactant  se  praevìdere  posse  futura,  et  ad  mala 
ida  bominibus  remedia  afferro  atque  rerum  humiinarum 
as  hoc  modo  temperare;  Deum  enim,  ìnquiunt,  per  seeundas 
ì  in  haec  inferiora  agentem,  ea,  mediante  coelesti  influxa, 
nare.  In  quo  caeco  iudicio  et  ignoranza  ducti,  maiestatis 
le  cultui  derogant,  et  demoniacis  superstitionibus  morta- 
ani  mos  imbuentes,  plus  fidei  et  observationis  coelo,  quam 
rtali    Deo   tribuendum   vana  quodammodo  credulilate  insi- 

contendunt:  dum  nihil,  nisi  auspice  coelo,  fieri  posse  cre- 
3,  id  ipsum  aliis  persuadere  conantur. 
ìrum  hanc    divinatoriam    astrologiam  vanam  prorsus  esse 
mine  scientiae  vel  artis  indignam,  vel  hinc  maxime  patet, 
excellentissimi  Philosophoruro  eam  potius  irrisiooe  ac  sileii* 


Digitized  by 


Google 


—  329  — 

a  seguitare  o  fuggire  quel  che  gli  è  representato,  anzi  rimai 
sempre  libero  al  volere  e  non  volere  e  a  pensare  o  non  pe 
sare  tali  cose;  come  la  esperienza  quotidiana  ci  dimostra, 
come  ogni  uomo  confessa,  cioè  che  Tuomo  è  signore  delle  si 
operazioni.  E  però  non  si  può  dire  che  il  cielo  e  le  stelle, 
l'anima  di  esso  cielo  sia  Dio,  perchè,  come  abbiamo  detto,  E 
è  quello  che  immediate  e  propriamente  dà  V  essere  e  V  op 
rare  a  tutte  le  cose  e  muove  V  intelletto  nostro  e  il  libe 
arbitrio;  benché  lo  muova  sempre  libeiamente,  perchè  el  muo 
ogni  cosa  secondo  la  sua  condizione.  Dunque  tutto  il  culto 
quale  è  stato  istituto  in  onore  del  cielo  e  delle  stelle  o  dell'ai 
ma  di  esso  cielo,  è  vano  e  pernicioso,  perchè  tali  corpi  soi 
ordinati  al  servizio  deiruomo,  e  niuno  debbe  onorare  quella  co 
che  è  ordinata  al  suo  servizio.  E  di  qui  si  manifesta  la  vani 
delli  astrologi ,  li  quali  atti'ibuiscono  al  cielo  il  governo  del 
cose  umane  e  per  la  osservazione  delle  stelle  vogliono  regge 
li  uomini. 

E  alcuni  moderni,  più  tosto  cristiani  di  nome  che  di  op 
re,  cercano  di  velare  la  vanità  della  astrologia  giudiciaria  a 
certe  inezie,  dicendo  che  è  ben  vero  che  V  intelletto  nostro 
il  libero  arbitrio  per  sua  natura  è  soggetto,  non  al  cielo,  ma 
Dio  solo  ;  nientedimeno,  perchè  la  parte  sensitiva  la  quale  segi 
tane  quasi  tutti  li  uomini  è  soggetta  al  cielo,  possono  vede 
molte  cose  future  circa  i  governi  umani  ;  massime  perchè  e 
cono  che  Dio  regge  queste  cose  inferiori  pel  cielo  come  p 
cause  seconde.  E  in  tanto  sono  scorsi  in  questo  cieco  gludiz 
ottenebrati  dal  padre  delle  bugie  e  inventore  d'  ogni  superst 
zione  diavolo,  che,  derogando  alla  divina  maestà,  fanno  gli  u 
mini  credere  più  al  cielo  che  a  Dio,  e  persuadono  loro  ci 
non  facciano  nulla,  se  prima  non  si  consigliano  con  le  stelle. 


Ma  che  questa  astrologia  divinatoria  sia  in  tutto  vana  e  i 
degna  di  nome  di  scienza  e  di  arte,  è  massimamente  manifesl 
perchè  li  eccellentissimi  filosofi  non  si  sono  degnati  non  dico 


Digitized  by 


Google 


—  330  — 

n  censuerunt;  mim,  cura  omnes  philo- 
nati  sint,  nihil  de  hac  materia  tetì- 
5t  Aristoteles,  atque  alii,  de  coelo  et 
ripserint,  in  quorum  libris  nuUum 
tia  fit  verbura.  Quod  certe  non  fuis- 
irae  indagatorlbus  praetermissum,  si 
pertinere  posse  cognovissent.  Quin- 
oranesque  praecipui  philosophi  pro- 
et  de  casu  ac  fortuna  deque  futuris 
vinatoria  haec  Astrologia  seraper  ver- 
esse  non  posse;  quia  causas  non  ha- 
rtas  et  infinitas. 

um  ratio,  vel  in  re  ipsa,  vel  in  eius 
lutem  contingentia  neque    in  seipsis, 

sua  causa  «^ognosci  a  nobis  possunt. 
lutur,  quia  eorum  causa  vel  ad  pro- 
endum  indifferens  est,  in  iis  praeser- 

pendent.   Sequitur  ergo   quod    nullo 

aliquo  modo  cognosci,  non  tamen  ex 
queraadmodum  astrologi  insulse  af 
a  coelum  est  universalis  inferiorum 
autem  universalis  causae  considera- 
confusam,  particularis  effectus  cogni- 
omnes  philosophi  confitentur.  Prop- 
tur,  non  ex  universalibas  causis,  sed 
lantur  effectus.  Sic  etiam  in  explo- 
periti  medici  nequaquam  solos  lunae 
potius  corporura  dispositiones,  causas- 
luas,  ex  quibus  vel  semper,  vel  plu- 
fectus,  diligenter  inspiciunt  et  obser- 
eventus  a  libero  pendentes  arbitrio, 
irtem  determinatis,  quae  infinitis  mo- 
3unt,  ex  sola  astrorum  contemplatio- 
menta  vaticinari  et  asseverare  velie, 
iumque  vel  ignorantium  hominum  est. 


Digitized  by 


Google 


—  331    ~. 

Studiarla,  ma  né  anche  di  confutarla  con  ragioni;  anzi  piuttosto 
hanno  giudicato  che  sia  da  essere  lasciata  con  irrisione  e  silen- 
zio. Onde,  avendo  loro  sottilmente  trattato  di  tutte  le  parti  della 
filosofia,  di  questa  né  Platone,  né  Aristotile  hanno  fatto  men- 
zione; la  quale  certo  non  arebbeno  lasciata,  se  la  appartenesse 
alla  filosofia,  avendo  loro  sempre  con  tanta  sagacità  e  desiderio 
investigati  li  segreti  della  natura.  Anzi  Aristotele  in  molti  luoghi 
prova  che  di  tal  cosa  delle  quali  tratta  la  astrologia  divinatoria 
non  si  può  avere  scienza  né  arte  ;  perchè  le  cose  future  che 
possono  essere  e  non  essere  indifferentemente  non  si  possono 
conoscere  in  se  medesime,  non  essendo  ancora,  né  anche  nella 
sua  causa,  perchè,  essendo  lei  indiffferente  a  produrle  e  non  pro- 
durle, non  si  può  sapere  a  qual  parte  inclinerà,  se  non  da  Dio. 


Ma  dato  ancora  che  dall'  uomo  si  potesse  sapere  per  qualche 
modo,  sarebbe  però  cosa  stolta  credere  che  questo  si  potesse  sa- 
pere per  isguardare  solamente  il  cielo,  il  quale  è  causa  univer- 
sale delle  cose  inferiori  ;  perocché  per  risguardare  solamente  la 
causa  universale  non  si  può  conoscere  li  efletti  particolari.  Onde 
li  filosofi  che  vogliono  conoscere  la  proprietà  delli  effetti  parti- 
colari, non  cercano  solo  le  cause  universali ,  anzi  sempre  inve- 
stigano le  prossime  e  particolari.  E  li  medici  non  cercano  le 
cause  delle  infermità  solamente  in  cielo,  né  medicano  con  Tastro- 
labio  in  mano  ;  ma  più  tosto  cercano  le  cause  particolari  e  la 
disposizione  del  corpo.  E  però  cercare  di  conoscere  le  cose  future 
che  procedono  dal  libero  arbitrio  o  dalle  cause  particolari  inde- 
terminate le  quali  si  possono  variare  in  infiniti  modi,  per  ri- 
sguardare  solamente  il  cielo  e  le  stelle,  è  cosa  vana  e  da  uomi- 
ni leggieri  e  pieni  d' ignoranza. 


Digitized  by 


Google 


—  332  — 

Praeterea,  in  diversis  eoeli  partibus  diversas  esse  proprietates 
distinctasque  virtutes,  atque  etiam  contrarias,  ut  astrologi  teoent, 
negare  facile  possumus.  Nam  praestantissirai  Philosophorum  qui 
summo  studio  coeii  proprietates  investigare  conati  sunt,  coelum 
ipsum  in  haec  inferiora  agere  solum  per  lumen  motumque  as- 
serunt;  per  lumen,  scilicet,  tamquam  per  propriam  qualitatem  in 
totum  coelum  diffusam;  per  motum  vero,  prout  est  primi  agentis 
instrumentum,  quod  quidem  non  agit,  nisì  sit  a  principali  agente 
motum .  Hinc  concludunt  diversitatem  rerum  infra  lunarem 
globum  succedenti um,  ex  duobus  provenire:  primo  videlicet,  ex 
ipsius  coeli  motus  et  luminis  varietate:  secundo  ex  diversa  ma- 
teriae  particularìumque  agentium  dispositione.  Id  tamen  ad  ip- 
SOS  effectus  cognoscendos  non  sufficit;  quia  lux  et  motus  univer- 
sales  sunt  causae  ;  eorumque  varietas  solam  effectuum  diversi- 
tatem, universaliter  ac  confuse  designat;  idcirco  etiam  agentia 
particularia  materiaeque  dispositionem  nosse  oportet.  Quo  insu- 
per cognito,  nondum  futuros  et  contingentes  effectus,  praesertim 
a  libertate  arbitrii  proficiscentes,  propter  allatas  superius  rationes, 
prospiciemus  :  quanto  ergo  minus  ex  sola  astrorum  inspectione 
id  assequemur? 

è 

lieta,  posito  diversas  in  coelo  esse  proprietates,  propter  hoc 
tamen  astrologi  futurorum  contingentium  cognitionem  habere 
non  possent;  quia  cum  particulares  effectuum  causae  sintproxi-- 
mue,  quanto  eaedem  se  babent  ab  effectu  remoti  us,  tanto  sunt 
magis  universales.  Cum  ergo  coelum  ac  stellae,  plus  quam  eie- 
menta  et  quam  naturales  inferioresque  causae  distent,  manife- 
stum  est  huiusmodi  diversas  coeli  proprietates  universaliores 
causas  esse  quam  quae  sub  ipso  coelo  continentur.  Sed  ex  sola 
universalium  causarum«  quae  sub  coelo  sunt,  consideratione,  non 
possumus  in  particularium  effectuum  cognitionem  venire.  Neque 
enim  ex  elementari  virtute  ignis,  vel  ex  genitali  animatorum 
virtute  tantummodo  examioata,  fauius  bominìs,  vel  huius  olivae 
generationem  scire  valemus  :  multo  minus  igitur  ex  sola  eoe* 
lestium  influxuum  indagatione  poterimus  futura  contingentia 
iudicare. 


Digitized  by 


Google 


—  333  — 

E  perchè  il  fondamento  degli  astrologi  è  che  in  div 
del  cielo  sieno  diverse  virtù  e  p)*oprietà,  possiamo  ancora 
conoscere  la  loro  vanità;  perchè  di  questo  non  hanno  a 
tezza  e  parlano  al  vento,  credendo  ad  alcuni  supersti 
cosi  hanno  scritto  senza  alcuna  ragione.  Certo  noi  sap| 
li  prestantissimi  filosofi  sono  stati  di  maggiore  ingegno 
di  loro,  e  niente  di  meno  non  hanno  trovato  tal  virtt 
quale  loro  pongono;  anzi  dicono  che  ciò  che  fa  il  cielc 
lo  fa  mediante  il  lume  e  il  moto.  E  di  qui  concludo 
varietà  delle  cose  causate  sotto  il  cielo,  prima  proc 
varietà  del  lume  e  del  movimento  delle  sfere  e  de 
secondo  dalla  varietà  della  disposizione  della  mate 
particolari  agenti.  E  però  non  basta  conoscere  la  v; 
lume  e  del  moto  del  cielo  a  volere  conoscere  le  ce 
particolari,  perchè  bisogna  anche  conoscere  la  disposiz 
materia  e  la  natura  degli  agenti  particolari,  senza  i 
opererebbe  il  cielo.  Le  quali  dato  etiam  che  le  con< 
non  potremo  però  venire  in  cognizione  certa  di  q 
avesse  a  venire,  massime  delle  cose  che  procedono  ( 
arbitrio,  per  le  ragioni  dette  di  sopra:  quanto  m: 
dunque  per  risguardare  solamente  il  cielo? 

Ma  concediamo  agli  astrologi  che  in  cielo  sieno  di 
prietà  ;  per  questo  non  seguita  però  che  la  loro  astrc 
sia  vana;  perchè  tali  proprietà  non  possono  essere  se 
universali  delle  cose  che  si  fanno  in  terra;  perchè,  es 
remote  da  esse  che  non  sono  gli  elementi,  e  essendc 
menti  cause  universali  di  tali  cose,  molto  più  unive 
le  stelle  e  i  pianeti.  Come  dunque  per  conoscere  sol 
fuoco  0  la  virtù  generativa  delle  cose  animate,  non 
venire  in  cognizione  della  generazione  particolare  d' 
0  di  uno  olivo;  molto  meno  potremo  venire  in  tale  ( 
per  risguardare  solamente  il  cielo. 


Digitized  by 


Google 


—  334  — 

serimus  virtutes  stellarum  esse  magis  parti- 
es  sint  elemeutorum  et  causarum  quae  sub 
;ur,  quamvis  hoc  nimis  foret  absurdam , 
inatoria  vana  et  ìnutilis  erit;  tum  quia  bas 
hominibus  est  impossibile,  cuna  sint  procul 
is  nostra  incipit  cognitio.  Cuius  sìgnum  est, 
us)  excellentissimi  ìngenio  pbilosophi  eos 
Lt;  quinimmo  ìnnumerabilium  rerum  sub 
uas  manibus  quotidie  pertractamus,  proprie- 
rentias  invenire  minime  potuerunt.  Quanto 
n  proprietates,  quae  a  nostris  '  sensibus  infi- 
igare  astrologi  poterunt?  Qui  nec  ingenio 
praeclarissimis  illis  philosophis  conferendi. 
virtutes  illae  cognoscerentur»  de  sua  vana 
)gi  gloriar!  minime  possent  ;  quia  agentia 
$ae  infra  coelum  positae  frustra  esse  non 
n  naturaiibus  frustra  dètur.  Si  ergo  in  coelo 
antur  virtutes,  ut  puta  illarum  quaedam  ad 
ad  bovem  generandum,  atque  ita  singulae 
e  fateri  oportebit  quod  agentia  sub  coelo 
mdam  materiam  vim  '  tantum  habeant,  vir- 
im  formam  introducant.  Quod  si  ita  sìt,  non 
ispicere  coelum ,  quia  secundum  diversam 
om  diversae  introducuntur  formae.  Nam  si 
)osita,  non  potest  in  eam  naturalis  agentis 
'oducere.  Cumque  materiae  dispositi©  possit 
ri,  procul  dubio  nullam  astrologus  particu- 
itium  efifectuum  cognitionem  ex  solo  ooeli 
ilebit.  Ut  puta,  si  stella  determinatae  virtutis 
ducendas  inspiciatur,  certum  est  quod  huiu- 
Ita  poterunt  impedire,  voluti  materia  male 
eniens  hominum  aut  brutorum  vastatio,  aut 
cursus,  quae  nimiam  aquarum  inundantìam 
at,  vel  alia  multa  fortuita  impediraenta,  ex 
irtutis  coelestis    examinatio   successu  frauda- 


Digitized  by 


Google 


—  335 

Ma  concesso  ancora  agli  astrolo 
più  particolari  che  quelle  degli  e 
assurda,  niente  di  meno  la  astrolog 
na.  Perchè,  posto  che  cosi  fosse,  i 
investigare  tali  virtù,  essendo  il  ci 
dai  quali  ha  origine  ogni  nostra  ce 
mi  filosofi  non  le  hanno  mai  potute 
esperienza  che  non  possiamo  trova 
«*ose,  le  quali  ogni  giorno  tocchiamo 
que  gli  astrologi  potranno  investigi 
essendo  loro  da  comparare  né  q\iB 
dottrina,  ai  preclarissimi  filosofi,  ( 
investigare?  Ma,  dato  ancora  che  c« 
trebberò  però  gloriare  nella  loro  va 
se  particolari  che  sono  sotto  il  eie 
indarno,  non  si  trovando  nelle  cosi 
in  cielo  sono  tal  virtù  particolari 
a  generare  V  uomo,  e  V  altra  il  t 
bisognerà  dire  che  le  cause  pai 
sieno  ordinate  solamente  a  dispor 
sti  ad  introdurre  la  forma.  E  se  ( 
logo,  se  vorrà  indovinare,  conten 
che  secondo  diverse  disposizioni 
diverse  forme;  e  se  la  materia  no 
naturalmente  introdurre  la  forma, 
sposizione  della  materia  possa  es 
dubbio  lo  Astrologo  non  potrà  av 
particolari  per  risguardare  solamc 
virtù  d'  una  stella  fosse  determini 
vite,  per  risguardare  solamente  t 
scere  lo  effetto  che  abbia  a  seguit 
cose  possono  impedire  questo  effe 
sizione  della  terra,  o  quando  la  v 
guasta  da  animali,  o  per  concorse 
quale  accadesse  troppa  abbonda 
0  per  altri  impedimenti;  per  li  qi 


Digitized  by 


Google 


—  336  — 


bitur.  Si  ergft  in  naturalibus  effectibus  ita  se  res  habet,  multo 
araplius  circa  liberi  arbitrii  expectationenì,  multis  ac  prope  infi- 
nitis  variabilem  casibus,  incertum  erit  falijxque  iudicium. 


V 


Atque  ita  patet  a  coelo  non  pendere  hominum  regimen;  vpl 
si  quo  modo,  idest  per  accidens,  pendeat,  non  tamen  nisi  velut 
ab  universali  causa  derivari.  Et  cura  tam  per  liberum  arbitriura, 
quam  per  infinitos  rerum  eventus  hominum  opiniones  ac  desi- 
deria  quotidie  varientur,  iidemque  saepe  ab  inclinatione  vel 
proposito  suo  retrahantur:  ridiculum  et  vanissimum  est,  velie 
per  ipsam  astroium  observationem  vitam  humanam  gubernari  ; 
praesertim  quia  tota  fere  huiusmodi  ars  astrologicae  divinationis, 
si  tamen  ars  nuncupauda  est,  falsis  et  incertis  nititur  funda- 
mentis. 

Verum  quia  nostri  propositi  modo  non  est  centra  hanc  vani- 
tatem  disputare,  haec  ad  praesens  sufficiant.  Satis  enim  nobis 
est  probasse  omnem  astrorum  vel  coeli  cultum  hactenus  inven- 
tum,  vel  qui  inveniri  queat,  prò  vano  ac  superstitioso  esse  exi- 
stimandum.  Hanc  vero  divinatoriam  astrologiam  comes  Johannes 
Ficus  Mirandulanus  inter  perrara  naturae  miracula  perspicaci- 
tate  ingenii  et  doctrinae  Ts\iblimitate  olim  counumerandus,  in 
libris  disputationura  suarum  eleganter,  subtiliter  et  eftìcaciter 
confutans,  ad  nihilura  adeo  redegit,  ut  qui  tractatum  illum  le- 
gerit  et  intellexerit,  si  ex  animo  penitus  illam  non  irrideat, 
ipse  certe  omnibus  sit  irridendus.  Nos  quoque,  ut  tam  indocti 
quam  docti  illam  ludibrio  et  contemptui  habeant,  tribus  libris 
vernacula  lingua  editis,  centra  eam  sufflcienter  disputavimus. 
Illos  igitur  libros  perlegant,  qui  maiorem  in  hac  discussione 
copiam  habere  desiderant,  et  intelligent  quam  fatuum  sit  in 
huiusmodi  occupatissima  vanitate  laborare,  aut  ei  fldem  ullam 
adhibere. 


Digitized  by 


Google 


—  337  — 

solamente  il  cielo,  non  si  può  conoscere  tale  efifetto.  E  se  questo 
è  vero  nelle  cose  naturali,  molto  più  sarà  incerto  e  fallace  il 
giudizio  circa  quello  che  procede  dal  libero  arbitrio ,  il  quale  è 
variabile  in  infiniti  modi. 

E  cosi  appare  che  il  reggimento  degli  uomini  non  dipende 
dal  cielo,  e  che  è  cosa  ridicola  per  osservazione  delle  stelle  vo- 
lere governare  la  vita  umana;  massime  vedendo  quanta  sia  la 
volubilità  del  libero  arbitrio,  e  come  li  uomini  facilmente  ogni 
ora  si  mutino  di  fantasìa,  e  considerando  che  tale  arte  è  fondata 
sopra  falsi  fondamenti. 


Ma  perchè  al  presente  non  è  intenzione  nostra  di  disputare 
contro  questa  vanità,  a  noi  basta  avere  provato  che  ogni  culto 
che  è  stato  trovato,  o  che  si  potesse  trovare,  per  onorare  il  cielo 
sia  vano  e  superstizioso.  Ma  questa  divinatoria  astrologia  dal 
conte  Giovanni  Pico  della  Mirandola ,  il  quale  di  altezza  d' in- 
gegno e  sublimità  di  dottrina  è  da  connumerare  tra  le  cose 
grandi  di  Dio  e  della  natura,  nel  libro  delle  sue  disputazioni 
elegantemente  e  con  gran  sottilità  e  efficacia  V  ha  cosi  anni- 
chilata, che  chi  leggerà  e  intenderà  quello  trattato,  e  non  si 
farà  beflFe  di  tale  astrologia,  sarà  degno  che  ognuno  si  faccia 
beffe  di  lui.  E  io  ancora,  acciocché  ognuno  intenda  la  sua  vanità, 
ho  composto  in  volgare  e  pubblicato  un  libro  contra  di  lei.  Leg- 
ga dunque  chi  vuole  questi  tali  libri,  e  intenderà  quanto  sia 
cosa  stolta  occuparsi  e  dar  fede  a  tale  vanità. 


I  Savojìarola  -  Triumphus  Crucis.  22 


Digitized  by 


Google 


~  338  — 

CAPVT  IV. 

)LATRAKVM  SECTAM  OMNIVM   VANISSIMAM  ESSE. 

tnus  ergo  relligionem  philosophoium,  qui  Deo  cultum, 
lae  causae  tribuendum  censebant,  non  modo  insuffi- 
)d  etiam  erroneam  ad  obtineudam  salutem  fuìsse;  cul- 
joelestibus  corporibus  exhibitum  vanum  pariter  per- 
le esse:  quanto  igitur  magis  cultus  ille^  qui  idolis  et 
1  fusilibus  statuìs  sculptiiibusque  tam  hominum  quam 
absolute  olim  praestabatur,  vel,  siquis  adhuc  uspiam 
damnandus  irridendusque  est?  Neque  vero  in  hoc  de- 
)  iaborare  oportet.  Quam  sit  enim  procul  a  ratione 
f  lapides^  Ugna  metallaque  caeteraque  insensibilia  per 
adeo  probatu  facile  est,  ut  satius  praetereundum  pu- 
[•fluum  siquidem  est  contra  unamquamque  positionem 
esse.  Circa  enim  ea,  quae  probabilitatis  aliquid  habent, 
^emus.  Simulacra  autem  et  insensibilia  colere  éxtre- 
ntiae  est. 
quia  qui  insaniam  hanc  excusare  contendunt,  non 
sed  Deos  in  illis  habitantes  responsaque  dantes,  vel 
itos  se  venerar!  afflrmant,  quemadmodum  et  nos  chri- 
sti  et  Sanctorum  imagìnes  adoramus,  demonstrabimus 
im  substantiis  separatis  a  gentibus  in  idolis  attrlbu- 
stitiosum  ac  impium  extitisse,  ut,  postquam  de  extre- 
is,  etiam  de  mediis  disseramus.  Inter  Deum  siquidem 
mediae  habentur  substantiae  separatae. 


autem  sciendum,  non  solum  (veluti  superius  probatum 
is  voluntatem  neque  a  coelo,  neque  ab    anima    coeli, 

mediante,  sed  nec  ab  aliqua  substantia  separata,  seu 
reatura,  quantumlibet  nobili,  verum  a  solo  Deo,  per 
entis,  posse  moveri.  Per  modum  autem  agentis  aliquid 
Loveri  intelligitur,  cum    ab  ilio,  tamquam  a    principio 

movetur.  Dico  itaque  ipsara  a  nullo  principio  extrìn- 


Digitized  by 


Google 


—  339  — 

CAPITOLO  IV. 

CHE  LA  SETTA  DEGL'  IDOLATRI  È  SOPRA  T 

Noi  abbiamo  dimostrato  la  religione  de'  1 
tribuivano  culto  alla  prima  causa,  essere  insù 
la  salute,  e  quella  degli  astrologi  essere  vani 
sima.  Quanto  maggiormente  dunque  è  da  fai 
quale  già  si  faceva  alli  idoli  e  statue  di  p 
forma  di  uomini  o  di  bestie?  E  certo  conti 
bisogna  altrimenti  disputare  ;  perchè  ogni  u( 
stolto  sia  onorare  le  cose  insensibili. 


Ma  perchè  alcuni,  volendo  scusare  questa  i 
non  fanno  onore  a  quelle  imagini,  ma  agli  E 
o  pe)'  quelle  rappresentati,  come  etiam  i  crist 
gini  de'  santi ,  dimostreremo  che  il  culto  eh 
loro  dèi  è  stato  ed  è,  se  ancora  se  ne  tn 
empio.  Della  qual  cosa  convenientemente  t 
luogo;  perchè,  poi  che  abbiamo  trattato  dell 
niente  che  noi  trattiamo  dei  mezzi,  e  tra 
medie  le  sostanze  separate,  le  quali  erano 
pagani. 

Ma  prima  è  da  sapere  che  Dio  muove  la 
in  due.  modi.  Uno  è  che  li  dimostra  qualche 
allo  amore  di  quello,  lo  altro  è  che  applica 
e  falla  uscire  air  atto  dello  amare  o  desid 
store  muove  la  pecorella  sua,  o  in  dimostrar 
de,  tirandola  a  sé,  o  in  pigliarla  con  la  mar 
gli  piace.  E  benché  in  quel  primo   modo  le  ;i 


Digitized  by 


Google 


I 


I 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  342  ~ 

et  gratias  agens,  quod  talia  ac  tot  beneficia  suis  concedere  crea- 
turis  dignatus  sit.  Neque  enim  ipsos  sanctos  utì  deos,  sed  tam- 
quam  Dei  amicos  veneratur,  eorum  suffragia  implorans,  ut  Deo 
acceptissimi  prò  nobis  exorent,  quod  ipsi  meritis  nostris  impe- 
trare non  valemus.  Hoc  itaque  modo  Deum  praecipue  colere,  ac 
separata»  beatasque  substantias  honorare,  haud  improbabile,  sed 
ìustum  sanctumque  est.  Quod  quidem  valde  dissimili  modo  ido- 
lorum  cultores  observabant.  Constat  enim  quod  diversis  idolis, 
diversa  sacriflcia  thuraque  oflFerebant,  et  ab  eis  futura,  quorum 
cognìtio  ad  solum  Deum  pertinet,  sciscitabantur. 

Quispiam  autem  forte  respondeat,  quod,  licet  ea  saciincia  va- 
riis  diis  tribuerentur,  in  solum  tamen  Deum  eorum  vertebatur 
intentio,  ut  in  illa  spirituali  substantia,  quam  id  simulacrum 
referebat,  Deum  ipsum  laudarent  ac  colerent.  Quod  si  concesse- 
rimus,  quamquam  in  multitudine  saltem  rudium  populorum  id 
ignoraretur,  non  ideo  tamen  a  vanitate,  ac  pernicie  cultus  illius 
excusari  poterunt;  quia  in  eorum  ritibus,  et  fere  in  tota  illa  sa- 
crorum  perfunctione,  vana  permulta  ridiculaque,  necnon  bonis 
moribus  adversa  fiebant.  Quae  si  depravationi  scelestorum  et 
impiorum  hominum  verum  cultum  infìcientium  imputare  con- 
tenderint,  palam  de  mendacio  arguentur;  quia  per  totum  orbem 
huiuscemodi  ritus  etiam  a  magnis  viris  observabatur. 

Sed  hoc  etiam  concesso,  non  tamen  evadere  potuerunt,  quia 
ii,  quos  colebant,  spiritus  minime  boni,  sed  execrabiles  fuerint. 
Illorum  itaque  cultus  inordinatis  et  Deo  contrariis  intellectibus, 
in  quibus  Deus  ipso  honorari  non  potest,  exbibebatur.  Ad  quod 
probandum  multae  suppetunt  rationes.  Primo,  quia  creati  ordi- 
natique  intellectus  est,  non  solum  seipsum  ad  suam  causam  di- 
sponere  eamque  venerari,  sed  etiam  alios  ad  hoc  ipsum  diri- 
gore ut  in  omnibus  gloriflcetur  Deus,  qui  omnia  in  omnibus  fa- 
ci t.  Sed  elusmodi  spiritus,  quamvis  multa  responsa  darent,  un- 
quam  tamen  rectum  vivendi  ordinera  sincerumque  Dei  cultum, 
quinimmo  oppositum  docuisse  homines  legitur,  vel  saltem  per- 
verso ordini  consentientes  et  iniqua  seductione  gaudentes,  debi- 
tum  Deo  honorem  sibi  arrogasse  compertum  est.  Unde,  universo 
mundo  erroribus  obruto,  nulla  fere  de  Deo  cognitio  habebatur. 


Digitized  by 


Google 


—  343  — 


Ma  perchè  forse  alcuno  potria  dire  che,  benché  adon 
versi  dèi,  nientedimeno  tutto  quel  culto  riferivano  a  E 
de ,  il  quale  in  tutti  gli  altri  dèi  adoravano  ;  dimoatrij 
per  questo  non  possono  però  difendere  la  vanità  e  perniz 
culto.  Prima,  perchè  il  vulgo  era  in  questo  ingannato; 
intendeva  tante  distinzioni.  Secondo,  perchè  nelle  loro  e 
facevano  molte  cose  vane  e  ridicole  e  contrarie  abbuoni 
E  non  si  può  dire  che  tali  cose  fossei'o  fatte  da  cattivi 
li  quali  cercavano  di  depravare  il  culto  dell!  idoli;  pe 
cerimonie  e  riti  si  osservavano  per  tutto  il  mondo,  eziar 
grandi  uomini. 

Ma  lasciamo  stare  tali  disputazioni^  e  dimostriamo  e 
che  loro  domandavano  dèi,  non  erano  dèi,  ma  spiriti 
nelli  quali  non  si  poteva  onorare  Dio.  Prima,  perchè  a 
telletto  creato  bene  ordinato  appartiene  non  solamente 
tersi  alla  sua  causa  e  quella  onorare,  che  è  Dio,  ma  a  qu 
desimo  disporre  gHutelletti  inferiori,  acciocché  Dio  ope 
ogni  bene  sia  in  ogni  cosa  glorificato.  Ma  gli  spiriti  eh 
latri  adoravano,  avvenga  che  rispondessero  a  molte  e 
idoli,  non  ordinarono  però  mai  gli  intelletti  delli  uomir 
vero  culto  e  vivere  ordinato  ;  anzi  tutto  V  opposto  si  l€ 
hanno  pervertito  ogni  ordine,  ingannando  gli  uomini  e 
dosi  r  onore  di  Dio.  Onde  per  loro  tutto  il  mondò  era 
tenebre  e  di  peccati  e  non  avevano  li  uomini  quasi  alcu 
zione  di  Dio. 


Digitized  by 


Google 


--  344  — 

Item,  bonorum  spirituum  non  est  fovere  odia,  ac  nefaria  per- 
petrare, aut  eiusmodi  mala  docere  homines.  At  tales  dei  rixas, 
discordias,  bella,  sacrilegia,  incestus  inter  se  exercere  ferebantur 
detestabiliaque  permulta,  quae  nec  ipsi  falsa  esse  praedicabant, 
ignorantiae  hominum  consulentes,  nec  ea  detestabantur,  quae 
certe  nemo  bonus  sine  ofFensione  audiat,  nedum  probare  nun- 
quara  possit,  ex  quo  in  errorem  pessimura  exitiali  exemplo  mor- 
tales  inducebantur. 

Item,  si  Deus,  qui  est  pmni  ex  parte  perfectus,  bonorum  no- 
strorum  non  indigens  (nihii  enim  illi  adjici  potest)  nullo  cuUu 
propter  seipsura,  sed  propter  utili  tatem  nostram  delectatur,  ut 
perfecti  ac  beati  efficiaraur  ,  quilibet  ordinatus  sub  eo  inlelle- 
ctus,  ut  conformem  auctori  suo  se  reddat,  debet  idem  homini- 
bus  desiderare.  Idcirco,  si  illorum  dii  spiritus  boni  fuissent,  ho- 
mines sibi  in  perfectione  similes  fieri  procurassent.  Unaquaeque 
etenim  causa  propter  bonitatem,  perfectionemque  suam,  quoad 
potest,  suum  perficit  eftectum,  et  unumquodque  perfectum  tale 
aliud,  quale  ipsum  est,  facere  quaerit.  Ad  horainis  autem  perfe- 
ctionera  divinorum  cognitio  maxime  pertinet:  ideo  bonorum 
spirituum  erat,  per  quae  tradebaat  oracula,  hominem  ad  perfe- 
ctam  divinorum  cognitionem  perducere,  et  unum  Deum,  a  quo 
omnia  pendent,  orandum,  diligendum  ac  quaerendum  ostendere, 
quod  minime  fecerunt  Sed  enim  ante  Christi  adventum  terrarum 
orbis  densissima  peccatorum  et  ignorantiae  caligine,  praesertim 
circa  res  divinas  immersus,  in  tenebris  et  in  umbra  mortis  se- 
debat,  quia  quantum  illi  poterant  dii,  a  vero  Deo  multis  vani- 
tatibus  ac  fallaciis  homines  detrahebant,  mulcoque  plura  de 
ipso  summo  Deo,  deque  bonis  moribus,  atque  de  iis,  quae  ad 
beatam  vitam  faci  un  t,  in  scholis  philosophorum,  Pythagorae  vì- 
delicet,  Socratis,  Platonis  et  Aristoteli^,  quam  in  deorum  tem- 
plis  tradita  legimus,  melioresque  ipsis  diis  eorumque  sacerdoti- 
bus,  eiusmodi  deliriis  semper  intenti»,  philosophi  talia  vel 
negligentes,  vel  parura  curantes,  inveniebantur. 

Item,  si  boni  spiritus  fuissent,  certiores  de  beatitudine  homi- 
nes fecissent,  qui  ob  eius  ambiguitatem  soUiciti  valde  erant,  ve- 
rumque  finem,  ac  virtutes,  quibus  ad  eam  pervenitur  beatitudi- 


Digitized  by 


Google 


—  345  — 

Item,  gli  buoni  spiriti  non  fanno  niale  operi 
scono  gli  odii,  né    insegnano  alcuno  male.    Ma 
tali  dèi,  che  tra  loro  erano  discordie  e  guerre, 
e  molte  altre  cose  detestabili  ;  le  quali  certo  ni 
le  può  udire  senza  oflFensione.  Onde  per  tali  fai 
cati  composte,  tutto  il  mondo  avea  preso  malo 


Item,  essendo  Dio  tutto  perfetto,  e  non  avend 
alcuna,  non  desidera  che  noi  gli  rendiamo  onore 
vuole  e  comandaci  che  noi  lo  onoriamo  per  nost 
che  noi  diventiamo  perfetti  e  beati.  Perchè  dun 
to  bene  ordinato  sotto  Dio  si  debbo  sforzare 
lui  quanto  può,  debbo  desiderare  e  sforzarsi  eh 
dano  culto  a  Dio  per  acquistare  vita  perfetta, 
dèi  dei  pagani  fossero  stati  buoni  spiriti ,  si  £ 
di  fare  buoni  gli  uomini  e  perfetti  in  vita  spir 
massimamente  si  appartiene  conoscere  Dio  e  a 
con  tutto  il  core.  La  qual  cosa  non  fecero,  anz 
avvilupparono  gli  uomini  in  molte  vanità  e  div 
tal  modo  che  molto  più  delle  cose  divine  e  d( 
beata  vita  si  imparava  nelle  scuole  de'  filosofi, 
di  Socrate,  di  Platone  e  Aristotile,  che  nei  tei 
erano  migliori  essi  filosofi,  li  quali  sprezzavaùo 
di  quello  si  curavano,  che  li  loro  dèi  e  li  sace 
sempre  intenti. 


Item^  se  fossero  stati  buoni  spiriti,  averia 
uomini  di  quello  che  molto  desideravano,  cioè 
e  delle  vere   virtù:  maxime  dimostrando   loro 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  346  — 

issent,  deficientique  philosophorum  inquisitioni  sup- 
•nus  enira  spiritas,  qui  hominis  curara  ac  providen- 
debet  ipsurn  de  humanae  vitae  fine,  deque  raediis 
►erveniendi  instruere;  alioquin  vanum  eius  regimen 
si  hoc  bonus  homo  facit,  quanto  naagis  bonus  spiritus 
t?  Atqui  hoc  spiritus  illi  non  tradiderunt;  quin  po- 
onera  mortaliura  mentibus  inseruerunt ,  itb.  ut  ante 
sdicationem  proprium  flnem  eiusque  media  prorsus 
aorarent. 

a  bonus  spiritus  mendax  non  est  neque  homines  de- 
mendacium  ac  deceptio  semper  mala  sunt:  sed  spiri- 
ais  responsis  multa  mendacia  ambiguuosque  sermones 
,  sicque  homines  saepissime  fefeilerunt. 

insuper  ostensum  sit  futurorum  contingentium  prae- 
id  solum  Deum,  sua  aeternitate  omnia  complectentem, 
i  illi  spiritus  boni  fuissent,  nequaquam  sibi,  quod  Dei 
it,  usurpassent.  Non  enim  Haec  dicit  Dominus^  more  pro- 
icebant;  sed  sibi  ipsis  tamquam  diis,  futurorum  prae- 
Togabant.  Qui  dum  se  hoc  modo  eorum  praescios  osten- 
»ntur,  non  divinae  solum  maiestati  derogabant,  illius 
im  convertentes  ;  sed  in  multiplices  superstitionum 
omines  immergebant  :  dum  per  vanas  divinaciones  in 
Llium  quae  sibi  sacrificabantur,  et  in  auspiciis^  vel 
Lim,  vel  volatu,  ac  in  huiusmodi  illecebris  delirare 
mpelierent,  aut  saltem  permitterent,  quae  certe  boni 
mino  prohibuissent.  Quam  enim  ridicula  illa  vana- 
cile  quisque  ratìonis  capax  cognoscere  potest. 
uoque  dii  magicis  artibus  favebant,  in  quibus  crebro 
ledesque  innocentium  perpetrantur,  et  sceleratis  homi- 
cinium  confertur,  mentiumque  ludificationes  ac  turpia 
;  quae  boni  viri  gravi  legum  ani mad versione  abomi- 
quibus  affirmari  iam  potest  pravos  illos  spiritus  fuisse. 
tem  bonus  spiritus  crudelitate  delectatur;  sed  in  ilio- 
3iis  non  solum  brutorum,  sed  horainum,  ac  praecipue 
,  puerorum  videlicet,  puellarumque  virginum  sangui- 
a  nece  sibi  offerri  poscebant;  ex  quo  innumeri  inno- 


Digitized  by 


Google 


—  347  — 

denza  della  vita  umana  alla  quale  appartiene  addirizz 
al  suo  fine  debito  ;  considerando  che  i  filosofi,  per 
dello  intelletto  umano,  non  potevano  pervenire  a  tal 
ne.  Ma  questo  non  solamente  non  fecero  quelli  dèi , 
tosto  confusero  le  menti  de'  mortali.  Onde  di  tali  cose 
no  se  non  poca  cognizione  e  molta  confusa. 


Item^  i  buoni  spiriti  non  sono  bugiardi,  né  tng 
uomini  ;  perchè  la  bugia  e  la  decozione  è  sempre  cati 
tali  dèi  si  legge  che  dissero  molte  bugie  e  molte  v< 
narono  gli  uomini,  dando  risposte  ambigue  e  fallaci. 

Item^  avendo  noi  dimostrato  di  sopra  che  il  pred 
future  è  proprietà  divina,  se  fossero  stati  buoni  spi 
averiano  usurpato  tale  officio;  perocché  loro  non  dice 
gli  nostri  profeti,  cioè:  Questo  dice  il  Signore  Dio:  m; 
no  come  da  sé,  arrogandosi  la  prescienza  delle  cose  f 
volgendo  gli  uomini  in  molte  superstizioni,  simulando 
le  cose  che  hanno  a  venire  nelle  viscere  delli  anima 
lare  q  cantare  delli  uccelli  e  simili  altre  pazzie ,  !e 
solamente  non  arieno  permesse  li  buoni  spiriti,  ma  etiai 
bero  totalmente  proibite. 


Itern^  se  fussino  stati  buoni  spiriti,  non  avrebbero 
arti  magiche,  nelle  quali  spesso  si  esercitavano  li  adulte 
veniva  la  morte  degl'  innocenti  e  davasi  favore  agli  uor 
rati,    e   molte    altre  cose  brutte  si  facevano  :  le  qual 
abbominazione  e  con  fortissime  leggi  proibiscono  gli  uo 

Iterìiy  ninno  buono  spirito  si  diletta  della  crude! 
leggiamo  che  nei  sacrificii  dì  tali  dèi  si  ammazzavai 
lamento  le  bestie,  ma  gli  uomini,  massime  e'  fanciull 
ti,    e    fanciulle    vergini,    delli    quali  innumerabili  fui 


Digitized  by 


Google 


—  348  — 

centes,  ipsis  etiam  patribus  proprios  fllios  immani  scolere  sacri- 
flcantibus,  occisi  sunt.  Unde  post  ipsorum  Apostolorum  praedi- 
catìonem,  destructis  delubris,  congesta  hominum  et  parvulorum 
utriusque  sexus  ossa  plurima  in  eorum  aditis  inventa  sunt.  Quod 
quidem  non  deorum,  sed  pessimorum  daemonum  in  humanam 
stragem  grassantium,  argumentum  est. 

Infinita  insuper  mala  quae  ex  idolorum  cultu  provenerunt 
enumerare  possemus;  sed  quia  immenso  Domini  nostri  lesu 
Christi  beneficio  hic  error  iam  ex  mundo  penitus  sublatus  est, 
nemoque  est  qui  huiusmodi  errores  iam  nesciat,  panca  haec 
sufficere  arbitramur;  praesertim  quia  a  plerisque  maiorum  no- 
strorum  erudi tissimis  talia  copiosissime  confutata  sunt.  Quod  si 
dii  illi  fuissent,  non  esset  a  Christo  homiue  illorum  cultus  et 
honor,  sicuti  cerni  tur,  omnino  extinctus. 

CAPVT  V. 

IVDAICAE    PERFIDIAE  SVPERSTITIONISQVE   CONFVTATIO. 

Naturalis  itaque  rationis  lumen  ante  Christi  adventum  usque 
adeo  defecerat,  ut  nisi  ipse  Dominus  noster  lesus  Christus  per- 
dito  mundo  succurrisset,  omnes  prope  homines  tanto  brutis  sor- 
didiores  essent,  quanto  ad  nocendum  callidiores  et  in  multiplici 
genere  peccandi  proniores  sunt  ac  sagaciores,  Constat  igitur 
naturale  lumen  debile  infirmumque  nimis  esse,  nisi  superna- 
turalis  virtutis  auxilio  adiuvetur.  Sed  quia  multi  supercoelesti 
luminis  munere  abusi  sunt,  inter  quos  ludaei  primatum  huius 
OToris  tenent,  nunc  centra  eos  nostra  disputatio  convertetur  ; 
ostendemusque  ritus  eos  quos  modo  illi  servant,  minime  Deo 
acceptos,  sed  pernitiosos  esse,  ac  proterva  quadam  et  insita 
obstinatione  potius,  quam  ratione  defendi.  Quamquam  enim  de 
veteri  testamento  divinitus  tradito  se  se  iactent,  inanis  est  doctri- 
na  quam  perversus  intellectus  et  per  contemptum  ingratitudo 
corrumpit.  Quoniam  vero  omnis  eorum  spes  a  Messia  dependet, 
quem  adhuc  praestolantur  ,  si  ostenderimus  Messiam  hunc  iam 
advenisse  et  ipsum  fuisse  et  esse  lesum  Chrìstum  Nazarenum 
Dei  Filium,  quem  nos  iure  colimus  et  adoramus,  negare  non  pò- 


Digitized  by 


Google 


—  349  — 

dai  proprii  padri,  chiedendoli  essi  loro  dèi,  li  ( 
crudeltà  si  dilettavano.  Onde  da  poi  la  predicazic 
stoli,  quando  furono  disfatti  e'  templi  degì'  idoli,  si 
essi  innumerabili  osse  di  uomini  e  donne,  massim 
e  di  fanciulle  morti. 

Noi  potremo  narrare  infiniti  mali  li  quali  sonc 
culto  degl*  idoli.  Ma  poi  che  per  beneficio  del  noa 
Gesù  Cristo  tale  en*ore  è  stato  totalmente  spent< 
quello  che  abbiamo  detto  al  presente  basterà;  mas 
stato  scritto  di  queste  cose  copiosissimamente  da'  no 
uomini  dottissimi  e  eruditissimi.  Certo,  se  quelli  fos 
non  arebbe  potuto  uomo  estinguere  totalmente  il 
onore,  come  ha  fatto. 

CAPITOLO  V. 

CONFUTAZIONE  DELLA  PERFIDIA  E  SUPERSTIZIONE  E 

Da  quello  che  abbiamo  detto  di  sopra  appare  e 
avvenimento  di  Cristo,  il  lume  della  ragione  natui 
mancato  che,  se  lui  non  avesse  soccorso  al  mond< 
sarieno  incorsi  in  tante  tenebre  e  peccati,  che  sari 
gio  che  gli  animali  irrazionali.  E  però  ebbe  bisogn 
lume  soprannaturale.  Ma  perchè  molti  hanno  deprav 
che  è  processa  da  questo  lume,  tra' quali  i  Giude 
principato ,  prima  disputeremo  centra  loro,  dim 
sono  in  errore ,  avvenga  che  si  glorino  del  vecchio 
il  quale  pervertono  con  estorte  e  false  esposizic 
ogni  loro  speranza  dipende  dal  Messia  il  quale  an 
no,  se  noi  dimostreremo  che  il  Messia  è  già  venul 
ed  è  Gesù  Cristo  Nazareno  nostro  Salvatore,  non  poi 
che  la  nostra  Religione  non  sia  da  Dio,  e  che  loro 


Digitized  by 


Google 


^ 


—  350  — 

terunt,  quin  nostra  a  Deo  sit  Relligio,  et  quia  magno  ipsi  errore 
teneantur.  Quamvis  autem  eis  rationes  a  nobis  in  secando  huius 
operis  libro  allatae  satis  superque  sufficere  deberent  ;  (quia,  si 
lesus  non  est  verus  Messias,  quis  alias  eo  maior  inveniri  potest, 
cum  melior  vita,  cultusque  sanctior  eo  quem  ipse  docuit,  dari 
nequeat?)  tamen  ut  suis  eos  telis  confodiaraus,  ipsorum  scriptu- 
ras  centra  eos  adducemus.  Quod  et  breviter  expediemus,  quia  a 
doctissimis  viris,  quorum  extant  in  Ecclesia  libri^  haec  materia 
diligenter  discussa  est.  Et  licet  nobis  ratione  potius  quam  au- 
ctoritate  procedendum  sit,  nulla  tamen  eflScacior  ratio  adduci 
potest,  quam  si  scripturas,  quibus  ipsi  indubitanter  credunt,  prò 
fundamento  posuerimus.  Ex  quibus  nonnihil  etiam  utilitatis  in- 
credulis  resultabit,  si  quae  a  Cbristo  gesta  sunt,  tot  ante  annos 
certis  oraculis  praenunciata  esse  intelligent.  lesum  igitur  Naza- 
renum,  a  ludaeis  cruciflxum,  esse  verum  Messiam,  quem  omnes 
patriarchae  et  prophetae  praedixerunt,  quem  tot  mysteriis  prae- 
signarunt,  quem  unum  expectarunt,  facile  probabimus,  si  quae- 
dam  ab  eis  piane  concessa,  vel  per  seipsa  manifesta  praemi- 
seri  m  US, 

Primum  quippe  apud  omnes  Hebraeos  perspicuum  est  in 
scripturis  sacris  Deum  eis  Salvatorem  magnumque  Prophetam 
promisisse,  quem  ipsorum  futurum  Regem  praestolabantur,  utque 
illum  audientes  in  cunctis  illi  parerent,  eis  esse  praeceptum. 
Hoc  enim  omnes  usque  in  praesentem  diem  uno  ore  confitentur, 
ipsum  summo  desiderio  expectantes.  Unde  Moses  Deuter.  XVHI 
ad  populum  sic  loquitur:  Prophetam  de  gente  tua,  et  de  fratribus 
tui8^  sicut  me,  suscitabit  tibi  Dominus  Deus;  ipsum  audies,  ut  pe- 
tiisti,  a  Deo  tuo,  Pauloque  post  ait  Dominus  Mosae  :  Prophetam 
suscitabo  eis  de  medio  fratrum  suorum  simUem  tui^  et  ponam  verba 
mea  in  ore  eius^  loqueturque  ad  eos  omnia  quae  praecepero  illi.  Qui 
autem  verba  eius,  quae  loquetur  in  nomine  meo^  audire  noluerU, 
ego  ultor  existam. 

Certum  est   etiam,  et   ab  omnibus   ludaeis  comprobatum,  in 
scripturis  sacris,  tam  in  lege  Mosae,  quam  in  prophetis  et  psal 
mis  ipsius  Messiae  conditiones  esse  praenunciatas.  De  qua  scili- 
cet  stirpe,  quove  loco   ac  tempore  sit  nasciturus,  quam  insuper 


Digitized  by 


Google 


PP'""^    1^ 


~  351 

grande  errore.  E  benché  le  ragion 
doveriano  essere  bastanti,  perchè, 
altro  maggiore  e  miglior  di  lui  p 
durremo  speciali  ragioni  fondate 
credono.  La  qual  cosa  però  espedir 
sta  materia  altre  volte  è  stata  di 
E  benché  noi  abbiamo  promesse 
per  ragioni  e  non  per  autorità ,  i 
date  nelle  autorità  alle  quali  li 
credono  sono  efficacissime  contra 
scerà  ancora  utilità  agli  altri  infe 
cose  di  Cristo  essere  state  prenui 
innanzi.  Noi  proveremo  dunque  e 
Giudei  crocifisso  é  il  vero  Messia 
nunziato  e  nelle  Scritture  in  molt 
alcuni  principi!  per  sé  manifesti. 


Prima,  é  noto  appresso  tutti  i 
di  mandare  loro  un  Salvatore  e 
no  il  Messia,  al  quale  vuole  e  co 
essere  obbedienti  e  che  lo  debbai 
Onde  Moyses  nel  Deuteronomio  al 
e  dice  :  H  Signore  Dio  susciterà  dei 
uno  profeta  come  me:  tu  udirai  lui, 
Dio.  E  dipoi  il  Signore  parla  a  M 
sciterò  uno  profeta  del  mezzo  de''  tuo 
le  mie  parole  in  la  sua  bocca;  e  pai 
comanderò.  E  chi  non  vorrà  udire  \ 
nel  nome  mio^  io  ne  farò  vendetta. 

Certa  cosa  è  ancora,  e  da  tutti 
legge  di  Moyses  e  ne'  profeti  e  sai 
condizioni  del  Messia  ;  cioè  di  che 
tempo  lui  ha  a  nascere,  e  che  vit; 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  352  — 

ere,  quidve  agere  debeat,  multaque  alia, 
^ssiam  sane  pertinent. 
ìt,  innumerisque  codicibus  diviilgatum, 
testamenti  eam  recipere  interpretatio- 
le^  ad  ipsum  Messiam  tautum  pertinen- 
i  ipsi  cruciflxenint,  adeo  conveniant  et 
anino  ex  lege  Mosae  et  ex  Propbetis 
[uod  non  aptissime  ipsi  lesu  Christo  re- 
sonae  lesu  Nazareni  magna  cum  Taci- 
tate tota  veteris  testamenti  insinuatio 
restis  pariter,  quae  post  iilius  obitum  in 
ivenientissìme  applìcantur;  adeo  ut,  nisi 
ntiquissimos  extare,  ipsis  Hebraeis  per 
a  circumferentibus,  forte  ambigi  posset 
itos  esse,  ad  ipsorum  fìdem  simulata 
t. 

a  ludaeis,  an  lesus  sit  verus  Me^ias, 
i  non  sequuntur,  et  christiani  non  eflfi- 
ex  Dei  praecepto  ipsum  audire  ac  se- 
ostquam  Deus  poUicitus  est  se  missurum 
is  conditiones  descripsit,.et  ab  omnibus 
,  quomodo  dehinc  omnia  haec  permisi t 
1,  si  lesus  non  est  Messias,  ab  eis  tanto 
•ibus  unum  concedant  nobis  oportet:  aut 
Dat  esse  venturum,  in  quo  omnia  quae 
3rant,  adimplerentur  :  aut  non  poterat, 
,  aut,  si  poterat,  nolebat.  Quicquid. antera 
ìverint,  dementiae  maximae  arguentur. 
:)hibere  potuit,  cur  etiam  noluit?  Num- 
deceptor?  Vere  nos  christiani  ab  eo  re- 
)d  lesura  sequaraur  Nazaraenum,  super 
i  nemini  praeterquam  illi  omnia  sacra 
im  figurae  signantius  accomodatiusque 
e  possint  .  Quod  si  is  non    est  Messias, 

esse  oportet  ;  cum  buie  similem  dari 
t.  Sano  itaque  intellectu   veteris   testa- 


Digitized  by 


Google 


—  353  — 

e  che  opere  ha  a  fare,  e  molte  altre  cose  che  solamente  appar- 
tengono al  Messìa. 

Ancora  è  notissima  cosa  e  divulgata  per  tutto  il  mondo  nelli 
libri  dp'cristiani,  che  tutto  il  vecchio  testamento  da  nostri  dottori  si 
espone  per  tal  modo,  che  tutte  le  condizioni  che  appartengono  al  Mes- 
sia convengono  a  Gesù  Nazareno;  e  non  è  cosa  alcuna  nel  vecchio 
testamento  la  quale  convenientissimamente  e  con  gran  facilità 
e  mirabil  delettazione  non  corrisponda  a  Cristo  e  alla  sua  Chiesa: 
intanto  che  se  li  Giudei  non  testificassero  per  tutto  il  mondo  della 
antiquità  di  Moyses  e  de'  profeti,  forse  molti  dubiteriano  che  li 
cristiani  non  avessero  finte  tal  profezie,  per  provare  le  cose  di 
Cristo  simulatamente. 


Domandiamo  dunque  alli  ludei  se  Gesù  Nazareno  é  vero  Mes- 
sia 0  no.  Se  gli  è  il  Messia,  certo  si  doveriano  fare  cristiani, 
essendo  comandato  a  loro  che  lo  debbano  ubbidire  e  seguitare. 
Se  non  è  il  Messìa,  come  ha  patito  Dio  che  in  lui  siano  conve- 
nute tutte  le  condizioni  del  Messia,  avendo  massime  comandato 
loro,  che  debbano  seguitare  colui  che  avrà  queste  tali  condizioni? 
Certo,  se  Gesù  Nazareno  non  è  il  Messia,  bisogna  che  dicano  una 
di  tre  cose:  o  che  Dio  quando  prenunzio  le  condizioni  del 
Messia  non  sapeva  che  Gesù  Nazareno  avesse  a  venire,  o,  se  lo 
sapeva,  non  poteva  proibire  che  non  venisse,  o  se,  lo  poteva  proi- 
bire, non  voleva;  le  quali  cose  non  direbbero  se  non  uomini  in- 
sensati. Se  dunque  Dio  sapeva  che  Gesù  avea  a  venire  e  po- 
teva fare  che  non  venisse ,  perchè  noi  fece ,  avendo  massime 
fatti  tali  comandamenti  alli  Giudei?  Certo  seguiterla  che  Dio  avesse 
ingannato  li  Giudei,  e  che  li  cristiani  non  dovesseno  essere  dan- 
nati da  luì,  se  seguitano  Gesù  Nazareno,  nel  quale  convengono 
tutti  li  profeti,  e  il  quale  sopra  tutti  gli  uomini  è  stato  ammi- 
rabile. E  certo,  se  lui  non  è  il  Messia,  noa  bisogna  aspettare 
più  altri  che  abbi  a  fare  maggior  cose  di  lui:  e  così  tutti  li 
uomini  sarebbero  stati  ingannati  da  Dio,  che  è  cosa  stoltissima. 

Savonarola  -  Triumphus  CruoU,  23 


Digitized-by 


Google 


—  354  — 

menti  seripturas,  et  ea  quae  per  Christum  et  per  ipsius  Eccle- 
siara  acta  sunt,  revolvant  cogiteotque,  quid  expectato  suo  Mes- 
siae  tribuere  amplius  possiut,  quod  multo  rationabiiius  et  abun- 
dantius  in  lesu  Nazareno,  etiamsi  novus  ille,  ut  aiunt,  superve- 
niat,  non  inveniatur.  Certe,  nisi  ex  demerito  perfidiae  suae  indu- 
rati essent,  luce  clariora  haec  esse  cognoscerent. 

Item  cum  in  sacris  scripturis  tempus  de  Messiae  adveatu  prae- 
dictum  iam  longe  transierit,  nec  alius  cui  Messiae  altributa  con- 
veniant,  praeter  Cliristum,  apparuerit,  quis  Messiam  dubitet 
lesura  esse  Nazarenum?  Aut  enim  Scriptura  mentitur,  cui  rei 
protinus  ludaei  reclamabunt,  aut,  confltendo  Scripturam,  lesum 
pariter  Messiam  concedere  oportebit.  Quod  autem  Messiae  tem- 
pus praeterierit  patet.  Primo  siquidem  in  Genesi  (e.  XLIX,  v.  10) 
vaticinium  illud  celebre  testantis  lacob  habetur,  videlicet:  Non 
auferetur  sceptrum  de  luda  et  dux  de  femore  eius,  donec  veniat  qui 
mittendus  est  et  ipse  erit  expectatio  gentium.  Ubi  cbaldaea  translatio, 
quae  plurimum  apud  eos  habet  auctoritatis,  ait:  Donec  veniat 
Messias:  manifestum  autem  est  iam  sceptrum  de  tribù  Inda  et 
ducem  de  femore  eius  ablatum  esse. 


Item  Danielis  nono  legitur:  (v.  24)  Septuaginta  hebdomades  ab- 
breviatae  sunt  super  populum  tuum^  et  super  urbem  sanctam  tuam,  ut 
consummetur  praevaricatio,  et  finem  accipiat  peccatum,  et  adducatur 
iustitia  sempiterna^  et  impleatur  visio  et  prophetia,  et  ungntur  Sanctus 
Sanctorum.  Scito  ergo  et  animadverte:  ab  exìtu  sermonis,  ut  iterum 
reaedificetur  Hierusalem  usque  ad  Christum  ducem^  hebdomades  sep- 
tem  et  hebdomades  sexaginta  duae  erunt:  et  rursum  aedificabitur 
platea  et  muri  in  angustia  temporum.  Et  post  hebdomades  sexaginta 
duas  occidetur  Christus,  et  non  erit  eius  populus,  qui  eam  negata- 
rus  est;  et  civitatem  et  sanctuarium  dissipabit  populus  cum  duce 
venturo,  et  finis  eius  vastitas,  et  post  finem  belli  statuta  desolatio.  Con- 
firmabit  autem  pactum  multis  hebdomada  una,  et  in  dimidio  hebdo- 
madis  deficiet  hostia  et  sacrificium,  et  erit  in  tempio  abominatio  de- 
solationis,  et  usque  ad  consummationem  et  finem  perseverabit  deso- 
latio.  Quibus  ex   verbis  profecto  cognoscere  facile   possumus  le- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  356  — 

siim  esse  verum  Messiam:  quia  longo  intervallo  hebdomades  istae 
iam  praeterierunt,  nec  alius,  cui  verba  huiusmo^li  tribui  possint, 
praeter  Christum,  mundo  hactenus  apparuit;  nam  in  sacra  Pagina 
prò  diebus,  vel  annis  septem,  hebdomas  tantum  accipitur,  ut  Le- 
vitici XXIII  et  XXV  patet.  Septuaginta  autem  hebdonsades  prò 
annis  quadringentis  nonaginta  uuncupantur,  qui  a  tempore  Da- 
nielis  in  hunc  usque  diem  iam  quater  revoluti  sunt.  Quod  si 
hebdomades  hic  a  Daniele  aliter  quam  in  Levitico  accipi  velint, 
quaerendum  est  quod  tempus  intelligant.  Cumque  nil  certi  ex 
Scripturis  proferre  queant,  quidquid  praeter  canonem  dixerint, 
invalidum  et  commentitium  habendum  erit.  Si  enim  hoc  in  loco 
hebdomas  aliam  praeter  consuetam  in  sacris  scripturis  et  prae- 
ter comunem  omnium  interpretationem  recipiat,  ncque  id  a  Da- 
niele sit  declaratum,  frustra  haec  temporis  praescriptio,  quando 
minime  vestigabilis  sit,  posita  esset,  manifestamque  erroris  ac  con- 
fusionis  occasionem  veritatis  indagatoribus  reliquisset.  Cum  igi- 
tur  consentanea  ac  legitima  interpretatione  tempus  id  transierit, 
Christum  iam  advenisse  dicere  oportet.  Nec  responderì  potest 
verum  esse  post  has  hebdomadas  Christum  venturum  expectari; 
tempus  tamen,  quo  post  eas  expectandus  est,  indeterminatum  esse, 
tum  quia  nihil  certi  de  eius  adventu  propheta  determinasset, 
tum  quia  subiungit  apertius  dicens:  Setto  ergo  et  aniinadverte  ab 
exitu  sermoniSy  ut  iterum  reaedificetar  Hierusalem,  usque  ad  Chri- 
stum ducem,  hebdomades  septem  et  hebdomades  sexaginta  duae  erunt. 
Item  inferius  :  Confirmabit  autem  pactum  multis  hebdomas  una^ 
et  in  dimidio  hebdomadis  deficiet  hostia  et  sacrificium.  Cuius  certe 
textus  expositio  nemini  alii  convenientius,  quam  Ohristo,  tribui 
potest.  Ex  quo  patet  quod  propter  illura  talis  Scriptura  facta  sit; 
alioquin  ipse  Deus  (ut  praedictum  est)  causam  errori  nostro  de- 
disset;  qui,  cum  prohibere  posset,  in  alio  vaticinium  id  ad  unguem 
impleri  passus  sit. 


Sed  iam  ad  expositionera  accedamus.  Quia  enim,  ut  ex  prae- 
cedentibus  patet,  lesus  venit  ad  expellendos  errores,  et  ad  indù- 


Digitized  by 


Google 


—  357  — 

le  quali  parole  possiamo  facilmente  intendere  i 
essere  il  vero  Messia:  perocché  queste  settimane 
pò  che  le  sono  passate,  e  non  è  apparito  altri  i 
attribuire  queste  parole,  se  non  lui.  Perocché  nel 
tura  per  la  settimana  non  s' intende  altro  che  o 
sette  anni:  come  si  legge  nel  Levitico  al  23  e  25 
tanta  settimane  di  anni  sono  490  anni  ;  li  quali 
Daniel  insino  a  ora  sono  passati  circa  quattro  v 
cuno  dicesse  che  Daniel  per  la  settimana  non 
giorni  0  sette  anni ,  ma  qualche  altro  tempo  i 
manderemo  a  lui,  che  tempo  è  questo:  e  non  pot 
re  autenticamente  altro  che  quel  che  abbianjo  dett 
che  ogni  tempo  che  lui  darà  senza  autorità  della 
fatto  e  trovato  da  lui.  Certo,  se  per  la  settimana  E 
intendesse  altro  numero  de*  di,  o  di  anni,  che  quell 
nelle  Scritture,  non  lo  avendo  dichiarato  né  a  Dani 
indarno  sarebbe  fatta  questa  profezia;  perchè  la  ne 
gibile  ;  anzi  saria  causa  di  errore  e  di  confusione.  B 
dire  che  il  tempo  del  Messia  è  passato;  e  che  lui 
Né  si  può  rispondere  che,  avvenga  che  sieno  i 
settimane,  nientedimeno  non  è  ancora  venuto  il 
Daniel  e  li  altri  profeti  non  determinaiio  quanto 
bia  a  stare  a  venire  dopo  questi  prenominati  ter 
seguiteria  che  i  profeti  non  avessino  detta  alcu 
del  Messia  :  si  eziandio  perchè  Daniel  apertame 
Sappi  dunque  e  attendi  bene  che  dal  principio  della 
reedificare  lerusalem  insino  a  Cristo  duce^  saranno 
e  settimane  sessantadue;  e  sottogiunge  :  Confirmerà 
una  settimana;  e  in  mezzo  la  settimana  mancherà  U 
crificio  ;  V  esposizione  delle  quali  parole  certo  nor 
buire  ad  altri  che  a  Cristo  nostro.  Per  la  qual  co 
questa  Scrittura  è  fatta  per  lui;  e  altrimenti  1 
causa  del  nostro  errore,  lasciando  adempiere  in 
li  ha  prenunziato  del  Messia. 

Ma  mettiamo    mano  alla   esposizione.  Da   quel 
detto  di  aopra  è  manifesto  che  Gesù    venne  nel   i 


Digitized  by 


Google 


—  358  — 

bene  beateque  vivendum,  quod  quidem  per 
lia  eflFecit,  bene  dicitur:  Septuaginta  hébdomu- 
im,  abbreviatae  sunt,  id  est  a  Deo  decretae, 
,  et  super  urbem  sanctam  tuam^  quìa  primum 

Ut  consummetur  praevaricatio  et  finem  accipiat 
tur  iustitia  sempiterna.  Quae  omnia  (ut  con- 
rrarum  iani  impleta  sunt.  Cum  vero  omnium 

aliud  quam  lesum  Nazarenum  loqui  videan- 
in  textu  :  Et  impleatur  visio  et  prophetia^  et 
iritu  Sancto  in.  sua  conceptione ,  Sanctus 
US  Christus,  quo  meliorem  et  sanctiorem  un- 
m,  superius  a  nobis  enarrata  testantur.  Quia 
igna  memoratu  varia  diversaque  facta  sunt, 
poris  accurate  distinguit.  Primo  de  hebdoma- 
Dnem  faciens,  quia  in  bis  annis  summa  cum 

et  civitas  nova  aediticatione  instaurata  est; 
la  continetur.  Secundo  sexaginta  duas  hebdo- 
libus  ludaei  (ut  in  Machabaeorum  historiis 
:ati  sunt.  Tertio  hebdomadam  unam  enume- 
nitio  coepit  lesus  praedicare,  et  eiusdem  di- 
tribus  enim  annis  cum  dimidio  praedicavit; 
'^angelium  populis  annuntiaverunt,  ostenden- 
tjacrifìcia,  quae  venturum  Christum  significa- 
jsaria  et  persolvenda  non  erant;  quia,  prae- 
tre  debet  figura. 

;•  ait:  Scito  igitur  et  animadverte:  ab  exitu  sermo- 
\tur  Hierusalem  usque  ad  Christum  ducem  hebdo- 
)mades  sexaginta  duae.  Quia  scilicet  in  fine  ha- 
jt  in  principio  septuagesimae  praedicans  Chri- 
s  facere  coepit,  ut  aperte  Doctores  nostri  ex 
clarant.  Quae  quia  ubique  legipossunt,brevita- 
3U8.  Et  rursum^  scilicet  in  primis  septem  hebdo- 
ir  platea,  et  muri  in  angustia  temporum.  Et  post 
a  duasy  videlicet  in  medio  hebdomadis  septua- 
^ristus.  Nam  post  septuaginta  duas  hebdoma- 
um  coepit  verbo   et  opere  se  cunctis  patefa- 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  360  — 

cere,  coeperunt  et  ludaei  in  illius  pernitiem  conspirare.  In  me- 
dio autem  hebdomadis  eam  crucifixerunt  Et  quia  coram  Pilato 
illum  ipsi  ludaei  ultro  negarunt,  dicentes  :  Non  habemus  regem 
nisi  Caesarem^  fuerunt  ab  ultore  scelerum  Deo  non  iniuria  repro- 
bati. In  quorum  locum  populus  gentilis  '  vocatus  est.  Propterca 
sequitur:  Et  non  erit  eius  populus^  qui  eum  negaturus  est  Insuper, 
propter  hoc  peccatum  clades  eorum  ostenditur,  cum  dici  tur  :  Et 
civitatem  et  sanctuarium^  idest  templum,  dissipabit  populus^  scili- 
cet  romanus,  cum  duce  venturo,  scilicet  Vespasiano  et  Tito.  At- 
que  inde  dispersos  et  venditos,  absque  ulla  redemptione  vel  reae- 
difìcatione  dirutae  urbis  et  templi,  sequens  declarat  textus  dicens: 
Et  finis  eius  vastitaSy  et  post  finem  belli  statuta  desolatio. 

Quoniam  vero  se  missurum  Deus  patriarchis  et  prophetis 
Messiam  promiserat,  qui  eis  regnura  caelorum  aperiens  legem 
novam  praedicaret,  ut  Hieremiae  XXXI  habetur  dicentis:  Ecce 
dies  veniente  dicit  Dominus ,  et  feriam  domui  Israel  et  domui 
luda  foedus  novum ,  non  secundum  pactum  quod  pepigi  cum  pa- 
tribus  vestris  in  die  qua  apprehendi  manum  eorum^  ut  educerem 
eos  de  terra  Aegypti;  pactum  quod  irritum  fecerunt,  et  ego  domina- 
tus  sum  eorum;  sed  hoc  erit  pactum  quod  feriam  cum  domo  Israel; 
post  dies  Mos  (dicit  Dominus)  dabo  legem  meam  in  msceribus  eorum, 
et  in  corde  eorum  scribam  eam;  et  ero  eis  in  Deum,  et  ipsi  erunt 
mihi  in  populum:  subditur  itaque  in  Daniele:  Confirmabit  autem, 
idest  per  sanguinem  suum  et  per  suam  et  Apostolorum  prae- 
dicationem,  pactum,  id  est,  Novum  Testamentum,  multis,  non 
omnibus,  quia  non  omnes  credidorunt,  hebdomas  una,  scilicet 
ultima;  et  in  dimidio  hebdomadis  deficiet  hostia  et  sacrificium;  quia 
in  hoc  dimidio  occisus  fult  Ohristus  lesus,  quem  omnes  hostiae 
et  sacri flcia  veteris  legis  referebant.  Merito  itaque,  superveniente 
luce,  umbra  cessavit,  Cum  vero  templum  pristinum  cum  suis 
sacrificiis  postmodura  inutile  omnino  foret,  voluit  Deus  ut  pro- 
phanaretur,  ac  tandem  funditus  destrueretur.  Unde  sequitur:  Et 
erit  in  tempio  abominatio  desolationis.  In  loco  enim  in  quo  Arca 
erat,  erecta  est  Adriani  imperatoris  statua.  Quam  ideo  aboiai- 
nationem  vocat,   quia  apud  ludaeos  omne  idolum    abominabile 


Digitized  by 


Google 


—  361  — 

luogo   tali    libri    sono    divulgati.    E   perchè 
Cristo  dinanzi  a  Pilato   dicendo  :  Noi  non  ab 
sarcy  giustamente  furono  da   Dio  riprovati  ; 
assunto  il  popolo  gentile:  e  però  ben  disse:  1 
quello  che  lo  negherà.  E  perchè  per   questo 
sipati,  sottogiunge  :  E  la  città  e  il  santuario^ 
perà  il  popolo,   cioè  il  popolo  romano,    col  d\ 
che  fu  Vespasiano  e  Tito.  E  perchè    i   Giude 
te  distrutti  e  dispersi,  e  la  città  minata,  se^ 
èuo  sarà  distruzione  ;  e  di  poi  la  guerra  fermi 


Ma  nota  che  Dio  avea  promesso  ai  patr 
mandare  il  Messia,  il  quale  aprisse  loro  il  r 
dicasse  una  nuova  legge.  Onde  è  scritto  in  lei 
Ecco,  dice  il  Signore,  che  vengono  e'  giorni,  r 
patto  nuovo  con  la  casa  di  Israel  e  con  la  cas 
condo  il  patto  che  io  feci  con  li  padri  nostri^ 
mano  per  condurli  fuara  di  Egitto;  il  quale  pi 
to;  io  li  ho  signoreggiati.  Ma  questo  sarà  il  pc 
casa  di  Israel;  che  da  poi  quelli  giorni,  dice  i 
mia  legge  nelle  viscere  loro,  e  scriverolla  nel  a 
Dio  loro,  e  loro  saranno  il  mio  popolo.  E  però  b( 
firmerà  il  patto  a  molti  una  settimana;  cioè  Cris 
e  per  la  sua  predicazione,  e  per  quella  delli  A] 
patto  del  nuovo  Testamento  non  a  tutti,  perchè 
ma  a  molti,  una  settimana,  cioè  la  ultima,  in 
cherà  la  ostia  e  il  sacrificio;  perchè  in  mez 
fu  crocifisso  Cristo  Gesù  ,  il  quale  era  figura 
sacritìcii  della  legge  antica;  meritamente  dum 
come  ombra  essendo  venuta  la  luce.  E  perei 
con  li  suoi  sacrificii  era  fatto  inutile,  volse 
nato  e  totalmente  distrutto.  E  però  seguita 
tempio  sarà  la  abominazione  della  desolazion 
dove  era  l;i  Arca  di  Moisè,  fu  posta  la  statu 
ratore,  la  quale    è  dimandata  abominazione, 


Digitized  by 


Google 


—  362  — 

eorum  sacriflcia  referri  potest,  quae  abominabilia 
t.  Denìqiie  quia  ludaei  nonnisi  in  fine  mundi  ad 
onvertentur,  concludit  Daniel:  Et usque ad consum- 
\eìn  perseverabit  desolatio.  Quod  pariter  Oseae  tertio 
j  verbis:  Dies  multos  expectabis  me,  non  fornicaberis, 
lolis,  ludaei  enim  non  sunt  idolatrae  ;  neque  post 

de  Babylonica  captivitate,  exceptis  forte  perpau- 
achabaeorum,  in  hunc  usque  diem  idola  coluerunt. 
^  virOy  idest  Christo  lesu;  sed  et  ego  expectabo  te, 
i  sedebtint  jUii  Israel  sine  rege  et  sine  principe  et  sine 
e  altari  et  sine  ephod  et  sine  teraphim.  Et  post  haec 
Israel,  et  quaerent  Deum  suum  et  David,  id  est  Cliri- 

David,    regem  suum,  et  pavebunt  ad  Dominum,  et 

in   novissimis  dierum. 


quam  apte  et  rationabiliter  huiusraodi  prophetia 
eno  explanatur.  Idemque  de  omnibus  aliis,  si  quis 

lejrerit,  comperietur.  Sed,  ut  ad  rem  propositam 
3t  Messi.ie  tempus  iam  transactum  esse.  Cura  ergo 
li  Messiae  proprielates  conveniant,  praeter  lesum 
ict^nus  apparuerit,  et  praefixa  divinorum  oraculo- 
n  eo  consummata  transierint,  et  multae  etiara  tem- 
inationes  a  ludaeorum  raagistris  dehinc  positae  eos 
im  expectare  JVIessiam  delirum  atque  irapium  est. 
postrema  eorura  testatur  captivitas,  si  omnia  ipso- 
Qsiderautes,  Babylonicae  capti  vi  tatis,  de  qua  totiens 

ac  figuris  per  prophetas  fuerat  pnienunciatum, 
ira  comparemus,  Babylonicae  siquidem  captivitatis 
lis  libris  asserunt  eorum  scelera  ac  flagitia  innu- 
praesertira  idolatriae  peccatum  fuisse;  quod  inter 
t  est  maximura.  In  ipsa  antera  captivitate  non  de- 
5  prophetae  virique  sancti,  qui  illos  usquequaque 
Captivitatis  insuper  eiusmodi  terrainus,  septuagin- 
norura,  eis    praenunciatus  fuit,  ultra  quera  captivi 


Digitized  by 


Google 


—  363  — 

Giudei  ogni  idolo  era  abominabile.  Questo  ancora  si 

rire  ai  sacrificii  loro,  i  quali  sono  fatti  abominabili  ap 

Finalmente,  perchè  i    Giudei  non  si   convertiranno  a 

non  In  fine  del  mondo,  conclude  Daniele  e  dice:  E  insi 

sumazione  e  fine  persevererà  la  desolazione.  La  qual  cos 

Osea  profeta  al  terzo  capitolo  con  queste  parole:  Tu  m 

molti  giorni y  non  fornicherai^  cioè  non  farai  idolatria:  e 

perchè  i  Giudei,  da  poi  che  tornarono  dalla  cattività  e 

insino  a  questo  giorno,  eccetti  alcuni  pochi  al  tempo  d 

non  hanno  fatto  idolatria.  E  non  sarai  con  uomo^  idest 

G^sù.  E  io  ancora  aspetterò  te:  perchè  molti  giorni  sede 

gliuoli  di  Israel  senza  re  e  senza  principe  e  senza  sacri 

altare    e    senza   ephoth,  cioè    senza   veste    sacerdotali 

theraphin^    cioè    senza    li    ornamenti    del    tempio.    E 

sto    ritorneranno    li    figliuoli    d*  Israel,  e  cercheranno  i 

Davida  cioè  Cristo  nato  di  David,  re  suo:  è  staranno  i 

nanzi  al  Signore,  aspirando  a'  beni  eterni  netti  dì  novi^ 

Ecco  dunque  quanto  razionabilmente  questa  profe 

ne   dì   Gesù  Nazareno.   E   questo    medesimo  si  vede 

profezie  da  chi  le  legge  diligentemente.  Ma,  ritorna 

posito,  diciamo  che,  essendo   già  passato    il   tempo   ( 

non   solamente  quello  che   è  determinato    dalle  sacre 

ma  ancora  quello  che  è  stato  prefisso  da  molti  maest 

dei,  e  non   essendo  appai-so  alt)o  uomo  che  Gesù  Na 

quale  convengano  tutte  le  proprietà  del  Messia,  non  si 

che  lui  non  sia  Cristo  promesso  nella  legge  e  nei  pr 

Questo  medesimo  testifica  questa  ultima  loro  catti 

la  compariamo  diligentemente  alla  cattività  di  Babi 

quale  fu  tanto  profetato.  Perchè  certa  cosa  è  che  quel 

avvenne  a  loro  per  i  gravi  peccati  che  fecero,  e  mai 

per  il  peccato  della  idolatria,  il  quale  è  maggiore  d 

tri.  E  nientedimeno  in  tal  cattività  non   mancarono 

e  profeti  e    uomini  santi    che  li  consolavano  ;  e  dipc 

questo  flagello,  se  non  settanta  anni.  Ma  questa  ultin 

ha  già  passati  i  mille  quattrocento  anni ,  nella  quah 

destituiti  di    ogni  consolazione,    senza   principi,  senz 


Digitized  by 


Google 


—  364  — 

non  fuerunt.  Haec  autem  ultima  eorum  captivìtas  ìam  ad  quin- 
quaginta  supra  mille  et  quadrigentos  annos  usque  perduravit. 
Quihus,  omni  divina  consolatìone  destituti,  neque  duces^  neque 
prophetas,  neque  sanctos  viros,  nec  quemquam^  qui  huius  capti- 
vitatis  terminum  eis  praeuuntiet,  habuerunt.  Neque  vero  huius 
afflìctionis  causam  idolatriae  peccato  adscribere  possunt;  quia  (ut 
diximus)  post  captivitatem  Babylouicam,  paucis  exceptis,  in  quos 
Machabaei  ulti  sunt,  tale  peccatum  non  admisisse  perhibentur. 

Qaaeramus  ergo  a  ludaeis ,  quae  tantae  io  eos  divinae 
vindictae  sit  causa,  ut  in  omnem  terram  dispersi  et  apud  cunctas 
nationes  ludibrio  odioque  habiti,  iusatiabiles  poenas  luant.  Cur 
hoc,  inquam,  ludaei?  Nempe  ideo  usquequaque  dispersi,  ut  scri- 
ptorum  vestrorum  monumenta  in  testimonium  Messiae  Christi- 
que  nostri  circumferatis  ;  ne  aos  scilicet  habeamur  de  veritate 
suspecti.  Cur,  inquam,  post  mille  iam  et  quingentos  a  Hierusa- 
lem  eversione  annos,  incerti  adhuc  erratis,  cunctis  odiosi  natio- 
nibus  et  miserabiliter  afflicti  ?  Quae  tantae  est  adversus  vos 
causa  vindictae?  Cur  vos  clementissimus  Deus  genus  electum, 
genus  sibi  peculiariter  consecratum,  post  tot  poenas  minime  re- 
spicit?  Oum  itaque  propter  eorum  scelera,  et  potissimum  pro- 
pter  idolatriae  peccatum,  ludaei  septuaginta  annorum  tantum- 
modo  captivitatem  perpessi  sint,  variis  tamen  prophetarum  ora- 
culis  interea  confirmati;  in  hac  autem  postrema  diuturnaque 
ac  sine  termino  aut  uUo  divino  sublevamento  miseram  aerum- 
nosamque  conditionera  perferant,  raaius  profecto  aliquod  quam 
idolatriae  scelus  imputari  illis  oportet.  Quid  autem  maius  asse 
potest,  quam  Messiae  illis  promissi  conteraptus,  persecutio  et  occi- 
sio  pessimaque  centra  eum  obstinatio?  Quam  ob  causam  procul 
dubio  tot  malis  obnoxii,  lesum  hunc  verum  esse  Messiam  in 
quera  tam  graviter  deliquerunt,  confiteri  deberent. 

Item,  cum  nullum  sanctitatis  et  veri  divinique  cultus  vesti- 
gium  amplius  in  eis  appareat,  sed  solum  avaritiae  studium  in 
usuris  cumulandisque  pecuniis  sequantur,  atque  omni  careant 
prophetia,  nuUumque  indicet  signum  Deum  cum  illis  esse:  in 
populo  vero  gentili  omnis  vitae  sanctimonia,  magnaque  et  miran- 
da opera,  quae  superlus  commemorata  fuerunt,  facta  cernantur; 


Digitized  by 


Google 


F^'^fr 


-   365  — 


uomini  santi.  Né  Dio  li  ha  mai  consolati  di  fare  prenun2 
il  termine  di  tale  cattività:  e  la  causa  non  è  però  stat 
cato  dell*  idolatria  ;  perchè  in  tal  peccato  non  sono  ine 
me  abbiamo  detto  di  sopra,  da  poi  la  cattività  di  Babi 


Dimandiamo  dunque  ai  Giudei  qual  sia  la  causa  di  1 
Dizione,  essendo  loro  dispersi  per  tutto  il  mondo  e  fatti 
tutti  gli  uomini.  Certo,  essendo  il  peccato  dell' idolatria 
e  non  avendo  loro  fatto  tal  peccato  già  sono  tante  cen 
anni,  doveriano  stare  manco  in  cattività  questa  secon 
che  la  prima,  e  avere  ancora  più  consolazione.  Chi  i 
dunque  che  qualche  altro  peccato  hanno  fatto  maggiore 
è  r  idolatria  ?  il  quale  non  può  essere  altro  che  avere  < 
odio  crocifisso  il  vero  Figliuolo  di  Dio,  il  quale,  si  pei 
si  per  li  miracoli,  si  etiam  per  le  profezie,  conosceva! 
il  Messia  a  loro  mandato  :  e  nientedimeno  lo  crocifi 
la  loro  perfidia  e  gran  malizia;  nella  quale,  eccetto  al 
che  reliquie,  sono  perseverati  insino  a  quest*  ora  pn 
però  sono  dispersi  per  il  mondo ,  acciocché  per  tutto 
testimonio  della  nostra  fede. 


Item,  non  essendo  apparso  già  gran  tempo,  né  appa 
Cora  nel  popolo  ebraico  alcuno  vestigio  di  santità  e  di  \ 
divino,    ma  solamente  avarizia  e  altri  peccati,  massima 
mancata  in  loro  la  profezia ,    e    non    dimostrando  Dio 
segno,  come  fece    ne'  tempi  passati,  loro  essere  il  suo 
essendosi  vista  e  ancora  vedendosi  nella  Chiesa   dei  gè 


Digitized  by 


Google 


—  366  — 

ihiae  impletam  prophetiam  primo. capi tulo  in 
daeos  dicentis:  Non  est  mihi  voluntas  in  vobis^ 
lunty  et  munus  'non  suscipiam  de  manu  vestra; 
que  ad  occasum^  magnum  est  nomen  meum 
ìinus  exercituum,  et  in  omni  loco  sacrificatur 
?o  oblatio  munda;  quia  magnum  est  nomen 
:it  Dominus  exercituum.  Alioquin,  si  Deus 
jset,  quandoquidern  ludaeos  deseruit,  seque- 
rtalium  cura,  is  nuUam  humanarum  rerum 
t. 

ìniraas  Deus  non  negligat,  multo  rainus  ne- 
i  per  ora  prophetarum  multo  minora  iis 
ab    eius  discipulis  in  orbe    terrarum    gesta 

nam  de  quolibet  fere  etiam  exiguo  regno, 
itis,  Ammonitis  et  sirailibus,  vaticinia  extant: 

de  incomparabilibus  Christi  eiusque  disci- 
libus  universus  mundus  immutatus  est,  ni- 
3monuisse;  praesertim  cum  omnia,  quae  ab 
ds  tentata    aut  illata  sunt  mala,  quemadmo- 

praenuntiata  sint.  Sed  nulla  gens  ludaeis 
que   intulit   detrimenta   quam    christianum 

nulla  facta  esset  mentio,  frustra  in  mino- 
ine  et  instantia  per  prophetas  fuissent  prae- 
laximis  omnium  calamitatibus,  in  tantoque 
,  nihil  ab  ipsis  prophetis  accepissent.  Cuna 
'as  sit,  concedere  oportet  de  lesu,  eiusque 
procul  dubio  cecinisse.  Sed,  si  diligentius 
eius  considerentur,  illa  tantummodo  oracu- 
isunt,  quae  de  Messia  scripta  fuerunt  ;  quo- 
su  Christo  inter  omnes  homines,  qui  in  hanc 
ipparuerunt,  aocomodari  possunt:  cui  soli  om- 
tates  et  Scripturarum  omnium  interpreta- 
atet  igitur  verum  ipsum  esse  Messiam,  nisi 
)  fuisse  deceptos  (quod  absonum  impium- 
mdum. 


Digitized  by 


Google 


—  367   — 

santità  di  vita,  ogni  buon  culto  e  mirabili  e  stupende 
Cristo  e  dei  suoi  santi,  come  abbiamo  narrato  di  sop 
festa  cosa  è  che  la  profezia  di  Malachia  profeta  è  aden 
quale  parla  in  persona  di  Dio  ai  Giudei  in  questo  r 
mia  volontà  non  è  in  voi^  dice  il  Signore  delti  eserciti;  ( 
ceverò  alcuno  dono  dalle  mani  vostre;  perchè  dallo  oriente 
dente  è  grande  il  mio  nome  nel  popolo  gentile^  dice  il  Sig 
eserciti;  ed  in  ogni  loco  è  sacrificato  ed  offerto  al  nome  n 
oblazione,  perchè  è  grande  il  nome  mìo  nelle  genti,  dice  il  Sii 
eserciti.  Certo  se  Dio  non  fosse  col  popolo  gentile,  non  es 
Cora  con  l'ebraico,  seguiterfa  che  lui  avesse  abbandonato 
Item.,  se  Dio  non  sprezza  le  cose  minime,  non  spre 
cora  le  massime.  Avendo  dunque  fatto  pronunziare 
innumerabili  cose  molto  minori  di  quelle  che  ha  fat 
e  la  sua  Chiesa,  come  di  certi  piccoli  regni,  cioè  dell 
Moabiti  e  Ammoniti  e  simili  altri;  mirabiì  cosa  sar 
avesse  con  silenzio  passate  le  opere  di  Cristo  slupenc 
me  avendo  fatto  pronunziare  tutti  i  mali  che  sono  p 
ai  Giudei,  innanzi  che  venissero.  Non  avendo  dunq 
fatto  maggiori  e  più  diuturni  mali  ai  Giudei  che  V  i 
Cristo ,  non  si  può  dire  razionabilmente  che  Dio  i 
fatto  menzione  di  lui  nelle  sacre  scritture,  avendo  ft 
zione  di  Nabucdonosor,  e  di  altji  re  e  popoli  che  ha 
loro  minor  mali  che  i  Cristiani.  Facendo  dunque  le 
menzione  di  Cristo,  e  comparando  le  opere  sue  alle  p 
profeti ,  chiaramente  si  vede  che  a  lui  non  si  possono 
altre  profezie  che  quelle  che  appartengono  al  Messia, 
pare  nelle  esposizioni  de'  nostri  sacri  dottori.  Bisogn 
dire  0  che  Dìo  ci  ha  ingannati,  il  che  è  cosa  dastol 
Cristo  Gesù  sia  il  vero  Messia,  che  è  la  verità. 


Digitized  by 


Google 


—  368  — 

Praeterea,  Hebraeorum  historiae  perquirentes  scraper  inve- 
niemus  ante  Christi  adventum,  apud  eos  Deura  mirabilia  fecis- 
se  qualia  numquam  alibi  visa  sunt  :  sed  postquam  Ghristus 
advenit,  et  sui  .eura  non  receperunt,  mauum  pariter  Deus  sub- 
trahens,  omni  eos  vacuos  gratia   reliquit. 

Haec  etiam  obtenebratio  eorum  intellectus  declarat:  quia  po- 
stquam, veritate  contempta»  obscuratum  est  insìpiens  cor  eorum, 
tot  fabulas  mendaciaque  in  Thalmuthica  ipsorum  disciplina  con- 
fixere,  ut  nulli  hominum  magis  delirent.  In  exponendis  autem 
sacris  scripturis  tot  ac  tam  manifestis  implicantur  erroribus,  ut 
iam  amplius,  peccandi  consuetudine,  eos  errare  non  pudeat,  quasi 
familiaris  sit  ipsis  depravandi  mentiendique  licentia,  ac  de  teme- 
ritate  atque  indurata  obstinatione  sua  liceat  gloriarì. 

Pluriraae  aliae  rationes  centra  eos  afferri  possent:  sed  quia 
a  multis  sacris  doctoribus  efficaciter  copioseque  veritas  in  aper- 
to posita  est,  bis  paucis  contenti  simus,  quae,  si  cum  expositis 
in  secundo  libro  iungantur,  certissimam  fldem  facient  lesum 
Nazarenum  esse  verum  Deum  verumque  Messiam,  in  quo  leges 
omnesque  prophetae  conquieverunt. 

CAPVT  VI. 

HAERETICORVM   OMNE   DOGMA   FALSVM   AC  PERVEHSVM   ESSE. 

Nunc  contra  haereticos  disputandum  est,  qui,  licet  Christum 
eiusque  Evangelium  confiteantur,  variis  tamen  implicantur  erro- 
ribus.  Verum,  quia  singulorum  dogmata  recensere  ac  refellere  in 
maius  volumen  excederet,  quod  quidem  minime  necessarium 
est,  cum  a  sacris  doctoribus  ubique  confusi  profligatique  sint, 
omnes  uno  eodemque  ictu  semel  confodiemus. 

Primum  quidem  probabimus  oportere  universam  Ecclesiam 
uno  tantum  capite  gubernari.  Nam,  si  haeretici  credunt  divina 
providentia  homines  Ecclesiamque,  prò  qua  tot  mirabilia  Deus 
fecit,  regi  ac  gubernari,  concedere  oportet  Ecclesiae  regimen 
esse  optime  ordinatum,  utpote  ab  eo  dispositum,  per  quem  reges 
regnant  et  legum  conditores  insta  decernunt.  Multitudinis  autem 
regimen  optimum  est,  si  per  unum  regatur;  quod  ex  fine  regi- 


Digitized  by 


Google 


—  86 

Item^  se  noi  cerchiamo  bene 
innanzi  air  avvenimento  di  Cristi 
mirande  nel  popolo  ebraico;  ma  ( 
mai  si  è  visto  in  quel  popolo  coi 
nifesto  che  lui  è  abbandonato  da 

Questo  ancora  dichiara  la  cec 
pare  nella  loro  pazza   dottrina, 
vole,  che  ben  pare  che   abbino 
neir  esposizione  delle  scritture  s«3 
rori  e  cosi  manifesti,  che  è  meri 
pensarli,  non  che  a  scriverli. 

Molte  altre  ragioni  potremmo 
che  questa  materia  é  stata  dich 
dottori,  basteranno  queste  al  pres 
giugniamo  con  quello  che  abbian 
ranno  certa  fede  che  Gesù  Naza 
sia  promesso  da' profeti. 


CAPITO] 

CHE  LA   DOTTRINA   DEGLI  ERI 

Ora  abbiamo  a   disputare   coi 
confessino  Cristo  e   1'  Evangelio, 
molti  errori.  Ma  perchè  saremmo 
contro  tutte  le  loro  eresie,  la  qu£ 
essendo   stato   fatto  questo  sapiei 
dottori,  tutti  insieme  con  ragione 

Priraafidunque  proveremo  che  è 
sto  sia  governata  da  un  capo  sol 
che  la  divina  provvidenza  governa 
Chiesa,  per  la  quale  ha  fatte  cos( 
fessino  tal  governo  essere  ottimo, 
Governatore  del  tutto.  Ora  l'ottimo 
imperocché  per  uno  si  unisce  pii 
Savonarola  -  Tiiumphui  Crudi, 


Digitized  by 


Google 


—  370  — 

minis  patet,  qui  est  pax  subditoruni,  et  unltas.  Huius  autem  rei 
causa  congruentior  unus  est,  quam  multi;  ideo  Ecclesiae  regiraen 
ita  dispositum  esse  oportet,  ut  unus  toti  praesit  Ecclesiae. 

Militans  quoque  Ecclesia  a  triumphante  per  similitudinetude- 
rivatur;  inferiorum  enim  gubernatio  superiorem  ordiaem  imita- 
tur,  cui  quanto  flit  similior,  tanto  perfectior  existit.  Triumphaa- 
tis  autem  Ecclesiae  unus  est  Rector  et  Dominus,  scilicet  Deus  : 
unum  igitur  militantis  Ecclesiae  praesidem  esse  oportet. 

Item,  cum  naturalia  sint  ordine  mirifico  instituta,  tanto  magìs 
in  supernaturalibus  id  credendum  est.  Videmus  autem,  ubicum- 
que  in  naturalibus  regimen  apparet,  ad  unum  redigi  ;  quemad- 
modum  omnes  motus  ad  unum  primum  motorem,  apes  ad  unum 
regem,  omnia  animalis  membra  ad  cor  denique  diriguntur,  iti- 
demque  in  reliquis  et  in  unoquoque  genere  dure  oportet  unum 
pripaum,  quod  est  aliorum  mensura.  Ergo  in  Ecclesia  Dei  tanto 
magis  necessarium  est  caput  unum,  ad  totius  populi  christiani 
gubernationem,  quanto  omnia  regimina  sua  dignitate  excellìt. 

Item ,  omnes  haeretici,  aut  nobiscum,  in  novo  testamento 
tantum,  aut  in  utroque  conveniunt.  Sed  in  utroque  unum  caput 
Ecclesiae  decernitur  :  nam  Oseae  primo  legitur  :  Congregàbuntur 
FUii  Inda  et  Fila  Israel  pariter,  et  ponent  sibimet  caput  unum. 
Et  Ioannis  decimo:  Fiet  unum  ovile,  et  unus  Pastor. 


Ncque  id  soli  Christo  rationabiliter  tribuendum  est;  ita  quod 
post  suam  ascensionem  in  coelum  absque  duce  ac  vicario  Eccle- 
Siam  reliquerlt:  maxima  namque  inde  confusio  sectioque  in 
partes,  et  variarum  opinionum,  praesertim  circa  fideni  et  bo- 
nos  raores,  incerta  determinatio  sequeretur.  Non  enim  sciri  posset 
quae  ut  potissima  esset  tenenda  sententia,  nuilaqueiustitiani  ad- 
ministrandi  ratio  aut  facultas  haberetur;  $ed  etiam  ipsius  Christi 
verbis  repugnaret,  quandoquidem  siugulariterPetro  iniunxit:  Pasce 
oves  meas:  (loan.  cap.  XXI,  v.  18),  et  iterum  :  Petre^  rogaci  prò 
tSy  ut  non   deficiat   fides    tua  ;  et  tu    aliquando  conversus  confirma 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  371  — 

la  quale  unione  e  pace  è  fine  del  governo.  Esseni 
governo  della  Chiesa  ottimo,  è  necessario  che  tutta 
governata  per  uno. 

Item^  il  governo  delle  cose  inferiori  naturalmen 
governo  delle  superiori,  al  quale  quanto  più  si 
tanto  è  più  perfetto.  Dunque  il  governo  della  Chic 
seguitando  il  governo  della  trionfante,  nella  qual 
governatore,  che  è  Dio,  bisogna  che  anche  in  lui 
dal  quale  sia  ordinato  e  retto. 

Item^  le  cose  soprannaturali  sono  più  ordinate  eh 
Ma  noi  vediamo  nelle  cose  naturali  che  dove  è  gov 
uno  solo  regge  ;  come  le  api  hanno  uno  solo  re, 
del  corpo  sono  governati  e  retti  dal  core.  Essenc 
governo  della  Chiesa  sopranaturale  e  eccellente  soi 
verni,  bisogna  che  sia  ordinato  per  un  solo  govern 


Item^  tutti  gli  eretici  sono  d'accordo  con  noi,  o  s 
nuovo  Testamento,  o  nel  nuovo  e  nel  vecchio  insier 
discordino  poi  nella  intelligenza  di  quelli.  Ma  ne 
I*  altro  si  determina  che  abbia  a  essere  un  capo 
Onde  in  Osea  al  primo  cap.  si  legge  cosi  :  Cong\ 
figliuoli  di  Giuda  e  i  figliuoli  di  Israel;  e  faranno 
capo.  E  in  santo  Giovanni  al  X  cap.  dice  il  Salv 
farà  uno  ovile  e  uno  pastore. 

Né  si  può  dire  razionabilmente  che  Cristo  s 
della  Chiesa,  che,  essendo  asceso  in  cielo,  V  abbi 
terra  senza  altro  capo  ;  perchè  da  questo  ne  na 
divisione  e  confusione  in  essa  ;  perchè  le  varie  e 
la  fede  e  circa  il  ben  vivere  cristiano  non  si  potr 
nare,  non  si  sapendo  a  quale  sentenza  si  avess 
però  il  nostro  Salvatore  singolarmente  disse  a  sante 
le  mie  pecorelle,  E  in  un  altro  luogo  :  Pietro^  io  ho  i 
acciocché  non  manchi  la  fede  tua,  E  tu  converso  alci 
firma   li   tuoi   fratelli.  Per  la  quale  parola  dimostra 


Digitized  by 


Google 


—  372  — 

'es  tuos  (Lue.  cap.  XXII,  v.  32).  Quapropter  Petrum  vicarium 
1  ostendebat:  quod  etiam  apertiua  expressit,  cura  dixit:  Tu 
itruSj  et  super  hanc  petram  aedifìcaho  Ecclesiam  meam^  et  por- 
ri feri  non  praevaUbunt  adversus  eam.  Et  tibi  dabo  <^laves  te- 
'oelorum,  et  quodcumque  ligaveris  super  terram^  erit  ligatum 
coeliSj  et  quodcumque  solveris  super  terra m^  erit  solutum  et  in 

(Matth.  cap.  XVI,  v.  18,  19). 
on  autem  dicendum  est  hanc  dignitatem  uni  Petro  et  non 
posteris  esse  concessam  ;  cura  Ecclesiam  pari  ordine  usque 
lem  seculi  duraturam  Christus  instituerit.  Unde  discipulia 
omnium  fldelium  vices  tenentibu.s,  ait:  Ecce  ego  vobiscum  sum 
bus  diebus  usque  ad  consummationem  saeculi  (Matth.  e.  XXVIII^ 
).  Et  Esaias,  e.  IX,  v.  7,  inquit:  Super  solium  David  et  super 
tm  eius  sedebity  ut  confirmet  illud  et  corroboret  in  iudicio  et 
ia,  amodoj  et  usque  in  semptternum.  Sequitur  ergo  ut  ministe- 
hoc,  perpetua  successione,  usque  ad  consummationem  saeculi^ 
uam  ipsi  Ecclesiae  perutile  omninoque  necessarium,  sit  con- 
itum.  Cum  itaque  Petrus  fuerit  a  Christo  vicari us  totìusque 
jsiae  pastor  subrogatus,  consequens  est  ut  omnes  Petri  succes- 
eamdem  habeant  potestatem.  Cumque  Episcopi  Romanae  Se- 
ocum  Petri  teneant,  manifestura  est  Romanam  EJcclesian» 
um  ecclesiarum  esse  ducem  atque  magistram,  omniumque  fi- 
m  congregationem  Romano  esse  Pontifici  uniendam.  Qui  erga 
nitate  Romanaeque  Elcclesiae  doctrina  dissentit,  proculdubia 
levia  oberrans  a  Christo  recediti  sed  omnes  haeretici  ab  ea^ 
rdant,  ergo  ii  a  recto  tramite  declinant,  neque  Christian!  ap- 
ri possunt.  Haereticus  enim  ille  dicitur,  qui  sacrae  Paginae 
crosantae  Romanae  Ecclesiae  doctrinam  pervertens,  quam 
Ltur  sectam  sibi  deligens,  in  ea  obstinate  perseverat. 
em,  ut  saepe  dictum  est,  veris  vera  concordant,  omniaque^ 
sese  mutuo  conflrmant.    Sed    haeretici  ita  invicem  dissen- 

ut  in  nullo  fere  conveniant;  quinimmo  alternis  se  feriunt 
s,  adeo  ut  nil  in  eis  solidi  inveniatur.  Ex  hoc  ergo  cogno- 

quod  a  veritate  sunt  alieni.  Romanae  antera  Ecclesiae 
ina  in  iis  quae  et  ad  tìdem  et  ad  bonos  mores  pertinente 
ist;  cumque  innumerabiles    fere    sint    catholici  doctores,  ia 

ab  ea  aut  dissentiunt,  aut  dissentire  volunt. 


Digitized  by 


QjOo^^ 


—  373  — 

Pietro  vicario  suo;  come  più  apertamente  espresse,  quan( 
Tu  se'  Pietro^  e  sopra  questa  pietra  edificherò  la  Chiesa  m\ 
porte  dello  inferno  non  prevarranno  contro  lei.    E  darotti 
de'  cieli;  e  quello  che  tu  legherai  sopra  la  terra^  sarà  legat 
Io;  e  quel  che  tu  solverai  sopra  la  terra ^  sarà  soluto  in  cif 


E  non  si  può  dire  che  questa  autorità  fosse  data  solo 
Pietro,  e  non  ad  altri  uomini  che  avessino  a  seguitare; 
promesso  Cristo  che  la  sua  Chiesa  durerà  insino  alla 
mondo,  quando  disse  ai  suoi  discepoli,  i  quali  tenevano  Ja 
di  tutti  i  fedeli  :  Ecco  eh*  io  sono  con  voi  ogni  giorno,  int 
consumazione  del  secolo.  E  Esaia  al  Villi  cap.  disse  d 
Lui  sederà  sopra  il  solio  di  Davida  e  sopra  il  regno  suo,  ^ 
firmarlo  e  corroborarlo  in  giudicio  e  giustizia  in  sempiterno, 
seguita  che  nel  vicariato  di  Pietro  abbia  a  succedere  tut 
che  sono  subrogati  in  luogo  suo;  acciocché  sempre  sia  u 
nella  Chiesa  che  tenga  il  luogo  di  Cristo,  e  che  abbia  quell 
sima  potestà  che  ebbe  Pietro.  Con  ciò  sia  dunque  che  li 
romani  siano  successori  di  Pietro,  manifesta  cosa  è  che  h 
Romana  è  duce  e  maestra  di  tutte  le  altre,  e  che  tutti 
cristiani  si  debbono  unire  nel  Pontefice  Romano,  come  n 
suo.  Dunque  chi  si  parte  dalla  unità  e  dottrina  della  1 
Chiesa,  senza  dubbio  si  parte  da  Cristo.  Ma  tutti  gli 
si  partono  da  questa  dottrina ,  perchè  non  vogliono  sta 
determinazioni  della  Chiesa  Romana,  ma  ostinatamente 
tare  le  proprie  fantasie;  però  non  sono  Cristiani,  come  1 
samente  dicono. 

Item,  come  abbiamo  detto  spesso,  una  verità  concorda 
con  F altra;  e  le  dottrine  delli  eretici  sono  quasi  tutte  d 
ti;  che  è  segno  che  sono  piene  di  falsità  e  di  errori.  Ma 
trina  della  Romana  Chiesa  e  dei  suoi  dottori,  in  quello 
partiene  alla  fede  e  al  ben  vivere  cristiano,  è  tutta  un 
benché  gli  dottori  che  hanno  scritto  sieno  innumerabili. 


Digitized  by 


Goo^^ 


PTf"=^* 


—  374  — 

Itera,  Christi  et  railitantìs  Ecclesiae  regnum  non  modo  usque 
ad  consuramatiouem  saeculi  stabilitum  est,  sed  post  renovatio- 
nem  orbis  pariter  durabit  in  aeternum;  ut  Evangelium,  et  omnes 
Scripturae,  Sanctorumque  monumenta  testantur.  Haeretici  autem^ 
qui  et  vi  et  ingenio  catholicos  sunt  acerrime  persecuti,  in  acie 
contra  Romanam  Ecclesiam  stare  non  potuerunt  ;  sed  cum  suo- 
rura  pravitate  dogmatum  sectatorumque  pervicacia  funditus  cor- 
ruerunt.  Ex  quo  patet  eorura  falsa  voluraina  a  Deo  non  fuisse, 
nec  eorum  doctrinam  fuisse  christianara. 

Vita  insuper  eorum  multis  iofecla  sceleribus,  idem  potissime 
arguit,  quorum  nemo,  etiam  ex  praecipuis  haeresiarchis,  tara 
in  vita,  quam  in  morte,  in  honore  aut  veneratione  habetur  aut 
habitus  est  ;  sicuti  innumeri  contra  fideles,  quorum  memoria  in 
benedictione  permanet  in  aeternum,  quorum  etiam  cineres  os- 
saque  a  catholicis  adorantur,  natalisque  dies  summis  cum  lau- 
dibus  celebratur. 

Eorum  denique  libri  vanis  pieni  manifestissimisque  errori- 
bus,  non  modo  contra  sacram  scripturam,  sed  contra  rationera 
naturalem  veramqae  philosophiam  tendentibus,  revincuntur. 
Quia  ergo  satis  contra  eos  a  sacris  est  doctoribus  disputatum, 
iique  funditus  sublati  sunt,  non  oportet  in  hoc  nos  amplius  la- 
borare.  Illorum  etenim  doctrinae  perversaeque  relligionis  aboll- 
tio  fidera  facit  eorum  pravitatis  :  quoniam  quae  a  Deo  sunt,  cer- 
tara  rectitudinem  firmitatemque  habent,  ac  dissolvi  non  possunt- 


CAPVT   VII. 

MAHVMETANORVM   SECTAM   OMNI    RATIONE  CARERE. 

At  Mahumetani,  quodammodo  inter  ludaeos  et  haereticos 
medii,  postremo  nobis  loco  convincendi  supersunt.  Nam  et  lu- 
daeorum  circumcisionem  imitantur,  et  omnium  fere  haeretico- 
rum  errores  coacervarunt  ;  ideo  non  multo  labore  haec  contra 
illos  pugna  conficietur.  Si  quis  enim  inter  eos  versetur,  illorumqae 
mores   ac  relligionem    diligenter    consideret,    legiferique   Mahu- 


Digitized  by 


Google 


—  375  — 

IterUy  il  regno  di  Cristo  e  delia  Ctiiesa  militante  non 
mente  ha  a  durare  itisino  alla  consumazione  del  secolo  ,  i 
Cora  da  poi  rinnovato  che  sia  il  mondo,  nella  Chiesa  trio] 
durerà  in  eterno.  Con  ciò  sia  dunque  che  gli  eretici  i 
combattuto  contro  la  Chiesa  Romana,  e  siano  rimasti  pei 
per  tal  modo  che  le  loro  sette  e  dottrine  perverse  sono  al 
annichilate ,  appare  manifestamente  che  le  loro  congreg 
non  sono  state  della  Chiesa,  e  la  loro  dottrina  non  è  stata  d 

Ifem^  la  vita  loro  maculata  di  molti  peccati  manifesta 
questo  dimostra.  Onde  ninno,  etiamìn  li  primi  eresiarchi,  é 
avuto  in  tale  venerazione,  in  quale  sono  stati  gli  santi  della 
Chiesa,  a  loro  contrarli;  delli  quali  eziandio  le  ossa  e  le 
sono  adorate,  e  gli  giorni  della  morte  loro  sono  celebra 
somme  laudi  e  commemorazioni  della  santità  della  loro  v 

Item,  libri  degli  eretici  sono  pieni  di  vanità  e  manif 
mi  errori,  non  solamente  contrarli  alla  sacra  scrittura 
etiam  contro  la  ragione  naturale  e  la  vera  filosofia  ; 
qual  cosa  è  manifesto  che  la  loro  dottrina  njn  è  da  D 
perchè  sacri  dottori  hanno  sufficientemente  disputato  coi 
loro,  massime  essendo  già  quasi  tutti  estirpati  del  mondo 
di  quelli  che  manifestamente  hanno  combattuto  contro  la  i 
non  fa  bisogno  in  questa  parte  più  afl'aticarsi ,  perchè 
distruzione  è  manifesto  segno  che  non  erano  da  Dio,  anz 
sommamente  contrarli. 

CAPITOLO  VII. 

CHE  LA   SETTA  DE*  MAOMETTANI  È   TUTTA   IRRAZIONABl 

Perchè  Maomettani  sono  quasi  medii  tra  Giudei  e 
seguitando  loro  la  circoncisione  de' Giudei,  e  congregan 
loro  setta  quasi  tutte  le  eresie;  in  questo  ultimo  loco  e 
remo  centra  di  loro,  benché  sia  poca  fatica  a  convincer 
che  chi  conversa  con  loro,  e  vede  la  loro  religione,  e  1( 
Alcorano    di    Maumet,    facilmente   comprende    la  vanità 


Digitized  by 


Google 


•  —  376  — 

metis  pellegat  Alchorauurn,  quem  inviolabili  fide  tenendum  pu- 
tant,  facile  vanitatera  rei  deprehendet.  Omnis  namque  vera 
celligio,  aut  a  Daturali,  aut  a  supernaturali  lamine  proficiscitur. 
Sed  eorum  superstitio  penitus  confusa  a  neutro  horum  lamine 
provenit;  quivis  enim  vel  mediocriter  rationis  philosophiaeque  pe- 
ritasi tam  in  speculativis,  quam  in  practicis,  eam  relligrionem 
facile  subverteret,  cuius  auctor  se  litterarum  oranino  ignarum 
fuissie  ostendit.  Librum  enim  suum,  quem  Alchoranum,  id  est, 
praeceptorum  collectionem  vocat,  adeo  insulse  ac  confuse  tradi- 
dit,  ut  a  nemine  ordinem  ullum  in  eo  deprehendi  posse  existi- 
mem^  quod  praecipuum  ignorantiae  est  atque  secordiae  signum. 
Tot  praeterea  in  eo  fabulae,  totque  centra  bonos  mores  impera- 
ta vel  permissa  continentur,  quae  pbilosophi  ludibrìa  et  nefaria 
Qenserent,  ut  ea  irridere  satius  sit  quam  refellere.  Huiusmodi 
ergo-  relligio  ab  ipso  lamine  naturali,  cui  contraria  est,  proveni- 
re non  potest.  Neque  etiam  a  supernaturali  proveniet  ;  quid- 
quid  enim  naturali  lumini  adversatur,  ipsi  etiam  supernaturali 
coiitr^rium  est,  ut  postea  ostenderaus. 

'  Item,  quae  malo  inchoata  sunt  principio,  bonum  perraro,  vel 
UuiAquam  exitum  sortiuntur.  Sed  haec  secta  auctore  gloriatur 
Mabumete,  qui,  sicut  certa  tradit  historia,  prorsus  irrationabi- 
lis,  sceleratus,  adulter,  et  populorum  praedator  fuit  Cumque 
epilectico,  ut  fertur,  morbo  saepe  correptus  collaberetur,  inter- 
rogatus  cur  id  ei  contingeret,  se  angeli  colloquio  tunc  frui  re- 
ferebat.  Vi  autem  et  gladio,  non  rationibus  instructus,  pollicita- 
tionibus  primum,  malaque  arte  homlnes  rudes  ac  impuros  sibi 
adscivit,  quibus,paulatim  alios  in  suam  lasci viam  fabulosamque 
sectam  pellexit,  armisque  pervagante  licentia  imbellem  multitudi- 
nem  subegit.  Cum  ergo  origo  pessima  fuerit,  ncque  a  Deo  coe- 
pisse,  neque  bone  potest  fine  concludi. 

In  Alchorano  item  Mahumetes  Evangelium  vetusque  testa- 
mentum  ubique  probans  atque  confirmans,  Christum  commen- 
dat,  quem  de  Virgine  natum,  prophetamque  verissimum  confite- 
tur.rQuid  ergo  insipientius  dici  potest,  quam  eadem  afiSrmare 
et  negare,  nec  eam  quam  probat  doctrinara,  sed  contrariam 
sequi  ?  Illud  autem  ridiculum  est,  quod  in  erroris  sui  excusatio- 


Digitized  by 


Google 


—  377  — 

setta.  Perchè  ogni  vera  religione,  o  che  la  procede  dal  lume  i 
turale,  o  soprannaturale.  Ma  la  loro  superstiziosa  religione  n 
può  procedere  né  dall'uno  né  dall'altro  lume;  perocché  ciasc 
no  che  etiam  mediocremente  fosse  istrutto  in  filosofia  facillinf 
mente  la  so v verterebbe.  E  vedesi  che  Maumet  fu  al  tutto  igi 
rante,  perocché  compose  il  suo  libro  dimandato  Alcorano,  ci 
collezione  di  precetti,  tanto  confusamente,  che  io  credo  che  n 
sia  uomo  al  mondo  che  sapesse  o  potesse  mettervi  ordine;  il  e 
è  precipuo  segno  d' ignoranza  e  di  mancamento  di  giudizio.  Oltr 
che  in  esso  sono  tante  favole  scritte,  e  tante  cose  cont 
i  buoni  costumi,  che  molto  meglio  è  farsene  beffe,  che  affii 
carsi  a  riprovarle.  Onde  appare  che  tale  legge  non  può  pro( 
dere  dal  lume  naturale,  al  quale  é  contraria;  e  molto  meno  e 
soprannaturale,  perché  tutto  quello  che  é  contrario  al  lume  r 
turale  é  molto  più  contrario  al  lume  soprannaturale,  come  din 
streremo  di  sotto. 


IterUy  quello  che  ha  malo  principio  rare  volte,  o  non  mai, 
buona  fine.  Ma  questa  setta  ha  cattivo  principio,  cioè  Maum' 
uomo,  come  dicono  le  istorie,  al  tutto  irrazionablle,  scellera 
adultero,  predatore  de'  popoli  ;  il  quale  avendo  il  male  cadu 
e  cadendo  molte  volte  in  terra,  domandato  che  voleva  dire  qu 
sto,  rispondeva  che  allora  egli  parlava  con  V  angelo.  Costui  du 
que  non  con  ragioni,  ma  con  forze  e  con  lusinghe,  congregò 
sé  ladroni  e  uomini  grossi  d' ingegno  e  pieni  di  peccati,  e  e 
quelli  soggiogò  poi  molti  popoli.  Per  la  qual  cosa  appare  e 
questa  setta  non  abbia,  né  possa  avere  alcuno  buono  fine. 


Item^  Maumet  nello  Alcorano  approva  l'Evangelio  e  il  vecch 
testamento  ;  e  commenda  Cristo,  confessando  che  è  stato  ver 
Simo  profeta  nato  della  Vergine  Maria;  ma  poi  dice  che  lo  Eva 
gelio  e  il  vecchio  testamento  é  stato  depravato  da'  Cristiani.  1 
qual  cosa  quanto  sia  facile  a  riprovare  é  manifesto  a  chi  co 
siderala  conformità  de' libri  del  vecchio  e  nuovo   testamento  spi 


Digitized  by 


Google 


—  378  — 

nera  aflfert,  dicens  Evaùgelium  a  nobis  esse  cum  veteri  testa- 
mento depravatum;  quod  tara  faqile  et  aperte  refellitur,  quara 
leviter  teinereque  prelatura  est.  Pro  certo  enim  constat  utriu- 
sque  testaraenti  codices  hebraicis ,  graecis  latinisque  litteris, 
iuxta  harurn  nationum  idiomata,  antiqiiis  monumentis  asservari, 
et  per  universura  orbera  ex  iis  coraplura  volumina,  eodem  exem- 
pio,  variis  teraporibus  fideliter  esse  transcripta,  vetustissimisque 
novissima  conforraari.  Quomodo  ergo  in  tot  exemplaribus  apud 
diversas  mundi  nationes  variis  linguis,  dissimilibuaque  homi- 
num  studiis  et  ingeniis,  potuit  haec  simul  locum  habere  depra- 
vatio?  Iramo  ex  huiusraodi  Scripturarum  consensu  illius  fabulae 
ac  raendacia,  quibus  inepte  procaciterque  utrumque  testamen- 
tum  vitiavit,  piane  deprehenduntur. 

Vera  insuper  reliigio  ad  bene  beateque  vivendum,  et  ad  cor- 
dis  puritatem  veritatisque  contemplationera  est  ordinata.  Eia- 
smodi  autem  secta,  terrena  tantura  sapiens,  nulla  verae  beatitu- 
dinis  mentione  habita,  bestialem  quaradam  voluptatem  ventri 
consentaneam,  post  praesentera  vitam  pollicetur.  Ne  quis  vero,  eum 
parabolice  locutura  existiraans,  in  alium  sensum  illius  verba  acci- 
pienda  putet,  asseverati©  totius  sermonis  ostendit,  in  quo  liberum 
sibi  raentiri  putans,  nihil  in  figuris  se  traditum  inter  tot  deliramen- 
ta  unquam  dixit.  Huius  ergo  vanitas  relligionis  per  se  declaratur. 

Nil  praeterea  divinum  aut  rairabile  in  hac  secta,  propter 
quod  a  Deo  existimanda  sit,  apparet.  Nullis  enim,  quemadmo- 
dura  Christiana  reliigio  fulcitur  miraculis,  quod  ipse  Mahumetes 
attestatur,  qui  ait  Christo  miraculorum  virtutem,  quibus  potis- 
sime mundum  converteret,  sibi  vero  gladii  potestatem  esse  con- 
cessam,  et  ad  hoc  raissura,  ut  per  vira  ad  fidera  suam  populos 
corapellat  ;  perinde  ac  per  tyrannidem  voluptatosque  fiat  accep- 
tabile  Deo  sacrificium.  Quod  autem  maximum  inter  eos  habetur, 
est  ubi  pronunciatur  :  Non  est  Deus,  nisi  Deus^  et  Mahumetes 
nuncius  eius:  et  saepe  repetit  Alchoranus;  Deus  est  magnus  et  pò- 
tenSj  et  notissima  quaedam  de  Deo  multis  postea  deturpata  fabu- 
Iis,  qurts  nec  pueri  nostri  dignarentur. 

Nemo  insuper  inter  eos  magnarura  divinarumque  rerum  auc- 
tor,  vel  propheta  aliquando  visus  est,  sed  fatuos  stultosque  quos- 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  379  — 

si  per  tutto  il  mondo,  ebrei,  greci  e  latini,  < 
lingue,  così  antiqui  come  nuovi.  Come  è  poss 
in  tanta  diversità  di  lingue  e  in  tanta  moltitudi 
Cristiani  come  di  Giudei  e  di  altri  infedeli,  e  cosi 
vi,  fosse  tanta  uniformità,  se  i  Cristiani  aves 
libri?  Questa  uniformità  dunque  dimostra  le  f 
no  di  Maumet,  e  esso  Alcorano  essere  pieno  d 


Item^  ogni  vera  religione  è  ordinata  al  ben 
rità  del  core  e  contemplazione  della  verità 
Maumet  è  tutta  terrena,  e  non  fa  menzione 
felicità  ;  ma  promette  da  poi  questa  vita  volul 
stiale.  Né  si  può  dire  che  Maumet  parlasse  par 
che  non  si  trova  nel  suo  libro  esposizione  ale 
bole,  come  si  trova  nella  nostra  Scrittura. 


Itera,  in  questa  setta  non  si  trova  alcuna  ( 
vina  come  nella  Religione  Cristiana.  Onde  Ma 
Cristo  fu  mandato  da  Dio  a  convertire  il  mo 
e  dice  che  lui  è  stato  mandato  a  convertirlo 
che  è  cosa  stolta,  non  piacendo  a  Dio  la  tirai 
coatti.  Onde  nella  dottrina  sua  non  si  trova  , 
lare:  e  pare  a  loro  di  dire  una  gran  cosa,  qi 
non  è  DiOj  se  non  Dio;  e  Maumet  è  nunzio  suo, 
de  e  potente;  e  simili  altre  cose  mescolate  cor 
quali  non  degnerebbero  i  nostri  fanciulli. 


Item,  tra  loro  non  si  trova  profeti,   uomini 
cose  soprannaturali,  come  nella  religione  cris 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  380  — 

dam  per  furorem  ac  insaniam  seipsos  ferientes  ac  debacchan- 
tes,  tanquam  sanctos  venerantur,  apud  quos  nulla  omnino  divi- 
norum  peritia  est. 

Quam  stulte  etiam  Mahumetes  in  Alchorano  sibimet  contra- 
dicat,  vel  ex  eo  apparet  ubi  se  nescire  fatetur  utrum  ipse 
et  sui  in  via  sint  salutis,  nec  ne,  neminemque  inter  mortales 
haberi^  qui  Alchoranum  intelligat.  Nonne  is  auctor  de  sua  de- 
que  aliorum  salute  incertus,  ac  mandata  perplexa  inscrutabi- 
liaque  proponens^  potius  lapidibus  obruendus,  quanì  imitandus 
fuit?  Cum  itaque  nullis  rationibus,  nullis  miracuiis  nuUaque 
vitae  sanctimonia  huiusmodi  dogma  fundatum  sit ,  sequitur  ut 
omni  ex  parte  sit  sugillandum.  Quod  si  disputandi  cum  eis  da- 
retur  locus,  facillime  vanitatis  huius  error  detegeretur:  sed  in- 
scitìae  ac  pravitatis  suae  conscius  Mahumetes  callide  mandavit 
non  nisi  gladio  relligionem  suam  tuendam  esse:  ut  quod  ratione 
et  honestate  defendi  non  poterat,  ferino  impetu  decerneretur. 

Sed  forte  obijciat  aliquis:  Cur  fide  Christi  iam  in  toto  orbe 
terrarum  propagata,  passus  est  Deus  opere  Mahumetis  innume- 
ros  populos  ab  imperio  ìpsius  Christi  subduci  et  ad  alias  leges 
compelli ,  nec  ultricem  manum  tanto  tempore  in  eos  exteodit, 
sed  potius  illorum  imperium  in  hunc  usque  diem  augeri  per- 
misit?  Si  ergo  Christus  est  Deus,  illique  Mahumetes  adversus, 
■  cur  se  a  Mahumete superar!  passus  est  ?  Vera  igitur  (inquiunt  Sara- 
ceni), fides  nostra  est,  vestra  autem  falsa.  Hoc  enim  potissimum 
argu mento  adversus  Christianos  se  defendunt ,  quo  etiam  multi 
e  nostris  ita  obvolvuntur,  ut  quid  respondeant  prorsus  ignoront. 

At  nos  primo  respondemus  ex  hoc  superiora  argumenta  no- 
stra, quibus  Christum  Deum  et  relligionem  christianam  veram 
esse  probavimus,  non  infirmar!.  Nam,  si  vita  sanctior  ea  quam 
docuit  Christus,  inveniri  non  potest;  atque  si  nemo  alìus  a  sae- 
culo  tot  mirabilium  et  diVinorura  patrator  operum  comparuit, 
quis  dubitet  hunc  caelitus  Deum  et  hominem  prò  salute  humani 
generis  advenisse,  quem  talia  ac  tanta  oracula,  signa,  gesta  succes- 
susque  testantur?  Quod  si  qua  in  terris  relligio  vera  est,  nulla  prae- 
ter  christianam  alia  dari  potest;  quae  profecto  Mahumetis  legi  pe- 
nitus  cessisset,  si  meliora  praecepta  ab  eo  introducta,  aut  maiora 


Digitized  by 


QjOo^^ 


—  381  — 

come  santi  certi  pazzi,  li  quali  si  feriscono  se  medesinì 
certe  pazzie  con  gesti  del  corpo,  e  niente  sanno  delle  cose 

Item,  nello  Alcorano  Maumet  spesso  si  contradice ,  e 
pazzo,  che  dice  che  Don  sa  se  lui  o  li  suoi  siano  in  v 
Iute;  e  che  crede  che  nessuno  uomo  intenda  la  sua  leg^ 
proponendo  lui  una  legge  che  non  si  può  intendere,  el 
gli  uomini  dubbii  della  salute,  mi  maraviglio  come  non 
pidato  da  que'  popoli.  Non  essendo  dunque  fondata  la  s 
né  la  ragione  naturale,  né  in  miracoli,  né  in  santità  di 
guita  che  da  ogni  uomo  debba  essere  derisa.  E  non  è 
che  se  e' si  potesse  predicare  loro,  facilmente  si  scopi 
gli  loro  errori.  Ma  Maumet  astutamente  quello  che  non  p 
fendere  con  ragione,  comandò  che  fosse  difeso  con  la  s] 


Ma  potria  forse  parere  strano  ad  alcuno  che,  ess 
fondata  la  legge  di  Cristo  per  tutto  il  mondo,  Maura 
sovvertiti  tanti  popoli  e  alienati  da  Cristo;  perchè  pare 
sto  che  Maumet  abbi  superato  Cristo,  massime  essendo  e 
mente  cresciuto  quel  regno.  Onde  per  questo  loro  di< 
essere  con  loro,  e  la  fede  loro  essere  vera;  e  questo  è 
giore  argomento  che  abbiano  centra  noi ,  il  quale  avvi 
cervello  ancora  di  molti  nostri  Cristiani. 


Ma  noi  rispondiamo:  prima  che  questa  ragione,  non 
do  quelle  che  abbiamo  fatte  di  sopra  a  provare  che  Crist 
Dio^  e  non  avendo  tali  ragioni  alcuna  altra  religione, 
mo  fermamente  credere  la  Religione  Ccristiana  sola  ess< 
religione,  né  si  muovere  da  quella  per  cosi  debili  arg 
massime  non  si  trovando  in  la  legge  di  Maumet,  né  ii 
altra,  migliore  vita,  né  più  mirabili  cose,  come  abbiamo 
sopra.  Secondo  rispondiamo  che  se  quella  ragione  conclu 
gnerà  anche  concludere  che  il  diavolo  sia  migliore  di  i 
quale  ha  sovvertito  al  suo  imperio    molta  più  gente  eh 


Digitized  by 


Google 


—  382  — 

opera  fuissent  exhibita.  Cum  autem  in  eius  lege  universoque  po- 
polo uil  magnìficuiD,  nil  praeclarum,  nìl  singulare  editum  sit,  sed 
enormìa,  et  subsanuanda  multa  conspiciantur,  nunquid  praeferen- 
dus  est  Christo,  eo  quod  multos  a  catholica  fide  seduxerit,  plures 
debellaverit,  et  in  malo  invaluerit?  Cur  non  pari  argumento  hu- 
man! generis  subversor  diabolus  Christo  melior  dici  potest,  qui 
plures  multo  quam  Mahumetes  a  ventate  detorquet?  Cur  iustis 
sanctisque  viris  ìmpii  et  honorum  corruptores,  qui  plures  quam 
iusti  ad  se   trahunt,  non  praeponuiitur  ?  0  admirabile  argumen- 
tum  !  Mahumetera   Christo   praeponi ,   quia   rudes   et    enervatos 
populos  ipsius  fraudibus   et    pollici tationibus,    minis   insuper   et 
gladio  a  fide  Christi  sanctissima  subductos,  ad  voluptatem    per- 
ditosque  mores  induxerit!  Sane  operae  pretium    est  in    malitia 
gloriar!.  Haud  talla  nostra  sunt  argu menta,  non  his  Relligio  nostra 
nititur  fundamentis.  Quid  vero    mirum  est»  si    pauciores   Chri- 
stum  sequantur   iubentem  benefacere    et  mala  pati  et   propter 
invisibilia  omnibus  mundi  blanditiis   abstinere,    duraque    omnia 
acerbaque  potius  eligere,  quam  modestiam,    continentiam,  iusti - 
tiam,  pietatem    fidemque  maculare?  Quod  si  illorum  valida    es- 
set  ratio,  omnis  philosophia  confundi  posset,  dum  bonum  malum« 
verum  falsum,  ac  lucem  denique  ipsam  tenebras  existimare  appel- 
lareque  liceret  ;  pauci  enim  philosophorum  veritatem  verumque 
bonum  sequuntui-,  ideoque  rari  Inter  eos  viri  integri  extiterunt. 
Si  ergt)  vitam  ex  numero  commendemus,  certe   bonum,  quod  a 
perpaucis  observari  consuevit,  malum  potius,    multorum   autena 
errorem  bonum  esse  dicemus  :  quod  cum  absurdum   sit,  constat 
ab  ipso   Mahumete    non   ideo   Christum  esse  superatura,  quod  , 
divina  iustitia  permittente,  multos  lascivienti  licentia   nrmisque 
subegerit;  quemadmodum    etiam    diabolo  ac  pravis    hominibus 
assidue  incautos   et   inertes  simplicesque  et  innocentes   circum- 
venire  et  opprimere  permissura  est.  Nara,  si  Christus,  cum  adhuc 
eius  nomen  ignotura  esset,  et  novitate  ignominiosae  mortis  inau- 
dita omnibus  fugyendus  et  nihili  pendendus  videretur,  contra  uni- 
versum mundum  praevaluit,  quid  modo,  si  vellet,  post  eius  ubique 
gloriara  celebratam  receptamque  efficere  possit?  Nonne  facilius 
nunc  quam  ab  initio  Christiani  nominis  palma  consurgeret? 


Digitized  by 


Google 


—  383  — 

e  che  Mauraet.  A  questo  modo  dunque  dovereramo  s 
presto  r  empietà  degli  uomini  iniqui,  che  la  pietà 
giusti  ;  perchè  sono  più  i  cattivi  che  i  buoni.  0  m 
mento,  preponere  Maumet  a  Cristo,  perchè    ha  sov 
popoli  con  la  spada,  e  sottomessi    ad  una    legge  in 
bestiale  !  Non  sono  tali  gli  nostri  argomenti,  e  non 
modo  fondata  la  nostra  Religione.  E  che  maraviglia 
seguitino  Cristo,  con   ciò  sia  che  lui   comanda   il  bi 
patire  juale  insino  alla  morte,  non  promettendo  se 
visibili  ?  Certo,  se  la  ragione  loro  fosse  buona,  non 
confonderebbe  la  dottrina  soprannaturale,    ma   etian 
naturale  ;  perchè    bisognerebbe    dire    che  il  bene  f 
il  vero  falso,  e  la  luce  tenebre.  Perchè,  se  quello  e) 
moltitudine  è  vero  e  buono  e  luce,  con  ciò  sia  che 
stati  sempre,  e  siano  ancora,  quelli  che  vivono  àec( 
ne,  bisognerà  confondere  ogni  cosa.  Terzo,  rispondi^ 
me  è  stato  e  è  comunemente  permesso  da  Cristo  ci 
vertire  quelli  che  non  camminano  in    verità,  cosi 
sovvertire  a  Maumet  quelli  popoli  per   i    Uro  pece 
lui  avesse  voluto,  e  i  peccati  loro  non  avessero  così  i 
avrebbe  potuto  Maumet  fare  cosa  alcuna.  Perchè  se 
do  ancora  non  era  conosciuto,  e  il  mondo  era  piene 
senza  arme,  lo  converti    cosi   minibilmente  al  suo 
abbiamo  detto  di  sopra,  quanto  maggiormente  lo  p 
presente,  essendo  già  nominato  e  cosi  glorioso  nel 


Digitized  by 


Google 


—  384   — 

ed  haec  omnia,  ipso  sciente  ac  permittente,  quemadmodum 
a  ab  ipso  praenunciata  sunt,  in  ultionem  sceleruin  evenerunt. 
jtura  est  enim  ;  Multi  sunt  tocatiy  pauci  vero  electi  (Matth. 
5!  V.  16):  Ecclesiaque  saepe  numero  aucta  et  dirainuta  est; 
um  enim  ad  virtutoy  et  ad  vitia  nobis  Deus  dedit  arbi- 
11  ;  nec  ab  ipso  Deo  in  alterutram  partem  coguntur  homi- 
neque  enim,  stante  natura,  cogi  possunt;  alioquin  neque  me- 
neque  demerito  locus  esset,  si  libertas  cessaret.  Deus  autem 
liis  tantum  liomines  atti'ahens,  et  poenis  a  malo  deterrens, 
semel  concessae  nalurae  violator,  sed  conservator  existit. 
iquentibus  itaque  varias  poenas  comminatus  primam  statuita 
cito  resipiscerent,  mentis  excaecationeni  :  uiide  in  persona 
jti  et  iustorum  omnium  centra  impios  loquitur  David  :  (Ps. 
Ili  V.  24):  Obscurentur  oculi  eorum,  ne  videanty  et  dorsum  eo- 
semper  incurva.  Et  ad  Isaiam  (e.  VI  v.  10)  ait  Dominus: 
,  excaeca  cor  populi  huius,  et  aures  eius  aggrava,  et  ocidos  eius 
!e,  ne  quando  videat  ocxdis  suis,  et  auribus  suis  audiat,  et  corde 
intelligat^  et  convertatur,  et  sanem  eum.  Sic  et  incredulis  lu- 
;,  qui  credere  primi  debuerant,  cordis  obstinatio  in  Evangelio 
US  et  eversio  Hierusalem  eorumque  captivitas  usque  in  fi- 
mundi  duratura  praenunciata  est. 

;em  multos  a  fide  catholica  defecturos,  p:iucosque  salvaudos 
lus  ;  ubi  in  ipso  Evangelio  (  Matth.  e.  XXIV  v.  12  )  de 
(simis  diebus  loquitur  Dominus:  Quia  enim  abundahìt  iniquitas, 
jescet  (inquit)  charitas  muUorum.  Et  alibi  (Lue.  e.  XVIII  v.  8): 

venerit  Filius  hominis^  putas  inveniet  fidem  in  terra  f  Et 
tolus  eius  Paulus  ad  Timotheum  (Bp.  I,  e.  IV  v.  1)  scribit; 
tu8  manifeste  dicit^  quia  in  novissimis  temporibus  discedent 
im  a  fide,  attendentes  spiritibus  erroris  et  doctrinis  daemonio» 
in  hypocrisi  loquentium  mendacium.  Denique,  si  evangelicam 
inam  revolvamus,  haec  omnia  a  Christo  praenuntiata,  et, 
permittente   subsequuta   esse  couiperiemus  ;  male  viventes 

suo  privat  lumine  ac  in  caecitate  relinquit.  Quemadmodum 
ludaeos,  propter  ipsorum  superbiam  pertinaciamque,  ita  et 
imetanos  eiliosque  a  fide  contumaces,  propter  scelera  puni- 
^uUa  enim  poena  gravior  infligi  pote5»t,  quam  veri    luminis 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  386  — 

vitae  privatio,  propter  quara  certa  damnatioDis  aeter- 
a  praecipitium  ducit.  Nam,  prout  superius  declaravimus, 
m  Christi  nulla  rectitudo  nuUaque  salus,  sed  error  ac 
st. 

te  dices:  cur  prò  patribus  filii  poenas  luunt?  Si  enim 
aei  ac  Maumethani  peccaverunt,  cur  in  filios  et  nepo- 
que  posteros  huiusmodi  poena  devoluta  est?  Responde- 
e  eam  esse  Christianae  Fidei  ubique  terrarum  manife- 

et  miraculorum  faraam,  ut  nerao  se  excusare  possit, 
ireritatis  inquirendae  cognoscendaeque   facultas    oblata 

si  neglexerit,  ipsi  imputetur;  neque  enim  in  parentum 
ìuiret,  nisi  idem  crimen  ultio  sequeretur;  aut,  si  iuxta 
naturale^  vitam  saltem  coraponeret,  ab  ipso  Deo,  qui 
iriis  nemini  deest,  sed  semper  est  praesto,  procul  du- 
aretur  ;  id  quod  iara  satis  supra  ostendiraus. 
[uam  occulta  insuper  Dei  iudicia  plurima  sunt,  quae 
ibus  investigari    non    possunt  ;  propterea  ait  Apostolus 

cap.  XI,  V.  32)  :  Conclusit  Deus  omnia  in  increduli' 
anium  misereatur,  Mox  inscrutabilera  et  profundissi- 
nae  maiestatis  abyssum  expavescens,  exclamat  (ibid.  v. 

0  altitudo  dicitiarum  sapientiae  et  scientiae  Dei!  Quam 
ensibilia  sunt  iudicia  eius^  et  investigabiles  viae  eiusf  Quis 
xovit  sensum  Domini^  aut  quis  consiliarius  eius  fuit  f 
prior    dedit    illi^  et   retribuetur    ei  ?  Quoniam  ex  ipso  et 

et  in  ipso  sunt  omnia,  ipsi  honor  et  gloria  in  saecula 
ì.   Amen, 


amen  sciendura  est,  quod,  sicut  Dominus  noster  lesus 
utura  haec  mala  praenuuciavit,  ita  Ecclesiam  quoque 
•tabili  petra  fundatara,  nunquara  defuturam  attestatus 
s:  Ecce  ego  vobiscum  sum  omnibus  diebus  usque  ad  con- 
lem  saecuU,  Sicut  ergo  quae  is  praenuntiavit  ad  hunc 
m  omnia  evenerunt,  inter  quae  multorum  a  tide  cer- 
3ctio,  ita  credimus  Ecclesiam  in  aeternum  permansu- 
solida  enim  liabet  fundamenta,  ut  putare  nefas  sit  eam 


Digitized  by 


Goo^^ 


Digitized  by 


Google 


—  388  — 

posse  subverti.  Quinimmo,  ubi  ultrix  ira  Dei  in  pessimos  christia- 
nos  caeterosque  iufideles  completa  fuerit,  Ecclesìam  illum  suam 
renovaturum,  atque  universum  terrarum  orbem  ad  se  conversu- 
rum  esse  confidimus;  ut  fiat  unum  ovile  et  unus  pastor;  quod 
non  procul  abbine  omnino  fore  speramus  :  atque  ita  per  varias 
temporum  vlces,  nunc  prospere,  nunc  adverse  navigans,  Petri 
navicula  perseverabit,  donec  veniat  dies  Domini  magnus,  in 
quo  manifesta  erunt  abscondita  tenebrarum,  iustissimaque  Dei 
iudicia  tum  demum  cognoscentur.  Nunc  autem  quoad  pervei-sita- 
tem  Mahumetis  pertinet,  satis  dictum  est;postquam  ncque  divi- 
nisi neque  humanis  rationibus  se  tueri  potest,  sed  sola  vi  atque 
irrationabili  impetu  fertur:  cumque  nuUum  violentum  possit 
esse  perpetuum,  quanto  magis  aucta  est,  tanto  maiore  corruet 
lapsu.  Cuius  sane  ruina  seductis  ab  eo  populis,  comperta  veri- 
tate,  fiet  in  salutem. 

CAPVT  Vili. 

CHRISTIANAM   RELLIGIONEM   OMNINO   VERAM   ET  STABILEM   ESSE. 

Superioribus  itaque  sectis  et  erroribus  confutatis,  cum  omnia 
relligio  vel  a  naturali ,  vel  a  supernaturali  lumino ,  vel  ab 
utroque  proflciscatur  ;  si  quae  aliae  vel  relligiones,  vel  super- 
stitiones,  inventae  fuerint,  ad  illas  quas  enumeravimus  redigen- 
tur.  Relligiones  enim  solo  lumino  naturali  contentae,  aut  a  veris 
principiis  humanae  rationis  proveniunt,  et  haec  est  philosopho- 
rum  traditio,  quam  ad  salutem  non  sufficere  probavimus;  aut  a 
falsis  prin^Jpiis  originera  habent,  et  hae  duplici  Constant  diflfe- 
rentia  :  quia,  vel  a  falsis  tantumraodo  rerum  naturalium  principiis 
pendent,  cuiusmodì  est  astrologorum  superstitio  quamdam  osten- 
tantium  divinandi  peritiam,  quam  pariter  reprobavimus;  vel  a 
falsis  habentur  principiis  daemonum  arte  inventis,  veluti  est 
idololatria  superius  a  nobis  damnata.  Si  autem  a  lumino  superna- 
turali relligio  sit  accepta,  nulla  alia  quae  lumen  naturale  tran- 
scendat,  praeter  veteris  et  novi  testamenti  legem  invenitur.  Aut 
ergo  solum  vetus  testamentum  probatur,  idque  ludaei  faciunt, 
Deum  verum  so  colere    afiBrmantes  ;    aut  novum    pervertitur  et 


Digitized  by 


Google 


—  389  — 

che  Cristo  avrà  punito  gli  falsi  Cristiani^  i 
sua,  e  diffonderalla  per  tutto  il  mondo,  e  fa 
pastore  solo;  e  questo  sappiamo  che  sarà  p 
vicula  di  Pietro  andrà  insino  al  di  del  gì 
venti  prosperi,  e  quando  Qon  contrarli.  Pere 
di  Maumet  non  è  fondata  né  con  ragioni  una 
ma  in  forza  di  arme,  non  potrà  molto  dui 
violento  può  essere  perpetuo.  * 


CAPITOLO  Vili. 

CHE  LA  RELIGIONE  CRISTIANA   È   VERA   E  STA 

Con  ciò  sia  dunque  che  ogni  religione  prc 
turale,  o  dal  soprannaturale,  o  dall'  uno  e 
alcune  altre  religioni  o  superstizioni  si  tro 
che  abbiamo  dette,  sarieno  da  connumerare  e 
medesime  ragioni  confutarle.  Perchè  ogni  n 
dal  lume  naturale  solo,  o  vero  che  procec 
della  ragione  naturale,  e  questa  è  la  relig 
quale  abbiamo  mostrato  non  essere  sufficit 
che  la  ha  origine  da  falsi  principii  di  essa 
può  essere  di  due  modi  :  cioè,  o  che  depen 
solamente  delle  cose  naturali,  e  questa  è  la 
astrologi,  la  quale  abbiamo  riprovata  di  sopì 
cipii  trovati  da'  demoni! ,  e  questa  è  la  idola 
mo  con  molte  ragioni  dannata.  Item^  ninna 
che  proceda  dal  lume  suprannaturale,  se  no; 
dano  nel  vecchio  e  nuovo  testamento:  o  ver 
dano  solamente  sul    vecchio,  e  questo  è  lo  e 


Digitized  by 


Google 


'^7P ^«rtPi    ^4^f^ 


—  390  — 

ir,  quod  ab  haereticis;  aut  utrumque  confunditur,  quod 
fit  Mahuraetanis.  ^  Qui  autem  utrumque  testamentum 
Tali  lumine  fideliter  tenent,  christiani  sunt  naturalera 
supernaturaleraque  amplectentes,  ac  prae  omnibus 
tientes.  Cura  itaque  omnes  mundi  relligiones  sectaeque 

inventae,    vel    eae    ipsae   sunt  quas   recensuimus,  vel 

annuraerandae,  nullaque  alia  rationibus  ac  miraculis 
te  Relligioni  conferre  possi t;  quae  tanto  caeteras  om- 
iit,  quanto  est  caelura  terra  sublimius  quantumve  lux 
ìdiflFert;  raanifestura  est  solara  christianara  Relligionem 
)samque  unicum  salutis  portum  tutissimum  esse. 
[uis  arbitretur  relligionem  adhuc  meliorem  forte  su- 
'am,  futurumque  aliquando  existimet  ut,  ea  superve- 
ristianae  Fidei  derogetur  ;  ne  quid  relinquatur  iutactum, 
avillationem  auferemus.  Primo  itaque  diciraus,  cum  in 

nulla  melior  relligio,  quam  Christiana  inveniatur,  buie 
tus  inhaerendum,  ut  quantum  conceditur  Deo  recte  ser- 
3in  autem  meliorem  Deus  inspiraverit,  tunc  illam  se- 
ebit.  Sed  hoc  nondum  apparuit,  idque  esse  eventurum 
ione  coniecturaque  caret.  Si  enira,  ut  superius  efficaci- 
tum  est,  nullus  melior  humanae  vitae  finis,  nec  certius 

aut  perfectior  vita  iis  quae  Christiana  Relligio  ponit, 
aut  excogitari  possunt ,  quid  amplius  licet  optare? 
m  illius  exterior  cultus  sit  adrairabilis,  et  ad  inducen- 
lines  ad  suura  finem  optimus  ;  tot  insuper  rationibus, 
signis   atque   miraculis    fundata  stabilitaque    sit,  ut  nil 

mundo  fieri  possi t. 

)Sto  meliorem  in  posterum  dari  passe  relligionem,  non 
ristianara  professionera  ea  damnare,  aut  abolere  posset. 
B  Christiana  Fides  (ut  in  secundo  huius  operia  libro 
is)  supernaturali  praecipue  lumine  ducatur,  non  potest 

a  Deo,  ex  quo  tot  bona,  totque  mirabilia  mundo  af- 
,  quae  solus  ipse  Deus,  non  alius,  facere  valuit.  His 
sturale  rationis  lumen  ab  ipso  Deo  institutum,  consen- 
ecedit.  Si  ergo  nova  relligio  melior  ac  perfectior  quara 
t,   sive  naturali,  sive  supernaturali  lumine  induceretur, 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  392  — 

noQ  posset  illi  esse  contraria;  quae  enim  ratione  naturali  nobis 
ìnsita  sunt,  verissima  esse  oportet,  ica  ut  aliter  cogitare  nequea- 
mus;  quae  vero  fide  tenemus,  tam  evidentem  confirmationem 
ostendant,  ut  vel  minimum  dubitare  sit  nefas.  Quia  ergo  verum 
vero  consonat,  certum  est,  quod  a  quocumque  lumino  talis  rei- 
ligio  procederet ,  christianae  Relligioni  repugnare  non  posset. 
Quoniam  ambae  essent  a  Deo,  a  quo  utrumque  lumen  proce- 
dit,  qui  sibi  numquam  contradicit,  nec;  modo  vera,  modo  con- 
traria docet;  auctori  enim  veritatis  falsitatem  aut  fallaciam  im- 
putare impium  blasphemumque  est.  Contrariis  item  rationibus 
ita  implicatur  intellectus,  ut  in  veri  rationem  procedere  nequeat. 
Sed  si  contrariae  cognitiones  nobis  a  Deo  immitterentur,  ex  hoc 
intellectus  noster  in  cognoscenda  ventate  impediretur,  quod  ab 
ipso  Deo  esse  non  potest.  Si  ergo  Relligìo  nostra  a  lumino  su- 
pernaturali  procedens,  omnia  etiam  approbat,  quae  a  naturalis 
lumino  rationis  proveniunt,  neeesse  est  quamlibet  relliglonem  ve- 
ram,  si  qua  ventura  esset,  quicquid  Christiana  tenet  Relligio,  esse 
procul  dubio  approbaturam. 

CAPVT  IX. 

TOTIVS    OPERIS     EPILOGVS. 

Ut  autem  brevi  epilogo  quae  superioribus  libris  dieta  sunt 
^  perstringentes  coUectae  oculis  rationes  facilius  offerantur,  dici- 
mus  Christianos  ad  credenda  observandaque  Christi  et  eius  Ec- 
clesiae  raysteria  ac  praecepta,  non  leviter,  sed  sapientissime  mo- 
veri.  Primum  siquidem  sapientis  est,  orbis  huius  magnitudi- 
ne, ordine,  pulchritudine  perennitateque  diligenter  consideratis, 
Deum  tanto  operi  praeesse,  hoc  est  primum  motorem,  seu 
primam  causam,  seu  primum  ens  omnium  nobilissimum  confiteri. 
Nihil  enim  movet  seipsum,  et  in  moventibus  seu  producentibus 
non  est  processus  inflnitus.  Cum  vero  spiritus  corpore  nobilior  sit, 
et  actus  potentia,  necesseque  sit  actum  simpliciter  esse  potentia 
ipsa  priorem,  quis  Deum  non  esse  corpus,  nec  corporis  formara, 
neque  ex  partibus  compositum,  nisi  qui  penitus  desipiat,  negare 
potest?   Quod  si  Deus  actus  est  purus,  quis  dubitet    ipsura  esse 


Digitized  by 


Google 


—  393  — 

dal  lume  naturale,  o  dal  soprannaturale.  Ma  proceda  da  quah 
voglia,  bisogna  che  approvi  e  commendi  la  Religione  cristiani 
perchè  il  vero  è  consonante  al  vero,  e  tutto  quello,  che  proce( 
da  questi  lumi  bisogna  che  sia  vero  e  che  proceda  da  Dio  ere 
tore  deir  uno  e  delP  altro  lume,  per  li  quali  illumina  gli  uon 
ni  delle  sue  verità.  E  se  questi  lumi  fussino  contrarii,  bisogna 
do  che,  se  uno  contrario  è  vero,  V  altro  sia  falso,  bisognerebbe  di 
che  Dio  insegnasse  alli  uomini  ora  cose  vere,  ora  cose  false, 
che  è  cosa  assurda,  perchè,  se  Dio  mettesse  nel  nostro  intellet 
,  contrarie  cognizioni,  lo  implicherebbe  per  tal  modo,  che  non  p 
trfa  conoscere  la  verità;  che  è  cosa  aliena  da  Dio.  E  però  è  n 
cessarlo  dire  che,  venga  che  religione  si  voglia,  bisogna  ci 
approvi  e  commendi  la  Religione  Cristiana,  come  quella  che 
verità  conduce  alla  salute  eterna. 


CAPITOLO  Vini. 

EPILOGO  DI  TUTTA  L'   OPERA. 

Ma  perchè  Je  ragioni  dette  di  sopra  tutte  insieme  raccol 
hanno  maggior  forza,  perstrlngeremo  tutte  in  questo  nostro  fi] 
della  opera  tutto  quello  che  abbiamo  detto  in  brevità.  Dician 
dunque  che  li  Cristiani  non  si  muovono  con  levità,  ma  sapie 
tissimamente  a  credere  e  osservare  la  Fede  di  Cristo  e  i  su 
comandamenti.  Perchè  air  uomo  savio  appartiene  consider 
ta  la  grandezza  e  il  mirabile  ordine  di  questo  universo,  crede 
che  sia  Dio,  cioè  uno  primo  motore  e  prima  causa  di  ogni  cos 
Perocché  ogni  cosa  che  si  muove,  essendo  mossa  da  altri,  bis 
gna,  come  abbiamo  detto  di  sopra,  dire  che  sia  uno  primo  u 
tore.  E  essendo  più  nobile  lo  spirito  che  iJ  corpo,  con  ciò  s 
che  Dio  è  cosa  nobilissima,  bisogna  dire  che  lui  sia  spirito 
semplice  sostanza,  o  vero  atto  puro.  E  per  questo  seguita  che  ei 
sia  perfetto  e  sommo  bene  e  infinita   potenza,  immutabile,  et( 


Digitized  by 


Google 


—  391  — 

im  et  summura  bonum,  infinitaeque  potentiae  quae  in 
3  operatur ,  immutabilem  quoque  et  aeternum,  atque 
lisi  oraiiis  prorsus  philosophiae  sit  expers?  Et  cum  videa- 
rebus  nobilioribus,  ut  in  ipsis  aniraatis,  quod  quanto  ma- 
lateria  earum  formae  elevantur,  tanto  magis  cognitionis 
es  sunt,  nemini  ambigendum  est,  cum  Deus  sit  actus 
juin  etiam  sit  intelligens,  immo  ipse  intellectus  ac  sa- 
infinita.  Cura  autem  nulius  sine  voluntate  sit  intellectus 
e  non  libera  voluntas,  manifeste  patet  Deo  voluntatem 
et  quae  agit,  non  necessitate  naturae,  sed  propria  agere 
3.  Quapropter,  cum  in  omnibus  per  suum  intellectum 
ntatem,  tamquam  prima  causa  operetur,  eiiam  confiteri 
ipsum  habere  omnium,  praesertim  rerum  humanarum, 
ntiam;  cum  homo  sit  omnium  creaturarum  corporearum 
imus,  et  propter  ipsum  facta  sint  omnia  naturalia.  Dei 
est  hominem  ad  flnem  suum  dirigere.  Homo  autem, 
st  rationalis,  non  potest  ad  alium  fiuem,  praeterquara  ad 
xm  contemplationem  ordinari  ;  cum  finis  intellectus  sit 
et  voluntatis  obiectum  sit  bonum  universale,  quod  in 
reatis  inveniri  non  potest.  At  quoniam  praesens  vita  ca- 
bus  piena  existit,  nostraque  cognitio,  dura  hac  mole  car- 
mur,  perexigua  resultat,  beatitudinem  in  ea  ponere  val- 
iionabile  est;  ideo  aliam  vitam  concedere  necessitas  cogit, 
ique  nostram  esse  immortalem,  atque  ipsius  corporis  for- 
ilioquin  non  appareret,  quomodo  et  per  quid  homo  esset 
Proinde  sequitur  ipsam  aliquo  modo  subsistentem  et  se- 
5m  esse.  Qui  enim  ita  sentiunt,  viam  veritatis  tenentes, 
aqueos  nodosque,  quibus  ii,  qui  ab  hac  sententia  discrepant, 
ntur,  facillime  evadunt.  Si  igitur  rerum  naturalium  ordinem 
ir  investigemus,  quid  doctrinae  christianae  talia  asserenti, 
abile  impingi  potest?  Nonne  haec  omnia  rationi  consona  a 
ssimis  viris  insolubilibus  argumentis  approbata  sunt? 
)onamus  etiam  nobis  descriptum  superius  triumphum,  in- 
ibiliaChristi  opera  considerantes,  nilque  in  doctrina  chri- 
i  ratione  alienum  inveniemus.  Quis  enim  negare  potest 
i  in  mundo  veram  esse  relligionem  ?  cum  omnes  homines 


Digitized  by 


Google 


—  395  — 

no  e  uno.  E  vedendo  noi  che  le  cose  nobili  quj 
levate  dalla  materia,  tanto  sono  più  partecij 
non  si  può  negare  che  Dio  non  sia  somma  int 
in  lui  non  sia  la  volontà  e  il  libero  arbitrio,  ne 
opera  non  per  necessità  di  natura;  e  operando 
etiaììi  minima  mediante  la  sua  intelligenza  e 
dire  che  lui  ha  provvidenza  di  ogni  cosa,  e  mi 
V  uomo,  per  il  quale  ha  fatte  tutte  le  cose  natu 
que  appartiene  dirizzare  V  uomo  al  suo  fine 
contemplazione  delle  cose  divine,  come  abbiano 
pra  ;  la  quale  beatitudine  non  può  essere  nel 
considerate  le  miserie  di  questa  vita  e  la  poc^ 
abbiamo  di  Dio  ;  e  però  siamo  costretti  confessa 
dopo  questa  presente  e  dire  che  V  anima  noj 
e  forma  del  corpo:  altrimenti  non  fuggiremo  me 
come  di  sopra  fu  dichiarato.  E  cosi  appare  che, 
dine  delle  cose  naturali,  quello  che  dice  la  Fedf 
e  della  beatitudine  dell'  uomo  è  razionabile  e  saj 
detto. 


Se  noi  ancora  proponiamo  dinanzi  agli  occhi 
fo  descritto  di  sopra  ,  vederemo  che  li  Cristian 
mente  confessano  la  Fede  di  Cristo.  Certo  non  s 
nel  mondo  non  sia   qualche  vera  religione,   ess 


Digitized  by 


Google 


—  396  — 

dumDeum,stimulante  natura,  ìnclinentur,  cultusque  ipse 
medium  perveniendi  ad  beatitudinem  existat.  Nihil  siqui- 
ipso  Deo  ad  aliquem  finem  siiie  exbibitione  medii  ad 
3udentìs,  ordinatur  ;  alioquin  ad  huìusmodi  finem  id 
institueretur,  quod  Deo  minime  convenit.  Quid  vero  a- 
m  bene  vivere  verus  Dei  cultus  exposcit?  Deum  enim 
}t  ipsum  venerar!  et  ut  Deum  a^noscere.  Is  autem  me- 
Brari  non  potest,  quam  in  sui  effectus  perfectione,  qui  in 
minis  vita  consistit.  Cum  autem  nulla  melior  vita,  quam 
la  inveniri  aut  excogitari  queat,  patet  ipsius  cultum 
imum,  cuius  fine  ac  medio  ad  ipsum  finem  proveniendi 
ationabilior  et  perfectior  finis,  aut  certius  medium  dari 
lertum  est  ergo  Relligionem  christianam  veram  et  a  Deo 
a  ad  veram  beatitudinem  recto  tramite  homines  per- 
\  Nisi  enim  haec  ad  beatitudinem  perducat,  quaenam 
praestare   poterit  ?   Non  ergo   leviter,  sed  sapientissime 

vitaque  Christiana  suscipitur  et  observatur. 

si  tibi  prima  fronte  absonum  videatur  credere  Cruci- 
5um,  Dei  Filium  et  hominem  esse,  cogita,  quaeso,  tantam 
ctitudinem  a  tam  immenso  errore  gelierari  non  posse, 
itia  siquidem  docet  vitam  christianam,  quae  purgatissi- 
a  fide  Crucifixi  provenire,  nutriri,  augeri  ac  perfici- 
'^erte  item  sacras  veteris  novique  testamenti  scripturas, 
s  tota  consistit  Fides,  non  nisi  a  Deo  esse  posse,  ex  qui- 
mte  annos  futura  praeuunciata  sunt,  totque  sanctissimae 
iristianae  fructus    emanarunt,  ac  innumeri  sapientes  ad 

huius  lumen  conversi  sunt. 

erea,  si  Fides  Christi  falsa  esset,  id  profecto  viris  prae- 
urgatissimis  in  oratìone  divinorumque  contemplatione  a 
Br  omnia  veritatis  lumen  obsecrantibus  tandem  aperire- 

cum  re  ipsa  compertura  sit  huiuscemodi  viros  magis 
j  in  hac  professione  confirraari,  nequaquam  potest  cum 
divinissimus  effectus  convenire,  ncque  subijide  Christi 
a  esse  :  quod  etiara  ab  exteriori  cultu  probatur,  cui  quan- 
9  magis  et  humilius  homines  subiiciuntur,  tanto  sanctio- 
unt;  centra  vero  qui  eum  conteranunt,  vel  irreverenter 
deteriores  efficiuntur. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


—  398   — 

si  vana  baec  Fides  esset,  quo  pacto  immobilis  ani- 
bas  et  intrepida  libertas,  solidumque  gaudium  chri- 
m  esset ,  ut  innumeri  utriusque  sexus  summas  tri- 
'essurasque  perferentes,  in  praecipuis  deliciis  con- 
tur?  Nempe,  si  eiusmodi  errore  ducerentur,  nec  bo- 
s  increraentum,  nec  supra  humanas  vires  constans 
letitia  prò  Christi  nomine  redundaret.  Quiniramo 
inceritatem  iucunditatemque  adeo  refulgere  in  ipso 
mus.  ut  apud  omnes  quadam  frontis  venustate  to- 
aaaiestate  venerabiles  fìant,  ex  eorumque  conspectu 
uam  radiis  divinitatis  afflati,  in  melius  vitam  com- 
ì  cum  quotidie  in  Ecclesia  Dei  circumspiciantur, 
ra  sanctam,  tara  admirabilem,  tam  efficacem,  nisi 
e  captus,  irridere,  immo  non  approbare  atque  admi- 

hristum  de  superis  inferisque  triuraphantem  con- 
s,  nullus  dubitationi  supererit  locus  quin  ipse  ve- 
,  qui  reluctantem  universum  orbem,  diis  scilicet 
onum,  uecnon  imperatoribus,  tyrannis,  philosophis, 
ferisque  gentibus  contra  eum  pugnantibus,  non  vi, 
ec  terrenarum  rerum  pollicitationibus,  non  facundo 
eloquio,  sed  sobrio,  castoque    paucorum   pauperum 

sermone  exemploque  subegit,  suisque  legibus  ira- 
laecumque  cogitaverat,  quse  vel  impossibilia  omnino 
effecit,  mirabili  quoque  sapientia  sua  facillime  in- 
celeri tate  totum  iacentem  in  tenebris  terrarum 
is  illustravit,  ab  erroribusque  purgavit.  Immensa 
Ite  sua  ita  ad  sui  amorem  hominum  corda  illexit, 
biles    omnium    gentium    populi    utriusque   sexus  et 

conditionis  professionisque  homines,  etiam  sapien- 
iana  omnia  prò  eius  amore    atque  confessione  fioc- 

ludibria  insupei-,  minas,  verbera,  tormenta  extre- 
licia  gratanter  adierint.  Quis,  rogo,  hominum  aut 
modi    potentiae,    sapientiae    ac    bonitatis    unquam 

ergo  hic  Deus  non  est,  quis,  inquam,  alius  esse 
:ìuid  scelestissimus  et  superbissiraus  homo,  qualerc, 


Digitized  by 


Google 


—  399   — 

Ancora  se  la  Fede  fesse  vana,  non  potrebbe  generare  t; 
gaudio  e  tranquillità  e  libertà  di  mente  ai  Cristiani,  che  r 
tassino  le  tribolazioni  essere  delizie  e  consolazione,  né  tale 
cerità  e  giocondità  redonderebbe  nella  faccia  loro,  facendoli 
nerandi  nel  cospetto  degli  uomini,  per  tal  modo  che  tirassir 
menti  loro  al  ben  vivere  cristiano. 


Oltra  questo,  se  noi  considereremo  la  potenza  di  Cristo, 
la  quale  ha  superato  tutti  li  dei,  imperatori,  tiranni,  filosofi, 
tici  e  ogni  gente  barbara,  senza  armi  e  ricchezze  e  senza  i 
na  sapienza,  essendo  morti  e  martirizzati  ogni  giorno  tanti  i 
tiri,  e  dipoi  la  sua  mirabile  sapienza  con  la  quale  con  inci 
bile  celerità  illustra  e  purga  il  mondo  dalli  suoi  errori,  aggii 
la  considerazione  della  sua  bontà,  per  la  quale  ha  per  tal  n 
tratti  innumerabili  uomini  al  suo  amore,  che  non  solamente 
no  sprezzate  tutte  le  cose  del  mondo,  ma  eziandio  volentieri  hf 
patito  ogni  martirio,  piuttosto  che  negare  uno  minimo  iota  e 
sua  Fede;  chi  può  negare  la  Fede  di  Cristo  essere  vera?  Q 
uomo,  qual  dio  ha  mai  fatte  simil  cose?  Le  quali  se  lui  k 
fatte  senza  miracoli,  questo  averle  fatte  senza  miracoli  è  m; 


Digitized  by 


Google 


-    400  — 

si  Deus  vere  non  esset,  Christum  dicere  oporteret,  talia  iraplere 
potuisset?  Nonne,  si  absque  miraculìs  ea  fecisset,  hoc  ipsum 
absque  uUo  obtinuisse  miraculo,  miraculorum  esset  maximum? 
Quid  vero  a  ratione  alienum  Christus  edocuit?  Si  incomprehen- 
sibilis  Trinitatis  arcanum  revelavit,  eius  vestigium  et  iraa^inem 
in  creatiiris  cernimus  ;  nec  ideo  centra  philosophiam  aliquid 
astruimus.  Si  mundi  creationem  perhibuit ,  centra  rationera 
non  militat,  cum  omnia  a  prima  efficiente  causa  facta  esse 
congruum  sit.  Si  animarum  santificationem  consideres,  ratio 
pariter  dictat  ut  homo  ad  supernaturalem  beatitudinem,  ad 
quam  ordinalur,  per  supernaturaìe  donum  ipsum  sanctìficans 
transferatur;  quo  autem  ad  beatitudinem  et  gloriam  animarum, 
consentaneum  est,  ut  ad  id,  ad  quod  ordinatae  sunt,  perveniant. 
Si  resurrectionem  corporum  attenda?,  non  frustra  expetitur, 
quia  anima  separata,  ut  forma  propriam  materiam,  suum  appe- 
tit  corpus,  cum  quo,  prout  bene,  vel  male  egerit,  aequura  est 
ut  communem  retributionem  recipiat.  Si  totius  mundi  glorific^i- 
tio  expectatur,  quid  inde  inconveniens  dicimus?  Quanquam 
enim  beati  post  resurrectionìs  gloriam,  corporum  minislerio,  nec 
propter  corpus,  nec  propter  intellectum,  indigebunt  ;  eo  quod 
incorruptibile  lune  corpus  induerint,  nec  per  sensum  cognitio- 
nem  accipient,  cum  omnes  Dei  essentiam  visuri  sint  ;  tamen, 
quia  corporeus  oculus  ad  essentiae  divinae  visionem  non  per- 
veniet,  convenientissimum  erit  etiam  corpora  coelestia  et  eie- 
menta  glorificari,  ut  ipsi  oculo  glorificato  congruum  et  delecta- 
bile  obiectum  praebeatur.  Si  Deum  hominem  factum  iisseriraus, 
quid  decentius  magivsve  pium  ob  optimo  Parente  et  Opifice 
omnium  concedi  potuit,  quam  ut  sedentes  in  tenebris  et  in 
umbra  mortis  per  semet  Deus  ipse  illuminaret,  et  de  fine  per- 
fectaque  vita  eos  certiores  faciens,  prò  illorum  peccatis  pariter 
satisfaceret  ,  quibus  diluendis  nemo  alius  bufficere  poterai  ? 
Idcirco  qui  ad  delenda  peccata  venerat,  etiam  sine  peccati  labe 
de  Virgine  nasci  debuit,  et  in  cruce  mori,  ut  exemplum  nobis 
exhiberet  prò  iustitia  nullum  genus  mortis  esse  fugiendum. 
Ipsum  denique  resurgere  et  in  caelum  ad  Patris  dexterara 
ascendere   dignum   fuit,  ut  omnibus   resurrectionìs  aeternaeque 


Digitized  by 


Google 


—  401  — 

mo  di   tutti  li  miracoli;  ma  se  le  ha  fatte  con  miracoli,  segui 
che  la  Religione  cristiana  sia  approvata  da  Dio. 

E  se  noi  consideriamo  dipoi  diligentemente  la  dottrina  di  C 
sto,  non  troveremo  in  lei  cosa  alcuna  aliena  dalla  ragione;  pe 
che,  se  la  confessa  il  mistero  della  Trinità,  si  trova  la  sua  ii 
magine  nelle  creature  ;  ed  è  razionabile  credere  che  Dio  abl 
creato  ogni  cosa,  perchè  si  bisogna  porre  una  causa  efficiente 
ogni  cosa.  E  essendo  ordinato  V  uomo  ad  una  soprannaturale  bc 
titudine,  convenientemente  confessiamo  la  santificazione  e  glor 
delle  anime.  E  essendo  1'  anima  imperfetta  senza  il  corpo,  co 
gruamente  la  Fede  pone  la  resurrezione  de'  corpi.  E  acciocché  { 
sensi,  massime  V  occhio  degli  corpi  glorificati,  abbiano  più  perfe 
oggetti  e  più  convenienti  a  tale  stato,  bene  crediamo  che  tut 
questo  mondo  sarà  glorificato.  Alla  infinita  potenza  di  Dio  anco 
non  era  impossibile  che  egli  diventasse  uomo,  potendo  più  fare  ci 
noi  non  possiamo  pensare.  La  qual  cosa  fu  molto  conveniente,  p 
illuminare  gli  uomini  della  vera  beatitudine  e  de' veri  mezzi  < 
pervenire  a  quella  e  satisfare  al  Padre  Eterno  per  li  loro  pe 
cati.  E  però  bène  nacque  di  Vergine  immacolata,  e  mori  in  ero 
per  pagare  li  nostri  debiti,  e  per  darci  ancora  esempio  che  p 
la  giustizia  non  temiamo  alcuna  morte;  e  per  darci  speranza 
resurrezione,  resuscitò  da   morte  a  vita  e  fu  fatto  giudice  deg 


Savonarola  -  Triumphua  Crucis,  26 


Digitized  by 


Google 


—  402  — 

^ertior  praeberetur.  Et  qui  prò  ornuibus  factus  reus 
ro  subiit,  par  est  ut  omnium  iudex  supremus  existat. 
iper  circa  rapralia  aut  iudicialia  a  Christiana  Relli- 
nale  traditur,  cum  nulla  vita  melior,  nullumque 
ìgiraen,  quam  christianae  institutionis  inveniatur? 
m  boni  super  iis  a  philosophis  doctissimisque  viris 
3t,  illa  suscipit;  nihilque  veri  reiiciens,  perfectiora 
iantius  cumulavit.  In  cerimonialibus  quoque  nil  im- 
contra  rationem  admittitur,  sed  magnam  inde  san- 
inorumque  delectationera  homo  acquirit. 

lile,  quaeso,  aliae  relligiones  afferunt?  An  philosophi 
Darationem  venire  possunt,  qui  nec  de  fine  huma- 
ec  de  ipso  medio  quicquam  certi  diffinientes,  errores 
seminaruut?  Astrorum  vero  cultoribus  fabulis  ac  va- 
ionibus  occupatis,  nulli  perniciosius  stultiusque  de- 
latrae  nihil  veri  aut  honesti  habent.  (lontra  ludaeos 
ssa  et  oracula  prophetarum,  sacerdotia,  sacrificia, 
ius  gentis  monumenta,  eventus  denique  ipsi,  ac  mille 
iringentorum  quinquaginta  pluriumque  annorum  cap- 
patioque,  ac  dissipatio  vastatioque  reclamant.  Haere- 
lium  et  inter  eos  dissensio,  ac  demum  profligatio  satis 
iam    funditus    extinxit.    Centra  Mahumetanos  omnis 

omnis  recta  institutio  invehitur,  in  ^uibus  nil  soli- 
le dignum  reperitur.  At  doctrinam  christianam  tot 
ntae  sanctissimae  fundamentis,  totque  honorum  in 
um  effectricem,  quae  tanto  tempore  contraque  tot 
npugnatores  sua  sanctitate  praevaluit,  nulla  obiectio 

supernaturali  lumine   eruta  infringere  vel  damnare 

0  recto  sentiens  Fidem  hanc  Cbristi  saluberrimam 
iam  et  amplectandam  omnino  proponat?  Desistite 
i  ac  temerarii,  qui  non  alitei*  quam  centra  Fidem 
lo,  sapientes  videri  posse  putatis;  desinite  tandem 
garrire,  et  in  perni tiem  vestram  profanis  sacra  la- 
cerare.   Sed    cum  tanta  temporum   rerumque  conne- 


Digitized  by 


Google 


—  403  — 

vivi  e  morti,  perchè  a  torto  fa  giudicato  dalli  ingiusti.  L 
cristiana  dunque  non  confessa  cosa  alcuna  aliena  dalla  rj 

Similmente  circa  le  cose  morali  e  giudiciali  non  potrla 
più  razionabile^  non  si  trovando  migliore  vita  della  cristi 
quale  procede  dal  perfetto  governo  della  Chiesa;  massin 
tutto  quello  di  buono,  che  dicono  li  filosofi  e  tutti  gli  al 
pienti,  si  contiene  nella  dottrina  cristiana  molto  più  pi 
mente  che  in  ogni  altra  dottrina.  Ancora,  che  nelle  cer 
della  Chiesa  non  sia  cosa  impossibile  né  irrazionabile,  lo 
stra  la  santità  della  vita  che  conseguita  dalla  devota  o 
zione  di  quelle. 

Quale  religione  adunque  è  fondata  con  tante  ragioni  coi 
te  è  fondata  la  nostra  ?  Certo  li  filosofi,  come  abbiamo 
di  sopra,  non  hanno  conosciuto  il  fine  della  umana  vita;  li 
logi  si  sono  involuti  in  molte  superstizioni;  gli  idolatri  non 
cosa  vera,  né  onesta;  centra  i  Giudei  sono  le  loro  profezi 
cattività  presente;  la  dissenzione  e  estinzione  degli  erei 
mostra  quanto  sieno  stati  gravi  li  loro  errori;  centra  li  !K 
tani  pugna  ogni  filosofia:  ma  sola  la  Religione  cristiana  é 
che  è  confermata  dal  lume  naturale  e  soprannaturale  e  dal 
tità  della  vita  e  sapienza  e  miracoli  e  opere  stupende. 


Qual  sapiente  dunque  non  abbraccerà  con  devozione  1 
di  Cristo?  Chi  non  vede  quanto  sono  stolti  e  temerarii  quc 
parlano  contro  la  Fede  ?  La  quale  é  approvata  da  Dio  e  coni 
già  tante  centinaia  di  anni  fra  innumerabili  persecuzioni 
sangue  di  infiniti  martiri  consecrata.  Chi  non  è  dunque  i 
alieno  dal  sentimento,  bisogna  che  confessi  la  Fede  di  Cri 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


ANNOTAZIONI  DEI 

TRATTE  Di 


Proemium,  pag.  2: 
catorum  sordibus  volu 

Quoniam  homo  ad  coele 
bris  huius  vitae  expeditus 
nibus  implicetur,  minus  apt 
Qanm  enim  ea  sit  humanae 
occupari;  contrariis  certe 
Phìlosophus,  10.  Ethic.  Om 
ruperunt;  idcirco,  si  Budde 
se  carnalibus  dediderunt.  'N 


Cap,  L  pag.  6  :.... 
minis  extrinsecas  ad 
invisibilium  suimet  pa 

Quid  esse  potest  tam  aj. 
mus,  coelestiaque  contempli 
simae  mentis,  quo  haec  reQ 
2.  De  Divinati  Esse  praesti 
spiciendam  adorandamqiie 
rerum  coelestium  cogit  con^ 


Digitized  by 


Google 


—  408  — 

ximander,  AnaximeDes,  Anaxagoras,  Plato,  aliique,  qui  ex  rerum  naturalium 
conteroplatione  in  primae  Mentis  notìtiam  devenerunt.  Vid.  Vo68.  de  Idei, 
lib.  r,  ci. 

Cap,  1.  pag.  8:  Nec  tamen  propterea  asserere  voluraus  nos 
ob  has  rationes  credere. 

Quo  mens  prudenter  iis,  quae  proponuntur  ad  credendum,  adsentiatur,  id 
imprimis  Decesse  est,  tum  ut  benigne  intus  gratìae  aura  aspiret,  tum  ut  voluntas 
ea  ìpsa  quodammodo  degustet,  et  mentem  in  adsensum  ìnflectat.  Sed  praeterea 
quaedam  etiam  requiritur  intellectus  persuasio,  qua  eadem  nobìs  sint  credi- 
bilia,  neque  ulla  caussa  sit,  quamobrem  iudicet  talia  nec  credi  posse,  nec 
debere.  Non  enim  ita  voluntaterà  adflatu  suae  gratiae  impellit  Deus,  ut  le- 
vi ter  et  temere  credamus  ;  atque  a  nobis  rationabile  obsequium  is  postulat, 
non  ut  casui  et  fortunae  fidem  omnem  nostram  permittamus.  Ergo  ratio 
fidei  suffragium  suum  commodat,  eamque  comitatur;  quae  suadeant  adprobat, 
et  refelli t  quae  a  credendo  deterrent.  Suadet  fidem  admitti  oportere,  ut 
simul  suadeat  non  admittendam  esse  propter  rationem:  cum  prima  veritas 
revelans  caussa  sit  cur  admittatur,  et  ratio  adiutrix  sit  fidei,  non  auctor; 
suadeat  suscipi  fidem,  non  iubeat.  Vid.  S.  Thom.  2.  2.  Quaest.  5.  art.  I. 

Cap.  111.  pag.  18  :  Haec  ergo,  et  his  similia^  quae  in  tractatu 
nobis  occurrent,  probare  non  oportet. 

Tametsi  fusioro  stilo  ista  pertractet  Daniel  Huetius  in  Praefatione  suae 
Evangolicae  demonstrationis;  tamen,  si  rerum  substanciam  spectes,  eadem 
sunt,  eiusdemque  roboris  ac  momenti,  quae  noster  auctor  hic  indicat. 

Cap.  IV.  pag.  18  :  Obiiciat  forte  quispiam  mirabile  esse  ne- 
minem  historiographoium  gentilium  haec  suis  scriptis  man- 
dasse etc. 

Quod  Servatoris  nostri  gesta  ab  Ethnicis  speciatim  non  pertractentnr,  mi- 
rum  non  est:  nunquam  enim  hominis  ex  ludaea  gente  historiam  contexere 
hi  in  animum  induxerunt.  Quodam,  ut  ita  loquar,  casu^  de  Christo  mentionem 
fecerunt.  Chalcidius  Platonicus  Philosophus  in  Commetit.  in  Tim.  Plat.  pag. 
325.  edit.  loh.  Alb.  Fabricii  T.  II.  opp.  S.  Hippol.  ita  scribit:  <  Est  quoque 
alia  sanctior  et  venerabilior  historia,  quae  perhibet  ortu  stellae  cuiusdanif 
non  morbos  mortesque  denunciatasi  sed  descensum  Dei  venerabilis  ad  hu- 
manae  conversationis,  rerumque  mortalium  gratiam.  Quam  stellam  cum 
nocturno  itinere  suspexissent  Chaldaeorum  prò  fedo  sapientes  viri.,,  quae' 
sisse  dicuntur  recentem  ortum  Deif  repertaque  illa  maiestate  puerili^  vene- 
ratos  essey  et  vota  Deo  tanto  convenientia  nuncupasse  etc.  »  Christi  etiam 
meminerun*-;  Svetonius  in  Claudio  e.  25.  et  Tacitus  lib.  15,  ann.  44.  Et  licet 
nihil  scriptore?  huiusmodi  locuti  de  Christo,  tamen  divinum  hunc  prae- 
ceptorem  quondam  extitisse  nullus  dubitaverit  ;  quandoquidem  res  explorate 
percepta  est  et  cognita,  lustinum  M-  Apolog.  2.,  Tertullianum  in  Apolog. 
hortatos  fuisse  Ethnicos,  ut  ea  perlegerent,  quae  in  eorum  tabulis  erant 
conscripta,  ut  inde  intelligerent,  quae  Chrisco  sub  Pontio  Pilato  acciderant, 
quod  certe  persuadere  illis  non  potuissent,  nisi  tantae  existimationis  scriptorcs 
probe  nossent  litteris  ea  esse  consignata  in  eorum  lìbris,  quae  ad  Christum 
pertinerent. 


Digitized  by 


Google 


—  409  — 

Cap.  IV.  pag.  20:  Quinimmo  ex  his  plurimi  doctissin 
vissimi  viri  etc. 

Uti  fuerunt  Ignatias  M.,  Polycarpus,  lustinus  M.,  Irenaeus,  Atl 
Pantenus  Philosoph.  Melito  Sardensis,  Clemens  Alex,  et  alii,  qui 
de  Christo  scripsere. 

Gap,   VI.  pag.  28.  Omnes  Dei  nuncupatione  intelligu 
dam  summum  etc. 

Vid.  Tuli.  De  iiat.  Deor.  —  Sic  Pythagoras  apud  Clem.  Alexanc 
p.  35  Edit.  Heins.  e  Deus^  inquit,  est  umis...  semper  existens  et  o 
rum  viriuniy  et  operum  omnium.  In  coelo  illuminatovi  omniun 
omnium  motus  et-c.  » 

»  »  Sive  ergo    per  Deum  intelligamus 

motorem,  sive  primam  causam,  vel  primum  principium 

Insigoia  sunt  Sophoclis  carmina^  ut  ait  Petavius  De  Theol.  Do( 
e.  3.  qiiibus  Deus  tamquam  prima  rerum  caussa,  vel  principium  ( 
citanturque  ab  lustino,  Athenagora^  Clemente,  Cyrillo  et  Eusebio. 

Unus  profecto  est  ;  unus  est  tantum  Deus  ; 

Qui  coelum  et  amplum  condidit  terrae  globum  ; 
Marisque  fluctuSj  vimque  ventorum  gravem... 

»  »  ....  vel  summum  bonum,  etc. 

Plutarchus  in  primo  De  placitis  Philosophorum  cap.  7,  ita  scribit: 
interilusque  expers  animai,  omnibusque  bonis  perfecte  cumulatu 
lius  capax  mali,  toium  in  sua  beatitate,  atque  perpetuitate  occupa 

»  »  Sensu  enim  percipimusaliqua  in  h 

do  moveri  etc. 

Quod  Deus  sit  primus  motor  immobilis  et  Pitagoras  arbìtratus 
Clemente  Alexandrino  Admon,  ad  Gentes  Tom.  3  Bibliot.  Patr.y  et  I 
rente  Laertio  in  Vita  Platonis,  et  teste  ipsomet  Laertio  in  Vita  j. 
Aristoteles  et  Crysippus  apud  TuUium  lib.  2  de  Nat.  Deorum,  nec 
TuUius  id  docuerunt. 

«  pag,  30.  Nemo  unquam,  nisi  mente  captus,  e 

in  hoc  potuit,  ut  flrraiter  sentirei  Deum  non  esse. 

<  Obiectant  aliqui,  ait  Wo»sius  lib.  1  de  Idolol.  e.  1.,  a  Protago 
dubium  vocatos,  exclusos  a  Diagora  et  Theodor©  Cyrenaico.  Sed 
pauxillos  tanti  putemus,  ut  aliquo  eos  loco  habeamus  prae  infini 
eopia;  qui  concrarium  docuerunt?  praesertim  cum  quanto  quisque  i 
rit,  tanto  minus  de  eo  dubitarint?  »  Vide  eumdem  Wossium  men 
pretantem  eorumdem  Philosophorum. 


Digitized  by 


Google 


—  410  — 

0.  VII.  pag,  32.  Deum  vero  non  esse  corpus,  nec  corporis 
Q,  nec  aliquid  corapositum,  sed  actum  purura,  nemo  phi- 
)rum  ambigit. 

n  esse  corporeum,  teste  D.  Augustino  lib.  de  Utilit.  cred.  n.  1  alias, 
icanint  quotquot  <  nimis  in  haec  corporalia  progressi^  atque  lapsi^  nihil 
utant  esse,  quatn  quod  istis  quinque  corporis  nunciis  sentiunt  ».  In 
rorem  impegerunt  ex  Oentiiibus  rudiores.  et  imperiti  ex  Tadaeis  Sad- 
et  ex  Philosopbis  Stoici  et  Epicuraei,  ex  Christianis  Manichaei  et  Mo- 
aidam  Aegyptii,  quorum  causa  (uti  Socrates  lib.  7  e.  7  et  Sozomenus 
.  2  testes  sunt)  non  leves  propterea  turbae  IV  Ecclesiae  saeculo  exci- 

Oriente  fuerunt.  De  terra  locuti  sunt.  At  quidquid  senserint  imperiti 
bus  adiungendi  sunt  quotquot  censent  materiam  esse  primum  omnium 
ndependens  principium  ,  certo  certius  est  subtiliores  Philosophos  ad- 
mentem  primam  solutara,  liberam,  segregatamque  ab  omni  concre- 
ortali.  Nisi,  ex.  grat.  id  intellexisset  Anaxagoras  vir  planae  doctus, 
ò  et  Periclis,  Euripidis,  ac  Socratis  praeceptor ,  non  Deum  vocasset, 
ve  mentem.  Item  Deum  nomine  mentis  indicarunt  Pytagorae  sectato- 
jredimus  Clementi  Alexand.  Adm,  ad  Gent.  Tom.  Ili  Bibl,  Patr.;  ac, 
i  Laertio  adiungamus,  Plato  et  Aristoteles  Daum  ut  incorporeum  agno- 

Vide  Laert.  in  Vita  Plat.  et  Arist. 

p.  Vili,  pag.  34,  Deum  namque  esse  perfectum  et  summum 
i,  si  ipse  est  actus  purus,  manifestissima  ratione  probatur. 

iis  quae  Auctor  in  expositis  de  Deo  capitibus  declarat,  manifestissime 
ir,  Deum  esse,  ut  aiunt,  ens  a  se,  seu  independens.  Id,  ut  fuse  probat 
is  lib.  2  de  Praep.  Evang.,  agnoverunt  Platonici.  Sed  omnium  disertissi- 
iarchus  tradit  in  lib.  de  El  apud  Delphos  inscripto,  edocetque  vocabu- 
ipprime  Deo,  ac  soli  convenire.  Postquam  demonstravit  ex  Platonicis 
omnia  tempori  obuoxia  non  tam  esse  quam  fieri,  dum,  ex  in- 
raeterito,  quod  iam  nihil  est,  in  futurum  infinitum,  quod  et  ipsum  ni- 
per  momentaneum  temporis  punctum  trai'.ciuntur,  sic  postea  concia- 
U  quid  igitur  illud  est^  quod  vere  est?  Id  unum  utique,  quod  sem- 
m  est,  quod  or  tu  simul,  interituque  caret,  cui  nullum  tempus  muta- 
iffert..,  »  Si  igitur  Deus,  vel  ipsis  fatentibus  gentilibus,  independens  est 
rioque  existens:  utique  planum  tiet,  eum  esse  immutabilem,  tumquoad 
Q,  tum  quoad  affectiones,  quae  mutari  non  possunt  :  nisi  aut  natara 
ipsa  mutetur,  aut  certe  nisi  a  rebus  extra  positis  hanc  subeat  muta- 
Sed  quod  a  nulla  re  pendet,  et  a  quo  pendent  omnia,  a  nullo  exte- 
mutari  potest.  Hinc  simplicitas  ipsius^  bonitas,  perfectio,  immutabili- 
eruitas,  aliaeque  proprietates  manifeste  ducuntur.  Quid  enim  illius 
ones  definiet,  si  a  nullo  pendeat? 

p.  IX,  pag,  38,  Si  vero  perfectio,  alteri  eorum  deesset,  etc. 

3gandum  certe  non  est  quod,  quemadmodum  Athei  nullum  Deuaa 
mt,  ita  Polf/thei,  ex  adverso,  plures  extare  Deos  turpiter  arbitran- 
itatem  Dei  primo  inficiati  sunt  Gentiles.  Tot  siquidem  Deos  hi  vene- 
it,  ut  Ilesiodus,  Eusebio  teste  lib.  5  Praep.  e.  15,  triginta  Deorum  millia 


Digitized  by 


Google 


—  411  — 

esse  ia  terra  censuerit.   Sed,  ut  prudenter   ob 
e.  11,  sapientissimi  gentilium  xinum  Deum  salti 
goras,    teste  Lactantio,  de  Ira  Dei,  e.  XI.  Dei 
tem  :  et  Macrobius  in  Sornn.  Scipion.   lib.  1  e 
finemque  omnium,  et  Plato  in  epistola  ad    Ho 
Deum  esse  principem  omnium  Deorum:et  Anth 
de  nat.  Deorum,  popalares  Deos  multos   esse 
roemoratus  Lactantius  Lib.  II  e.  1   observat, 
bernatìonem  a  pluribus  dicerent  sustineri,  cun 
promere  vellent^  veterem  servare  consuetudin 
lueruut.  <  Cum  iurant  et  eum    instant,    et    ci 
aut  Deos  multos,    sed    Deum   nominant.    Ade 
eiiam  ab  invitis   pectoribus   erumpit  ».  Vid. 
Woss.  super  memor. 

Cap.  X.  pag.  38  ;  Ex  praedictis  etìi 
esse  intellectum. 

Scientia,  veluti  praecipua  divinitatis  nota 
iudicio  sapientum  habetur.  <  Scitum,  ait  Pets 
est  Synesii,  tametsi  poeticis  adumbratum  fabul 
veluti  substantiam  divinitatis  in  intelligentian 
Diis  antelatum  esse  caeteris,  et  eorum  esse  f 
iiloB  anteibat,  ita  etiam  scientia.  HinCy  subin 
rea  lovis  ex  arbitrio  pendent,  quod  : 

Natu  sii  maior,  pluraqu 

»  pag,  42:  Cum  itaque  diviii 

perfectus  et  eminentissimus,    negari  ne 
netrans  profundissirae  cognoscat. 

«  Aegyptii^  ut  refert  Clemens  Alex.  lib.  5  Str 
ex  materia  fingentes  Diis  consecrare  solebar 
hoc  significarenty  Deum  omnia  videre  et  audin 
vius  ub.  sup.  e.  3.^  inier  Ethnicos  vetus  Poet 
versi  bus  : 

Oculum  ingentem  formidemus,  qui  et  , 
Respicit;  et  maris  magnum  profundun 
Mens  hominum:  nihil  autem  abscindit 
Omnia  Deo... 

»  »  ....  cogimus    confit 

omnia    praesentia  postquam    facta   sui 
fierent. 

Quum  aeternitas  sit  tota  simul,  neque  ea 
ctarium  inde  est,  Deum  ab  aeteriio  novisse  e 
nit,  atque  evenire  debet.  Quod  vel  Ethnicis 
fuit.  Plotinus  naraque  (Enead.  4.  lib.  4.  e.  4. 
declarat:  <  Futurorum  cognitio^  et  ipsi  adesse 


Digitized  by 


Google 


—  412  — 

alis  est  in  ite,  qui  faciunt  ti  certo  fore  credunU 
sapientia  est,  qualvt  est  de  praeteritis  secumlum 
as  habet  Ammonms  ad  librum  Aristotelis  De  in- 


30  dicimus  quod  Deus  non  necessitate  na- 
im  et  voluntatem  omnia  agit. 

>  apprime  demonstrat  divina  ratione  dirìgi  ea  om- 
An  cum  machinatione  quadam  (inquit  Cicero  De 
iquid  videmus,  ut  sphaeram,  ut  horas,  ut  alia  per- 
in  Illa  opera  sint  rationis  ;  cum  autem  itnpetum 
itate  moveri  vertique  videamus,  constantissiìne 
inniversarias  cum  summa  salute  et  conservatione 
quin  ea  twn  solum  ratione  fiant,  sed  etiam  excel- 
ione? » 

quod  est   procedere   ab  intellectu  deter- 


(tat,  Deam  uecessario  amore  seipsum  prosequi. 
rime  dignoscat  propriae  natarae  immensam  boni- 
essario  voluDtas  diligat,  quemadmodum  inteUectus 
eiiitudinem  cognoscit.  At  ìlla  quae  extra  sunt  po- 
^it.  Qaanto  enim  divina   voluntas   est  magis  in- 

0  perfectius  super  illas  et  doininium  habet  et  li- 
quod  enim  non  dependet  ab  aliquo  illi  minime 
3am  habet  independentiam  a  creatarìs  contingen- 
,  sed  libero  eas  amore  prosequi  tur. 

'^identes  itaque  philosophi  in  cunctis  na- 
ordinem  etc. 

ro  libr.  2  de  nat.  deor.)  hominem  dixerit,  qui  cum 
ratos  astrorum  ordines,  tamque  omnia  inter  se 
jat  in  iis  ullam  inesse  rationem,  eaque  casu  fieri 
geraniur,  nullo  Consilio  ossequi  possumusf  Vid. 
lexandrum  Peripat.  in  lib.  De  Provid. 

difflcultas  fuit  ratìonalis  creaturae  in  re- 

1  omnia  videntuf  esse  confusa, 

3tionem  in  bonum  universi  cedere,  res  apertissi- 
la  esse  solet  apud  incredulos,  quomodo  cum  sum- 
conciliari  queant  tot  crimina,  quae  legi  mentis  op- 
i  bonum  perturbare  videntur.  At  bis  impiorum 
ac  Tbeologi  fecerunt  satis;  bona  ex  malis  splen- 
s  eminentiora  quaeque  disti nguunt,  ac  non  specie, 
vitiorum  non  est  auctor  Deus;  sed  tamen  ordi- 
itores  consti tuit,  et  ea  perpeti  cogit,  quae  meren- 
nculcat  S.  Augustinus  lib.  2  De  Civit  Dei)  uilum 


Digitized  by 


Google         j 


non  dico  angelorum 
praescisset,  nisi  pari 
ita  ordinem  saeculori 
qnasi  antithetis  bone 

Gap.  XIL  pag 
Deus  naturali  me 
potius  agantur  qi 

Quam  certum  est 
illud  quoque  verum 
quod  utique  vel  mai( 
Seneca  lib.  De  Clem. 
qtiam  homo:  nulli  m 
ut  pulchre  Origenes 
tentia  est,  quemadmi 
beni  nuUius  alterius 
Hae  fructum  ad  cam 
tione  praeditis  praec 
mantia  iis  perfrui  q 
peculiarem  de  homii 
iuxta  conditiones  illi 
naturam. 


vestigare  conati  s 

Veteres  philosophi 
cum  nuUam  iam  in 
rent,  singulas  incasi 
nihil  omnino,  in  quo 
pemodum  opiniones  i 
uti  S.  Augustinus  (li 
toginta  fuisse  philoso 
ait  Seneca  initio  libri 
videndum  quid  sii,  q 


tes,  veritatique  pi 

Inter  Philosophos 
Platonici:  unde  S.  à 
tur:  €  Videtis  ulcumq\ 
fìianendum  est;  sed 
qua  salvamur)  non  U 
tatem  utcumque  agno 
quique  virtutibus  mora 
mentem  excolunt,  vei 
cet,  tum  multis  locis, 
rum,  et  maxime  sub 
queutibus  notis. 


Digitized  by 


Google 


—  iU  — 

Cap.  XIIL  pag,  54:  Sed  diligentius  adhuc  animadvertentes 
arguemus  in  hac  vita  veram  hominis  beatitudinem  inveniri  non 
posse. 

Stoici  ineptissime  arbitrati  sunt  homines  in  hac  vita  piena  beatitudine 
frui  posse,  eamque  beatitudinem  in  sola  virtù  te  animi  quam  sapieniiatn  ap- 
pellabant,  constituere.  Quippe  aiebant  sapientiam  se  sola  contentam  esse, 
nec  exteruis  auxiliis  indigere:  unde  licet  bonorum  corporis  et  fortunae  acces- 
sio  foret  optabilis»  eam  tamen  non  esse  omnino  necessnriara,  ac  sine  ipsa  sa- 
pientem  merito  beatum  aestimari.  Vid.  Senecae  Ep.  45,  ubi  docet:  «  Beatum 
non  eum  esse  quem  vulgus  appellai,  ad  quem  pecunia  magna  confluxit,  sed 
illum  cui  honum  omne  in  animo  est^  erectum,  excelsum,  ac  mirabilia  calcan- 
lem  etc.  »  Sed  quamvis  mag-nifice  haec  a  Stoicis  iactentur,  suadere  taraen  viris 
cordatis  non  poterunt  omnem  omnino  felicitatem  solo  isto  vanae  virtutis  splen- 
dore sic  contìneri,  ut  ncque  morbis,  neque  aegestate,  neque  aliis  vitae  incom- 
modis  interturbetur.  Nam  nec  vera  virtus,  quae  a  superba  Stoicorum  osten- 
tatione  longe  diversa  est,  dici  potest  beatitudo,  sed  via  dumtaxat  ad  beati- 
tudinem; cum  ipsa  homini  auxilio  esse  possit,  ut  summum  bonura,  ad  quod 
perpetuo  nititur,  tandem  aliquando  consequatur.  Vid.  S.  Augast.  Ep.  155 
al.  52  e.  2. 

€ap,  XIV.  pag,  58  :  Si  enim  Deus  i-erura  huraanarum  provi- 
dentiam  habet,  ad  quara  pertinet  res  per  suos  fines  ad  debita 
media  perducere,  e(c. 

€  Nulla  omnino  Respublica  (ait  doctiss.  Melchior  Cano,  lib.  12  de  loc.  Theol. 
e.  4)  quod  Schn  vnrissime  dixity  nisi  duabus  rebus,  contineri  potest,  praemio 
et  poena.  Quae  caussa  Platonem  movit,  ut  quoniam  videbat  optimos  saepe 
viros  prò  rebus  preclare  gestis  nullo  in  hac  vita  praemio  virtutis ^  nullo  in- 
signi honoris,  nullo  monimento  laudis  decoratos,  asserere*  animos  immortales 
officii  praemium  et  fructum  aliquando  accepturos;  absurdum  quippe  esse,  ui 
verus,  iustus  et  honestus  labor  honoi^ibus^  prae'^niis,  splendore  careat,  si  qua 
est  in  coelo  pietas,  si  quod  numen,  quod  talia  curet.  Non  itaque  aut  campos 
Elysios  aut  Sisyphi  saxnm,  Ixionis  mtam.  Tantali  sitim  poematis  solum  esse, 
sed  historiae.  Nam,  ut  ficta  sint  a  poetis  istkaec  omnia,  veri  tamen  siynifi- 
candi  gratia  ficta  sunt,  ut  utilissima  illa  verissimaque  sententia  in  aìiimis 
hominum  inscriberetur  : 

€  Recte  factis  praemia;  peccati  supplicia  deberi.  > 

»  »  ....  hominis   operatio,  quae    est    intelligere, 

cum  ad  iramaterialia  et  universalia  se  extendat,  etc. 

Mens  nullam  expostulat  extensionem,  quiu  cum  extensione  omnino  pu- 
gnai: quandoquidem  cum  partes,  quae  extensionem  efficiunt,  ab  se  invicem 
in  existendo  minime  dependeant,  ita  unius  cogitatio  ab  alterius  cogitatione 
dependere  nequit.  Praeterea  in  ipsa  cogitatione  sita  est  vita  perfecta;  cogi- 
tando etenim  vivimus.  Quamobrem,  cura  nuUus  possit  vita  alterius  vivere, 
aut  duorum  vita  unius  vitam  constituere;  ita  duorum  cogitationes  unam 
conficere  cogitationem.  Est  ergo  mens  spiritus,  seu  inextensa  substantia, 
quae,  cum  partibus  minime  constet,  nuliam  poterit  divìsionem,  alterationem 
corruptionemque  experiri. 


Digitized  by 


Google 


—  415  - 

Cap.  XIV,  pag,  64:  Nerao  potesl 
mortalitatis  aniraae  permanere,  quo 
inquisitione. 

«  Auctoribus  (inquit  Cicero  in  I  Tuscul 
uti  optimis  possumuSf  quod  in  omnibus  e 
rimum,  et  primum  quidem  omni  antiqui 
ortu  et  divina  progenie,  hoc  melius  ea  foi 
itaque  illud  unum  erat  insitum  priscis  il 
esse  in  morte  sensum,  ncque  excessu  vita 
interiret:  idqut  cum  midtis  aliis  rebus,  tu 
sepulcrorum  inteUigi  licei,  quas  maximis  i 
luissenty  nec  violatas  tam  inexpiabili  reti 
forum  mentibus  mortem  non  interitum  esi 
sed  quamdam  quasi  migrationem  commut 
re  uberiora  testimonia  desideret,  consulat 
not.  77  in  Part.  1  Tit.  I.  e.  5  Summae  M( 


Prooemium,  pag,  68  :  Loquor  aui 
norum  operibus,  qui  potius  ab  Ecc 

Scite  prudenterque  ènipprui. ex.  potius  appo 
proprie  se  loqui  ostenderet.  Peccatores  en 
excommunicati  non  sint>  etsi  mortificata,  i 
fer  Catechismum  Romanum  De  IX.  Syì 
seqq.  XIV.  seqq.  XXV.  et  XXVI. 

Cap,  L  pag.  72  :  ....  cura  sciam 
quolibet  aevo,  tam  exacto  quam  ] 
diversimode  deditum,  hoc  esse  nati 

Hi  etiam,  qui  infìdeles  sunt,  fateri  so 
populos  Religionis  officium  vigere.  Poli  tic 
strategema  dictitant;  idque  eo  garriunt,  \ 
actiones  illorum  universas^  ac  facinora 
valere  probe  sentiunt.  At  quomodo  strate^ 
excogitari  potuisset,  nisi  illud  quoque  illi 
bus  natura  ipsa  inditum  insculptumque  fi 
desiderium?  Quam  profecto  animi  propensi 
rentur,  adeo  communem  usum  in  RempuI 
periti,  neque  ut  diu  perduraret  efficere  pc 

Cap.  IL  pag.  72  :  Cum  autem  E 
nibus  venerari,  spiritu  videlicet  et 

Ab  antiquis  et  heroicis  mundi  tempori 
cultum,  verum  etiam   externum  populis  i 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  416  — 

numeDta  testantar.  Et  quemadmodum  cunctaram  gentium  honos  et  cultus 
in  Divinìtacem  quampiam  argnit  omnium  cordibas  inditam  Religionem  esse; 
sic  ritus  permulti,  et  externura,  quo  Religpionem  quisque  profitetor,  sacri ficium, 
ostendunt  probantque  hominem  internis  in  Deum  animi  sui  officiis  minime 
contentum,  externa  semper  cogitasse,  apertissimisqae  bonoribos  Divinitatem 
ocluisse. 

Cap,  111.  pag.  76  :  ....  vita  cristiana  ad  hoc  potissimum  ten- 
dit  ut,  posthabitis  creaturis  omnibus...,  per  contemplationem  et 
amorem  se  totam  in  Dee  transfundat,  et  fìat  unus  spiritus  cum 
Dee. 

Si  doctrina,  si  mores,  si  Christianorum  Sacramenta  spectentar,  nihil  di- 
gnins  ac  praestantius.  Eam  de  sapremo  rerum  Moderatore  ideam  habet  Chri- 
stianus,  quam  Deum  sammum,  ac  infinita  bonitato  pollentem  maxime  decet; 
cui  omnipotentiam,  immensitatem,  providentiam,  sapientiam,  iustitiam,  mi- 
sericordiam  omnemque  perfectionem  attribuii  Quae  si  Deo  summe  bono 
conveniunt,  quid  Christiano  homine  praeclarius,  qui  Deum  ipsum  imitari 
conatur?  Quandoquidem  prae  oculis  semper  habet  illud  Christi  Domini  di- 
ctum  :  Estote  perfectt,  sicut  et  Pater  vester  coelestis  perfectus  est,  Hinc  ab 
iis  deordinationibus  abhorret,  videlicet  ab  iniustitia,  a  crudelitate,  a  men- 
dacio, et  a  quoque  alio  vitio,  quod  cum  Deo  pugnat,  et  a  lege  sempiterna 
vetatur. 

Cap.  IV.  pag.  78  :  Fides  quoque  ad  visionem  et  fruitìonem 
Dei  non  per  creaturas,  sed  per  essentiam  aspirat. 

lam  supra  adnotatum  nobis  fuit,  Philosophos  in  varias  abiisse  sententias 
dum  ultimam  hominum  beatitudinem  indicare  in  animo  habuerunt.  Haud  ta- 
Dien  denegandum  Platonicos,  quam  maxime  Christianae  ventati,  dum  de  ul- 
timo mortalium  fine  sermo  instituitur,  accedere.  Quapropter  D.  Augustinus 
lib.  8.  de  Civit.  Dei  e.  8,  ita  scribi t:  e  Cedant  hi  omnes  illis  Philosophis,  qui 
non  dixerunt  beatum  esse  hominem  fruentem  corpare,  vel  fruentem  animo, 
sed  fruentem  Deo,  non  sicut  corpore,  vel  seipso  animus,  aut  sicut  amico 
amicus,  sed  sicut  luce  oculns.  >  Platonicorum  namque  praeceptor  in  Phoe- 
done  et  Theaeteto  asserì  t  summum  animae  bonum  esse  Dei  similitudinem  : 
nihil  vero  solis  illius  Divini  fit  simile,  nisi  quod  aliqua  luminis  ipsius  infu- 
sione illustratur:  et  consequenter  summum  animae  bonum  in  contemplatione 
Dei,  sive  in  coniunctìone  ipsius  mentis  humanae  cum  divino  lumino  est  col- 
locatum.  Hoc  tamen  bonum  primo  in  intellectum,  deinde  in  voluntatem,  si 
Fiatoni  fidem  adiungamus,  descendit.  Si  igitur  Philosophi  utcumqne  potue- 
runt,  agnoverunt,  nuUum  mortalibus  praestantiorem  altioremque  finem  esse 
posse,  quam  summo  bono  per  mentem  ac  voluntatem  coniunctionem  ;  Chri- 
stiani  nominis  hostibus  incredibile  minime  videri  debet,  si  Christian!  ipsi 
nullum  subii miorem  finem  agnoscunt,  quam  Deum  ipsum  mente  dare  con- 
spicere,  perpetuoque  illum  amare,  eo  sensu,  quem  Auctor  in  praesenti  capite 
indicat.  Vid.  S.  Augustinum,  lib.  2.  de  Doct.  Christ.  n.  60. 

Cap.  V.  pag.  84:  Ad  ipsius  autem  Dei  cognitionem  magna 
exigitur  extasis;  cura  sit  intelligibilium  supremum,  extraque 
omnia  sensibiiia. 


Digitized  by 


Google 


J 


—  417  — 

Vel  ipse  Plato  postqnam,  uti  diximus,  fatnrae  vitae 
felicitatem  indicavit,  ultro  citroque  fatetur  medium, 
adsequendam  conducit,  esse  virtutem  ac  morum  castità 
Socratis  persona  (In  Gorgia^  et  Phoedone  loquens)  ita  i 
«  Si  animi  in  corporis  inclusi  cupiditatibus  restiterint 
tiam  et  virtutem  adhaeserintf  iis  bonam  spera  in  ipso 
piendam  putat:  ipsos  quippe  suarum  virtutum  proemi 
hisee  terrenis  oris  ad  altiores  regiones  trans ferendos,  t 
mutabili  bono  aeternum  esse  fruituros.  Si  vero  in  hoc 
iUecebris  permiserint^  nec  supremum  numeri  oraverint, 
ribus  modum  imponeret;  ipsos  a  daemonibus  suae  vita 
pliciorum  locum  rapiendos  eie,  »  Atqui  quid  magis  a  i 
beati tudinis  medium  inculcatur,  quam  virtutis  exercitiat 
casti  tas? 

Cap.   V.  pag.  84:  cum  praesertim  in  1 

vitae  christianae  a  nobis  edito  etc. 

Hic  liber,  cuius  auctor  noster  roerainit,  Venetiis  est  ec 
per  Bernardi num  de  Vianis  de  Lexona  Vercellensem  (1 
bros  opus  universum  dispescit,  singulisque  libris  multa 
siones  subiicit.  De  Christianae  vitae  simplicitate  inscrii 
apparet,  inquit  idem  eximius  auctor  in  sua  eiusdem  lì 
ordine  sit  nobis  in  hoc  opere  procedendum;  cum  eni 
de  simplicitate  Christianae  vitae  tractare,  necesse  est 
stiana  agere,  et  in  quo  essentialiter  consistat  ostendei'e, 
tatem  et  sanctitatem  eius  sequitur  simplicitas  cordiSf  < 
sine  simplicitate  exteriori  quis  nec  possidere,  nec  custOi 
citas  exteriorum  rerum  super fluitatem  earum  non  patii 
post  tractatum  de  bonitate  Christianae  vitae,  tractemut 
riori;  post  hoc  de  exteriori;  deinde  de  superfluo  abiicei 
anima  a  curis  huius  saeculi  per  vitae  simplicitatem  IH 
nem  divinorum  iam  incipit  ascenderei  agendum  est  d 
quae  ad  praecedentia  consequuntur,  tam  in  hac  vita,  q\ 
mam  in  hoc  opere  et  scripturarum  scientiam  et  erudi 
gravi  tatem,  altissimam  divinarum  rerum  coutemplation< 
rabili  coniunctam  merito  admiramur;  ex  quo  Savonarol 
nem,  spiritum,  et  in  Deum  carità tem  facile  intelligimu 

Cap.   VI.  pag.  88  :  Si  id  quod    magis    esse 
neque  quod  mlnus. 

Id  vel  ipsi  Platonici  pervlderunt.  €  Ex  Christianis 
frJdus  Olearius,  (Diss.  de  Philos.  Eclect.  e.  Ili)  proma\ 
chi^  Porphirii,  Prodi  dogmata^  ea  praesertim ^  quae 
fectuum  crucifixione^  mentis  elevatione  in  Deum  dissert 
tibus  istis  exploratum  erat  Christianorum  vitam  med 
quod  ad  futurae  vitae  beati tudinem  conduci t  ;  quam\ 
admitterent,  quae  a  Christianorum  decretis  abhorrerent. 
P.  M.  Thomas  Mamachius,  Antiq.  Christ.  Tom.  3,  lib. 

(1)  T^  prima  etlizionc,  dciropora  cìi  cui  «i  parla  fu  fatto  in  Firenze 
Savonarola;  o  risalo  al  28  A>;:o8to  1406. 

Savonarola  -  Triumphus  Crucis 


Digitized  by 


Google 


^^'^«^ 


—  418    - 

fundendis  nostros  imitari  poséeriores  Ethnici  aolerent.  Non  enim  modo  fot- 
mulas,  sed  etiam  diatributionem  temporum^  quibus  esset  orandum,  quando- 
que  servabanL  Ad  opera  auiem-  misericordiae  quod  adtinetj  lulianum  prae- 
scripsisse  ut  Gentiles  nostros  aemular èntur....  > 

Cap.  VIL  pag.  90:  Manibus  siquidem  quodammodo  attrecta- 
musitarero  se  habere,  quia  Christiaaum  videraus  et  experiraur 
lantum  in  rectitudine  vitae  quantum  in  Fide  Christi  et  e  con- 
verso proficere,  età 

«  Si  qua  bona  sunty  scribi t  August.  epist.  144,  sicut  forma  et  vires  et 
salus,  et  si  quid  eiusmodi  est^  non  sunt  nisi  ex  Deo  Creatore  et  perfectore 
naturae  ;  quanto  magis  animi  bona  donare  nullus  alius  potest  f  >  Si  quid  ergo 
sapientiae,  si  quid  virtutis,  si  quid  perfectionis  in  nobis  est,  id  a  Deo  in  iios 
proficiscitur.  At  si  falsa  est  Christiana  Religio,  male  de  Deo  sentimus.  Quod 
si  ita  est,  et  eur  ergo  Deus  Christianos  homines  male  de  ipso  sentientes 
tot  ditat  virtutibus,  ut  nullum  alium  hominem,  praeter  quam  in  ipsa  Chri- 
stiana Religione,  in  omni  vìrtutum  genere  perfectum,  valeas  invenire?  Equi- 
dem  eos  vel  maxime  protega  t  Deus  necesse  est,  qui  ipsum  debito  cultu  pro- 
sequuntur.  Si  ergo  Deus  in  id  maxime  incumbit,  ut  tot  inter  homines  unum 
Christianum  virum  faciat  perfectum,  sequitur  solam  christianam  Fidem  esse 
veram,  utpote  quae  sola  hominem  perfectum  faclt. 

Cap*  VIIL  pag.  98:  ....  quae  omnibus  fere  gentibus  et  regnis, 
Assyriorum  scilicet,  Chaldaeorum  etc. 

Eversionem  regni  Chaldaeorum,  Persarum,  Graecorum  et  Romanorum, 
praedizit  Daniel  Regi  Nabuchodonosori,  qui  eius  somnium  interpretratus  est 
de  ingenti  iUa  statua,  quam  ipse  rex  dormiens  fuerat  intuitus.  <  Huius  sta- 
tuae  caput  (ait  Daniel,  e.  2)  ex  auro  optimo  erat^  pectus  autem  et  brachia  de 
argento,  porro  venter  et  f emora  ex  aere,  tibiae  autem  ferreae  >.  Somnii  huius 
expositio,  ipso  Propheta  interprete,  haec  ^est  :  Tu  es  ergo  {Nabuchodonos#r)  ca- 
put aureum;  nempe  qui  modo  Chaldaeis  imperas.  Et  post  te  consurget  regntim 
aliud  minus  te  argenteum.  Hoc  est  regnum  Persarum  a  Cyro  institutum:  qui 
etiam  Babylonia  capta,  Chaldaeis  imperavit.  Minus  fuit,  ait  Calmetius,  imperio 
ASsiriorum,  vel  Caldaeorum  non  solum  quod  receutius,  sed  quod  ncque  adeo 
diuturnum.  Et  regnum  tertium  aliud  aereum,  quod  imperabit  universae  ter- 
rae,  Istud  certe  est  Persarum  imperium  ex  Persici  Imperii  ruina  aedificatum 
ab  Alexandre  Magno,  qui,  Asia  subacta  usque  trans  flumen  Indum,  et  Afri- 
cae  et  Europae  non  exigua  parte  devicta.  universae  terrae  imperasse  me- 
rito dicitur.  Et  regnum  quartum  erit  velut  ferreum,  quomodo  ferrum  com- 
minuit^  et  domai  omnia ,  sic  comminuet,  et  conterei  omnia  haec.  Ex  bis  do- 
tis,  ait  laudatus  Caimetius,  haud  operosum  est  Romanum  imperium  digno- 
scere.  Hoc  omnia  regna,  omnesque  respublicas,  quaecumque  ante  ipsum  in 
Europa,  in  Africa  et  in  Asia  fere  tota  floruerant,  contri vit.  Sed  et  ipsum 
quoque  erat  destruendum  in  Christi  adventu.  In  diébus  autem,  ait  Daniel, 
regnorum  iUorum  suscitabit  Deus  eoeli  regnum,  quod  in  aeternum  non  dis- 
sipabitur,  et  regnum  (jus  alteri  populo  non  tradetur  ;  comminuet  autem  et 
consumet  universa  regna  haec,  et  ipsum  stabit  in  aeternum.  Regnum  quoi 
in  aeternum  non  dissipabitur,  Christi  Ecclesia  est,  qifae  Romanum  Imperium 
multosque  alios  reges  Christi  regno  subegit,  et  portae  inferi  numquam  prae- 
valebuiit    adversus    eam.    Vides    ergo    quomodo  diversorum  regnorum  ever- 


Digitized  by 


Google 


—  419    — 

sionem  praedixeruQt  Prophetae.  Quae  cum  ita  siot,  cutn  nullus  praevidere 
futura  possit,  nisi  divino  lamine  perfusus,  Propbetas  a  Deo  edoctos  locutos 
faisse  negabit  nomo. 

Oap,  IX.  pag.  112:  ....  cur,  ut  videmus,  huic  errori  et  impie- 
tati  favet?  Dum  plurima  et  amplissima  dona  impartiens,  illos 
procul  dubio  clemeater  exaudit. 

Et  in  ipso  Religionis  Christianae  exordio  in  Etnicorum  oculos  insili ebat 
fidelium  virtus  ac  perfectio.  NuUum  in  ipsis  crìmen,  nuUam  iustarum  legura 
violationem  in  illis  deprehendere  poteranc.  «  Colligitur  id  quidem^  ait  memo- 
ratus  M.  Mamachius,  Christ.  Antiq.  T.  3,  I.  3  ci  not.  2,  §.  2,  ex  epistola 
Plinii  secundi. .  Quod  si  reos  alicìiius  sceleris  esse  nostros  Ethnici  putassent, 
numquam  eos  passi  fuissent  impune  in  civitatibus  versari,  modo  se  Chri- 
stianos  non  esse  dicerent.  Qui  enim  hominem  flagitiosum  iudices  abire 
sinant,  si  se  tcdem  esse  negete  qualem  accusatores  contenderent  f  Annon  in- 
terrogare primum,  tum  etiam  tormentis  subiicere  Ethnici  mcUeficum  solebant^ 
ut  veritatem  extorquerent  f  Si  ergo  nostrisj  qui  inficiarentur  se  esse  Chri- 
stianos^  liberam  abeundi  faciebant  continuo  potestatem,  argumento  est  ita 
eos  fuisse  affectos^  ut  Christianos  nihil  contro  leges  bonosque  mores  agere 
arbitrarenfur.  Ac  Plinius  quidem  epistola  modo  indicata  ad  Traianum  cru- 
ciatas  suo  iussu  mulieres  duas,  quae  ministrae  dicerentur^  scribit  se  nihil 
tamen  deprehèndisse,  quod  contrarium  esset  rectae  institutioni  morum  >. 
Hactetìus  vir  clarissimus.  Exaudiebat  itaque  piissimus  Dominus  orationem 
gentìs  illius  sanctae,  dum  eum  enixe  deprecabatur,  ut  in  bono  firmaret, 
atque  a  criminum  labe  arceret.  Quod  indicat  praefatus  Plinius  iunior  lib.  X 
Ep.  XCVII,  bisce  verbis;  €  Adflrmabant  (illi  qui  eiuraverunt  Christum)  ìiane 
faisse  summam  vel  culpae  suae^  vel  errorisy  quod  essent  soliti  stato  die  ante 
lucem  convenire^  carmenque  Christo  quasi  Deo  dicere  secum  invicem,  seque 
sacramento^  non  in  scelus  aliquod,  óbstringere^  sed  ne  furia,  ne  latrocinia, 
tu»  adulteria  committerent,  ne  fidem  fallerenty  ne  depositum  ablegati  adne- 
garent:  quibus  peractis,  morem  sibi  discedendi  fuisse,  rursusque  coeundi  ad 
capiendum  cibum^  promiscuum  tamen  et  innoxium,  etc,  «  Dum  ita  se  gererent 
Ghristiani,  quisque  videt  planeque  sentit,  eos  ad  viri  coelestis  simili tudinem 
adspirasse;  neque  Deus  orationibus  quibus  talem  similitudinem  exoptabant, 
annuisset,  nisi  eae  essent  ad  normam  rirtutis,  insti tiae  ac  sanctitatis.  Qua- 
propter  commercium,  quod  Christiani,  mediantibus  orationibus,  habent  cum 
Deo-,  apprime  demonstrat  eorum  fidem  ac  religionem  veram  esse. 

Gap.  X  pag.  114: ....  cum  hi  duo  eflfectus  ita  sint  oppositi,  . . 
non  possunt  ab  inani  et  falsa  causa  provenire. 

Ea  est  christianae  Religionis  ratio,  ut  homines,  quo  magis  divino  cultui 
sunt  addicti,  eo  in  omni  virtutum  genere  faciat  perfectiores.  Si  quem  divina 
negligentem  invenias,  euin  certe  nulla  virtute  praeditum  intueberis:  at  con- 
tra  qui  tota  mente,  omnique  animi  con ten tiene  in  Dei  cultura  incumbunt,  ii 
profecto  et  pietace  in  parentes  et  iustitia  et  honestate  et  benigni  tate  et  cari- 
tate  in  Deum  et  rempublicam  maxime  pollent.  Quae  quidem  omnia  intueri 
non  possumus  in  iìs  omnibus,  qui  profanum  idolorum  cultum,  aut  falsam 
aliam  Religionem  sunt  persecuti.  Hi  etenim,  licet  superstitiosissimi,  nihil 
tamen  praeter  seipsos  quaerunt,  in  omnem  libidinem,  avaritiam,  superbiam  et 
crudeli tatem  etiam   diffusi.  Qui  inter  Romanae  Reipublicae  Imperatores  Con- 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  420  — 

oviano,  Theodosio   aliisqne  bene   maltis,   qui  christianam   Relig'io- 
Qt    amplexati,    poterit    comparar!?  At  ii    quidem    sacris   Ecclesine 
ritibus    consuetudinibusque    addictissimi.    Patet  ergo   vel  ex  ipso 
icclesiae  calta  unam  christianam  Religionem  esse  veram. 

XI,  pag,  122:  Tarn  maiorum  experientia  quam  nostra, 
lus  ex  incremento  fidei  et  sanctimoniae  vitae  christia- 
)m  et  gaudìum  ac  libertatera  augeri. 

10  vera  perpetuaqae  beatitudine  fraatur,  quaerat  oportet  viara,  qua 
t)eatitudinem  perveniat.  Nam,  ut  prudenter  icripsit  Seneca,  lib.  de 

e.  I:  €  Proponendum  est  primum  quid  sii  quod  petamus;  tunc 
)iendum  est,  qua  contendere  ilio  celerrime  possimus.  Decernatur 
qiu)  tendamusy  et  qua...  >  Si  vir  fidelis  interrogetur  num  in  hac  vita 
srfectamque  felicitatem  quaerat  exoeriaturque,  proculdubio  affir- 
lac  perfecta  beatitudine  minime  gaudere,  neque  istius  beatitudinis 
em,  dum  in  hoc  mundo  vivit,  praestolari.  At  primitias  spiritus 
ompleta  licet  beatitudine  destituatur,  inchoata  tamen  se  perfrui 
mdebit.  Non  eum  tribulationum  magnitudo,    non    tenta tionum  im* 

huius  vitae  discrimina  a  mentis  stabilitate,  a  voluntatis  desiderio, 
incopfa  felicitate  deturbant.  Eum  profecto  Doctoris  Gentium  spiritu 

sanctissima  ipsius  verba  identidem  usurpare,  ac  maiorem  in  iis 
imere,  seseque  illis  uberius  delectari  quis  neget  T  <  Quis,  inquiens, 
\re  poterit  a  charitate  Christif  Tribulatio,  an  angustia  t  anfamest 
ìf  an  periculumf  an  persecutiof  an  gladiusf...  Sed  in  his  omnibus 
ì,  propter  eum   qui   dilexit  nos>.  (Gap.  8.  Ep.  ad  Rora.  v.  35).  Et 

vera  mira  ri  quis  desinat?  «  Tot  millia  senum  (ut  ait  Coutensonios 
.  3,  diss.  I  ci)  et  iuniorum  tanta  laetitia  tantaque  fivmitudint, 
juaecumque  tormenta  subibant,  prò  verberibus  gratias  agebant, 
fatigàbanty  et  deficientibus  tormentisi  durabat  vigor  interritus-,  nec 
Ì8  vexata  suppliciis  cor  por  is  cedebat  infirmitas  :  quod  tamen  ita 
res  excedity  ut  saepe  homines  imposi ta  sibi  falsa  crimina  confessi 
t  tormentorum  cruciamenta  effugerent,  mortem  aerumnosàe  vitae 
es  :  >  Quae  eum  ita  sint,  uti  etiam  christiani  nominis  inimici  testes 
I  adserere  nequeamus  tantam  gaudii  pacisque  abundantiam  a  ua- 
bus  proficisci,  quae  quidem  vires  naturaliter  in  illis  tormentis 
debent,  concedamus  necesse  est  illis  praesto  fuisse  coelestem  vir- 
im  Deus  minime  contulisset;  nisi,  ut  praescribit  Christiana  Religio, 
im  adorassent  in  spiritu  et  ventate. 

Z//,  pag,  128:  ....  superbos  atque  feroces  animos  vene- 
lunailium  aspectus  compescens  saepe  deterruit.  Quod  de 
umcorum  Rege  immanissirao  ac  potentissimo  legitur  etc. 

istoriam  sic  ad  ann.  Christi  452  exponit  Em.  Baronius:  €  Cam 
'denti  furore  Attila  raperstur^  iamque  copias  ubi  Mincius  in  Fa- 
it,  traiicere  pararet,  occurrit  ei  Potiti f ex  Leo  maiorum  Italiae  im- 
n  misericordia  motus;  cujus  divina  eloquentia  persuasum  est 
regrederetur.  Qui  interrogatus  a  suis,  cur  praeter  consuetudinem 
ìset,  atque  tam  humiliter  Romani  Pontificis  imperata  faceretf  re- 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  421  — 

spondit  et  confessus,  quod  verum  esset'^  nimirum  se  vidisse^  Leor 
astautem  alium  quempiam  hàbitu  sacerdotali  deorum^  quid  div 
sp/erentenif  minantemque  mortem,  nisi  Leonis  Papae  jussa  capes 

Cap.  XII.  pag.  128:  Sic  et  Totila  Gothorum  Imperate 
mus  etc. 

<  .  .  Totila  ad  Dei  hominem  accessit^  quem  cnm  longe  sedent 
non  ausus  accedere,  sese  in  terram  dedit.  Cui  cnm  vir  Dei  bis  ter  ve 
gè;  sed  ipse  ante  eum  de  terra  erigere  se  non  auderet^  Benedictus 
fatnulus  per  semetipsum  dignatus  est  accedere  ad  regem^  pr 
de  terra  levavit,  et  de  suis  actibus  increpavit\  atque  in  paucis 
cuncta  qnae  illi  erant  ventura  praenunciavit,  dicens  :  Multa 
multa  mala  fecisti\  jam  aliquando  ab  iniquitate  coìiquiesce...  >  I 
anD.  Christi  543. 

»  «  ....  Dei  sersTo  iubente  et  sublevante,  s 

Ita  Theodorit.    lib.  5  e.  17  ;  Sozomen.  lib.  5    e.  24.  Vid.  ineir 
ad  ann.  Christi  390. 

»  pag,  ISO:  ....  non  pò  test  Christianorum  dece 

et  honesta  ac  reverenda  morum  species,  nisi  a  pul 
animae  et  ab  integritate  vitae  provenire. 

Morum  ina  exteriia  suavitas,  quao  procuidubio  interiorein 
primiH  Ecclesiae  saecaHs,  uti  habemus  in  Epist.  ad  Diognec.  (int 
stini  M.  n.  5  pag.  248,  et  ann.  1747)  vel  ipsorum  Ethnicorum  a 
rapiebat  admirationem.  Divinuni  quidpiam  in  ipsis  relucere  vid 
mis  quaudoque  laudibus  extulerunt,  studiis  prosecuti  sunt,  maj 
lentia  eos  complectentes.  Eusebius  namque  quarti  Ecclesiae  saec 
describens,  ita  loquitur:  €  Qualem  quantamque  gloriam  simul  a 
doctrina  verae  erga  supremum  Deum  pietatis  a  Carisio  primuTTi 
annuntiata^  apud  omnes  Graecos  pariter  et  Darbaros  ante  persec 
stra  memoria  excitatam  consecuta  sit,  nos  certe  prò  merito  ea 
possumus.  Argumento  esse  possit  Imperatorum  benignitas  erga  \ 
bus  regendas  etiam  provincias  committebant,  omni  sacrificano 
liberanteSj  ob  singularem  qua  in  Religionem  nostrani  affecti  eran 
tiam.  Quid  opus  est  dicere  de  iis  qui  Imperatorum  palatiis 
quid  de  Imperatoribus  ipsis?  Qui  domesticis  suis  suorumque  uxi 
ac  serviSj  ea  quae  Religionis  suae  erant,  tam  verbis,  quam  facti 
quendi  coram  semetipsis,  potestatem  dederunt,  ipsis  ob  hanc  fidi 
tatem  gloriari  ac  se  ostentare,  quodammudo  permittpntes:  eosqm 
ris  omnibus  ministris  praecipuo  quodam  amore  complectabantur 

Cap  XIIL  pag.  134:  Nos,  inspecto  Christi  Cruciflxi 
ipsum  ostendemus    omnium    aliarum    relligionum    diij 
esse  supra  quam  comparar!  possit  potentiorem  etc. 

Sapienter    observat   Grotius    (de  Reli.  Christ.  lib.  4,  n.  10)    p 
giones  magis  hominuin  praesidio,  quaDi  Deorura  cura  (quam  nun 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  422  — 

re  potueruut)  vi^uisse.  Id  ex  eo  patet,  quod  sponte  defecerunt,  siraul  ac  hu- 
mana  auxilia  defuerunt  €  Narn  (ait  memoratus  auctor)  si  oculos  circumferas 
per  quotquot  sunt  imperia  Christìanorum^  aut  Mahumetistarum,  videbis  Pa- 
ganismi niiUam  nisi  in  libris  memoriam.  Imo  doceni  hisloriae,  etiam  illis 
temporibus,  cum  imperatores  aut  vim  et  snppliciay  ut  priores,  aut  eruditio- 
nem  et  solertiam^  ut  lulianus^  adhiberent^  ad  sustentandam  religionem  pa- 
ganicam  in  dies  ei  aliquid  decessisse.  >  At  e  centra  Christiana  Rpligio  licet 
totundique  inimìcos  experta  sit,  roultisque  bominum  vexata  fraudibus,  impe- 
ratorum  Jegribus,  praesidentium  crudelitatibus,  victrix  nibilbominus  semper 
evasit,  et  sic  de  omnibus  hostibus  niirifice  triumphavit.  Exploratum  igfitur 
est,  quod  non  humano  praesidio,  sed  divina  virtute  Christiana  Religio  stabilita 
sit,  perpetuoquB  conservetur.  Tandem  imperatores  fideles  effecti  ipsam  tueri 
ac  dilatare  conati  sunt.  Sed  antequam  imperatores  isti  Christianam  fìdem  am- 
plecterentur,  tum  in  Oriente,  tum  in  Occidente  innumeri  erant  horaines, 
quibus  affulsérat  illuminatio  Evangeli!  gloriae  Christi,  ipsique  Christo,  ceu 
membra  capiti,  per  fidem,  spera,  charitatem  caeterasque  virtutes  adhaese- 
rant. 

Cap.  XULpag.  138:  Cixv,  0  ludaei,  Deus  vester,   mundi   rector 
et  custos  tantum  impietatis  scelus  permisit  inultum  f 

Tantum  profecto  abfuit  nt  Deus  christianae  Religionis  principi is  ac  prò- 
gressui  obstiterit,  ut  maximis  potius  prodìgiis  auxiliisque  eamdem  promoveri 
dilatarique  voluerit.  Quinimmo  quoties  ludaeorum  gens  de  sua  ipsius  reli- 
gione restituenda,  de  ceremoniis  publice  renovandis,  deque  nova  templi  re- 
parationo  cogitavit,  apertissimis  potentiae  suae  signifìcationibus  eius  conatibus 
universis  restitit  Deus,  atque  ab  omni  opere  quod  incaeperat  vehementer 
deterruit.  Quid?  Nonne  ex  certioribus  historiae  mouumentis  accepimus  Ju- 
liane  Imperat(»re  qui  in  nostros  magnis  odiis  desaeviebat,  quique  ìnfìdelium 
partibus  summopere  studebat,  Judaeis  potestatem  esse  factam  Hierosolyrao- 
rum  templi  instaurandi;  cumque  iam,  comparatis  omnibus,  quae  requireban- 
tur,  inciperetur  tantae  molis  constructio,  ignem  de  caelo  a  Deo  esse  missum, 
quo  et  dissecti  suuX  lapides,  et  liquata  ferramenta,  et  multi  ex  Judaeis  com- 
busti, turbata  omnia,  omnisque  illorum  labor  consumptus?  Vetuit  enim 
summus  ille  rerum  gubernator,  ne  centra  ac  in  Danielis  vaticinio  definitum 
erat,  ad  Religionis  nostrae  perniciem,  tomplum,  quod  ipso  auctere  diimtum 
erat,  iterum  consurgeret. 

«  «  Hic  ego  vos  Gentiles  appello.  Cur  hunc  dii 

vestri  non  expulerunti 

Non  mode  non  expulerunt  Christum  Gentilium  Dei,  sed  ab  Christo,  et  ab 
eius  quoque  discipulis  se  oppresso»,  devictos,  expulsos,  et  mendacii  reos  fa- 
teri  saepe  coacti  sunt.  <  Dicere  sunt  coacti  (ait  Tertullianus  in  Apolog.)  se 
nihil  posse,  ubi  Christus  invoearetur  >.  Hinc  Apollo  in  Daphne  (Lucian. 
Pseudom.)  Nsxpwv  xò  x^P^^v  tj  Aà^vou  [isotòv  xal  xoOto  xcoXóet  xòv  xpoiQcncv.  Loctis 
hic  pltnus  mortuis:  id  oracula  impedit.  Mortui  il  li  erant  Babylas  et  alii 
Christiani  martyres.  Vid.  Chrisost.  contr.  Gent  Demum,  uti  in  Lib.  de  Mor- 
tib.  Persecutorum  habemus,  crucis  signo  omnia  Deerum  oracula,  et  inutilia 
et  nulla  reddebanrur,  cumque  os  quandoque  habere  eorum  simulacra  visa 
sint.  statim  obmutescebaut,  nec  loquebantur. 


Digitized  by 


Google 


—  423   — 

Cap.  XIII.  pag,  138.  Videsne  quam  irapudenter  quidam  Apoll 
niuin  Thyanaeum  Christo  nostro  comparare  sint  ausi? 

Sub  *  Neronis  imperio  Celebris  fuit  insignis  ille  Magus  Apollonius  Thyanaet 
qui  praestigiis  suis  egit  ut  Numeri  haheretur.  Kius  famam  propagami  Phi 
stratus^  res  illius  gestas  conscribensy  et  meridaciis  amplificans.  Jllum  Ephe 
ut  Deum  coluerunt  sub  nomine  Herculis  Alexiaci.  Hierocles  philosophus,  un 
ex  Areopagitis  iuditnbuSj  Commentario  in  Christianos  edito  ostendere  aggvi 
sus  est  Apollonium  aequalem  Christo  extitisse,  Alexander  Impera tor  Chris 
et  Apollonii  imagines  inter  Decrum  suorum  simulacra  collocava,  pari  honc 
utrumque  dignafus.  Apollonii  praestigias  recenset^  detegitque  Eusebius,  ut 
Philnstrati  mendacia,  edito  eade  re  libro  contra  Hieroclem  ».  Ita  Natal.  Alt 
Hist.  Eccles.  saec.  I.  C.  13.  n.  5. 

€  p,  146:  Neque  vero  .dici  potest  causa  hoc  eveniss 

cum  et  ProplieLae    et  Sybillae   multo  ante    haec  eventura  prs 
dixerint. 

Sybillas  quondam  extitisse,  pluriraaque  de  Christo  praenunciasse  iatn  c< 
stat  ;  neque  eiiira  fas  est  tot  doctissimos  erudi tissimosque  Patres  decep 
putare,  qui  adversus  Ethnicos  plura  ex  SybiUis  testimonia  adtulerunt, 
commendarunt,  quique  non  ad  fabulas  amandandum  duxerunt  quidquid  il 
praedixisse  narrabant,  sed  plurimum  eis  deferendum  esse  sapìentissimis  eon 
scriptis  docuerunt.  Hos  inter  adnumerandi  in  primis  sunt,  S.  lustiuuF,  Th 
philiis,  Sextus  a  S.  Petro  Ecclesiae  Antiochenae  Patriarca,  Clcmens  Alexj 
drinus,  Lactantius  Firmianus  et  S.  Augustinus:  illud  praeterea  nostr 
banc  sententiam  maxime  confirmat  quod  Euseb.  Gap.  18  tradii  Constai 
num  Augustum  in  Oratione  ad  Sanctorum,  coetum  haec  deSibylla  Erythn 
habuisse:  «  Divino  quodam  instintu  afflata  versibus  ea  quae  erant  de  Deo 
tura  praedixitf  notisque,  etordinern  primarumlitterarum  {q{Hiea.Y.poqiy(l^  (d 
tur)  àistoriam  de  lesu  adventu  declarauit  :  axpoqtx^g  ^«^c  quidem  est:  Ir^o 
Xpiqò^  8soD  òtòg,  awxfjp,  qaupóg.  lestis  Christus  Dei  filius,  servator,  Crux  » .  G 
tilium  quoque  nonnullisSybillarum  carmina  innotuisse,  et  ex  Ciceronis  de  divi 
tione.  Lib.  II.  Num.  etCXIIex  Virgilii  Ecloga  IV,  Theologorum  bene  multi  ap 
tissime  colligi  posse  arbitrantur.  Quamquam  fateamur  oportet  Sybillarum  e 
mina,  quae  libris  octo  comprehenduntur  in  Bibli('theca  Patrum,  corrupta  om 
no  osse,  nequo  omnia  bis  vatibus  adiudicari  posse,  idque  inultis  ac  g 
vissimis  de  causis  adducti  propugnamus  ;  sed  auctorem  hos  libros  eum 
buisse  credimus,  qui  Hebraeorum  linguam,  veram  Theologiam,  historiam, 
geographiam  nec  a  limine  salutari t. 

Cap,  XIV,  pag.  lo2 :  ....nullus  alius  Deus  vel  homo  a  j^aeci 
inventus  est,  qui  tam  proficuam  sapientiam  quam  Christiana  e 
raortalibus  attulerit,  etc. 

Quamvis  remotioris  aevi  Philosophi  maxima  se  pollere  sapientia  gloriar 
tur,  tamen  efficere  non  potuerunt,  ut  a  simulacris  homines  averterent,  et 
Dei  unitatcm,  providentiam  omnesque  alias  perfectiones  persuaderent.  Im 
eo  stultitiae  devenerunt,  ut  quod  luoiine  ratiouis  cognoverant,  hoc  rudi< 
bus  populis  patefacere  inutile  dicerent  ac  noxium.  Cura    cnim    ex    Varrò 


Digitized  by 


Google 


—   421   — 

(Ap.  S.  Aug.  lìbr.  6  de  Civit.  Dei,  e.  5)  triplex  sit  Theologiae  specie»,  altera 
fabulosa,  quae  est  Poetarum;  altera    phisica,  quatn  philosophi    excogitarant; 
tertia  politica  ,  quae  ad  priucipes  et  populos  spectat;  secunda  quae  nìmiram 
proprìus  ad  unius    Dei  cognitionem    adsequendam    conducebat,  quare    piar  a 
veri  Dei  attributa  detenere  poterat,  eam  populis  et  civicatibus  mÌDime  aptam, 
inutilia  complecti,  at  nocua,  qaae  radi  populo    aperiri    minime  expediebat, 
existimarunt;  coosequi  enim  ex  hac  Theologia  intelligebant  Herculem,  E^cu- 
lapium,  Castorem    et  Pollacem  non  esse  Deos,    atque    veram   Deum  et  cor- 
pore  et  sexu    et  membris    destituì    oportere;  quod  per  summam  demontiam, 
inscitiamque  populis  haec  aperire  alienum  omnino  ab  optimo  eivitatis  regimi- 
ne putabant.  At  Christus,  in  quo  inhabitat  omnis  plenitudo  divinitatis,  et  in 
quo  repositi   suutomnes    thesauri    sapientiue   et    scientiae    Dei,   investiga- 
biles  divitias  sapientiae  et  scientiae  istius  suae  absconditae  a  saeculis  in  Dee 
in  omnes  mundi  partes  diffundens,  non  quemadmodum    philosophi  Religionis 
mysteria  hominum  meutibus  accomodavit,  sed  mentes  hominum  ad  ea,  quam- 
tìs  invisibilia,  firmiter  credenda  disposuit.  Quod,  uti  experientia   constai,  fe- 
liciter  cessit.  Hinc  nihil  accomodatius,  nihil  praeclarius  dici  ab  Ioaune  Cbry- 
sostomo  potuit,  cum  (Hom.  7)  inquit:   «  Quod  per  syllogismos  non  potuerunt 
philosophi,  hoc  fecit  quae  videbatur  esse   stuUitia,  Quis  ergo    est  sapieniior^ 
isne  qui  multis  persuadete  an  qui  paucis,  an  qui   nullisf  qui   de   tnaximis 
persuadete  an  qui  de  iis    quae   non    oportet  f    Quantum    laboravit    Plato    et 
eius  asseclae  de  linea  et  angulo  et  puncto,  quae  nobis    sunt    araneae    telae  ! 
Crux  autem  persuasit  per  homines  imperitos,  et  persuasit  toti  orbi  terrarum: 
nec  de  rebus  quibusliòet,  sed  de  Deo  disserenSy  et  vera  pietate  et  religione^  et 
de  Evangelicae    vitae   institutione  et  futuro  iudicio,  et    rusticos  et    indoctos 
omnes  fecit  philosophos  >. 

Cap.  XV>  pag.  166:  ex   eorura   ergo  amore  et   desiderio 

qui  vere  et  proprie  homines  sunt,  potius  quam  aliorum,  in  co- 
gnitionera  ultimi  finis  possumus  pervenire. 

Magni  profecto  facienda  sunt  momenta,  quibus  Auctor  noster  utitur  ad 
ea  firmiter  comprobanda,  quae  summa  eruditone  in  hoc  capite  pertractat. 
Verum,  ut  aliquid  hac  de  re  proraamus,  arbitramur  non  solum  ab  iis,  qui 
Christi  vestigia  sectantur  et  Ecclesiae  prueceptis  obtemperant,  verum  etiam 
a  Christi  et  Ecclesiae  persecutoribus  immensam  eiusdem  Christi  bonitatem 
comprobari.  Nam,  qui  vitiis  implicati  sunt  ea  profecto  diligunt,  quae  ipsorum 
desideriis  respondent  ;  ea  vero^  quae  ad  virtutem  accedunt,  abhorrent  et 
detestantur.  Si  ergo  Christum  eiusque  membra  persequuti  sunt,  et  dira  sup- 
plicia  ludaei  ac  Gentile»  in  eos  exercere  conati  sunt*,  nonne  fateri  cogimur 
Christum  et  omnes  quotquot  ei  adhaeserunt,  omni  virtute  fuisse  praeditos , 
atque  a  vitiis  alienos  quammaxime?  Certe  ludaeorum  crimina  saepe  argnens 
Christus,  nuUam  excusationem  adferre  eos  potuisse,  cognitum  ac  exploratum 
est.  Flavius  enim  losephus  generationis  illius,  quae  contumeliis  Christum 
affecit  et  iniqua  morte  mulctavit,  nefaria  scelera  commemorans  (licet  lu- 
daeus)  nihilo  tamen  minus  asserere  non  dubitavit  (lib.  2  de  Bell.  lud.)  quod, 
si  Romani  suam  ad  versus  lerusalem  expedi  tionem  distulisseut,  vel  terra  eam 
deglutisset,  vel  flammis  e  coelo  missis  in  cinerem  fuisset  vel  redacta.  De- 
mum  Ecclesiam  a  Gentilibus  vexatam,  multisque  exagitatam  persecutionibus 
fuisse  historiae    testantur.  At  ad  Oentilium    eorumdem    insaniam,   improbita- 


Digitized  by 


Goo^^ 


p^^-SJFI 


—  425  — 

temque  revincendam,  et  ad  Christi  virtat;em  et  bonitatem  comprobandam,  eos 
omnium  vitiorum  labe  infectos,  vel  ex  ipsorummet  Gentilium  libris  edoce- 
mur.  Vid.  Sveton.  In  Tiber.  in  Calig.  in  Claud.  et  in  alios  Imperai,  etc.  et 
Tacit.  lib.  15  Annal. 

Cap.  XV,  pag.  170:   Tertio,  ex  sapientissimis   viris  omnium 
scientiarum  eruditione  refertis  etc. 

Innumeri  sunt  christiani  Scrìptores  in  omni  fere  disciplinarum  genere 
(uti  ex  eorum  operibus  constat)  versatiHsimi,  qui  eam  veritatis  dulcedinem, 
quam  in  Scripturarum  ìectione  experiebantur,  neutiquam  in  aliorum  aucto- 
rum  Ìectione  reperiebant.  Instar  omnium  sit  vir  piane  magnus  Augustinus, 
qui  olim  incredulus  haud  percipiebat  quae  inesset  codicibus  divlnis  veritatis 
profunditas  et  urictio.  Unde  capite  nono  libri  tertii  Confessioaum  ita  loquitur: 
Non  enim  sicut  modo  loquor,  ila  sensi  cum  adtendi  ad  illam  scripturam; 
sed  visa  est  mihi  indigna  quam  Tullianae  compararem.  At  post^a:  Arripui, 
ait,  venerabilem  stilum  spiritus  tuiy  et  prae  caeteris  Apostolum  Paulum..,  Et 
apparuit  mihi  una  facies  eloqiiiorum  castorumy  et  exultare  cum  timore  di- 
dici. Et  coepi  et  inveni  quiquid  illac  rerum  Legeram  etc,  Ibid.  e.  21  lib.  7. 


r^tt^iro   III. 


Cap,  L  pag,  186:  Cum  igitur  Deus  sit  prima  omnium  causa, 
suos  effectus  in  immensum  excedens,  quos  etiam  imperfecte  co- 
gnoscimus,  manifestum  est  de  ipso  Deo  valde  modicara  et  fere 
nullam  virtute  luminis  naturalis  nos  habere  scientiam. 

Si  homo  percipere  valeret  ea  omnia,  ad  quae  omnipotens  ipsius  virtus 
sese  extendere  potest ,  utique  eamdem  divinam  virtutem  comprehenderet; 
subindeque  eius  naturam,  quae  quìdem  a  propria  virtute  minime  distingui- 
tur.  At  qnod  homines  comprehendere  non  valeant  divinam  naturam,  non 
solum  Christianis,  sed  etiam  Scriptoribus  Ethnicis  exploratum  est.  Hinc 
tritum  illud  Socratis  dictum  apud  Platonem  in  Timeo  §  13  :  Opificem  et 
parentem  hujus  universitatis  reperire  difficile  est;  enunciare  autem  in  omnes, 
ne  fieri  quidem  potest.  Et  Plotinus  (in  cap.  13  Ennead.  lib.  3)  :  Quod  enim 
ait,  ente  superius  est  non  dicit  hoc  aliquid  ;  sed  affert  solum  istud  ipsum, 
non  esse  hoc.  Id  autem  faciens,  nusquam  comprehendit  ipsum.  Ridiculum 
est  enim  quaerere  immensam  illam  complecti  naturam,  Eadem  habent  Am- 
monius  in  Commentario  ad  Aristotelis  Categorias  et  Herennius  Pbìlosophus 
in  libro  de  Metaphysica. 

Cap,  111.  pag.  192:  quod  omnium  dif5Bcillimum  Christia- 

nis  credendum  proponitur,  est  unitas  Trinitatis. 

Haec  est  inenarrabilis  hujus  mysterii  summa,  ut  credamus  Deum  unum 
in  natura,  crinutn  in  personis  reipsa  distìnctis.  Id  enim  vere,  licet  malevole 
a  Juliano  de  Christianorum  Religione  pronunciatum  fuit,  teste  Cyrillo  (lib. 
2  centra  Julian.)  Eam  Gentilium  et  ludaeorum  religione  diversam,  mediam 
inter  uéramque  incedere.  Nam,  ut  ait  Gregorius  Nyssenus,  Orat.  Catoch. 
«  E  ludaica  persuasione  naturae  divinae  singularitas  manef,  ex  Gentili  au- 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  426  — 

tem  errore  solum  dUcrimen  hypostaseont  et  utrinque  congruenti  rtmedio  im- 
pia  turatur  opinio.  Eet  enim  velut  medicina  quaedam  t'ts,  qui  circa  unum 
€U>erranty  Trinitatis  numerus,  Os  vero,  qui  in  multitudinem  dispersi  sunt, 
singularitatis  ratio  >.  Haud  diffitemur  sacramentum  hoc  incomprehensibilis 
esse  profanditatis  ;  sed  stolidum  esset  ipsum  denegare^  eo  quod  huraanae 
mentis  imbecilli tas  ad  eins  intelligentiam  assurgere  non  potest.  Unde  magnus 
Athaoasìas  (Ep.  1  ad  Serap.  pag.  107)  ita  incredulos  reprehendit  :  <  Quid 
igitur  impii  his  de  rebus ^  quas  scrutari  nefas  est,  effiitire  non  verentur;  UH, 
inquam,  qui  et  homines  sunt^  nec  vel  ipsam  rerum  terrestrium  nafuram  pos- 
sunt  evolvere  f  Imo,  quae  vel  ipsos  spectant,  ipsi  explicent  nobis,  num  vide- 
licet  suam  ipsorum  naturam  percipere  queantì 

Oap.  III.  pag.  202:  la  omnibus  insuper  creaturis  multiplex 
Trinitatis  vestigium  invenitur.  Cui  dicto  Peripateticorum  prin- 
ceps  Aristoteles  suffragari  videtur  etc. 

Id  aatem  uon  intelligas  prolatum  a  Philosophìs  istis  quasi  notitiam  my- 
sterii  Trinitatis  habnerint:  sed  ex  iis,  quae  alia  ex  causa  Aristoteles  et  Pitha- 
gorici  pronunciarunt,  simili tudinem  quamdam  adduci t  A  uctor,  ut  quae  ad  hoc 
Sacramentum  pertinent,  utcumque  declaret.  Attamen  res  extra  omnis  contro- 
versiae  aleam  posita  est,  Platonicorum  aliquos,  qui  post  Christianae  religìo- 
nis  ortum  vixere,  quasdam  formulas  dictionesqùe  adhibuisse,  quarum,  uti 
constat,  ne  vestigium  quidem  extat  in  Platonis,  Aristotelis,  Theophrasti,  alio- 
rumque  Philosophorum  codicibus.  Priusqnam  gentibus  Evangelii  lux  affulge- 
ret,  Platonici,  praeceptoris  sui  vestigiis  insistentes,  divinam  naturam  distin- 
guebant  in  Patrem,  mentem  patemam,  quam  et  Dei  germen  vocabant,  mundi 
opificem,  et  Animam,  qua  cuncta  contineantur.  Attamen  diversa  ratione  Io- 
cuti  sunt  post  Evangelium.  Pseudo-Trismegistus,  qui  in  fine  primi,  vel  in  initio 
secundi  Ecclesiae  saeculi  scripsit,  haec,  si  Athanasio  Kirchero  credimus  (ap. 
Herman.  Wist.  ap.  Vgol.  Tom.  1.  De  Aegypt.  Sacr.  cum  Uaebr.  colla t.)  de 
Deo  protuli t  :  «  Una  sola  lìtx  fuit  intellectualis  ante  lucem  intellecttuUem, 
et  fuit  semper  mens  mentis  lucida,  et  nihil  aliud  fuit  hujus  unio,  quam  iS^t- 
ritus  omnia  connectens^  semper  in  se  existens,  semper  sua  mente  et  luce  et 
spiritu  cuncta  continens,  >  Haec  nisi  ex  foncibus  Christianis  Platonicus  ille 
non  poterat.  Vid.  Petav.  Theol.  dogm.  Tom.  II.  lib.  1  e.  2,  De  Trinit, 

Cap.  IV.  pag.  206:  merito   concedendum    erit,   quod    ex 

nihilo  Deus  res  in  esse  produxerit. 

Ecquid  adversus  hoc  dogma  verae  proprieque  dictae  creationis  hostes  op- 
posuere?  Ex  nihilo,  dixerunt,  nihil  fit,  At  inaniter  haec  centra  nos  intor- 
quentnr.  Ultro  citroque  fatemur  nihilum  esse  non  posse  caussam  alicuius  rei 
effectivam,  neque  partem  rem  aliquam  componentem.  Sed  firmiter  propugna- 
mus  Deum  infinita  virtute  pollentem  aliqua  materia  praesistente  non  indi- 
guisse  ut  creaturarum  universitatem  conderet.  Quapropter  mundum  creare 
volens,  et  materiam  ex  nihilo  ediixit,  et  ex  materia  e  nihilo  educta  sex  die- 
rum  spatio,  uti  habemus  ex  Moyse,  creaturas  corporeas  formavi t,  ut  ipsum 
Mundum  ornaret. 

«  «  Deus  non  ex  necessitate  naturae,  sed  ex  vo- 

luntate  agit  etc. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  427  — 

Philosophi  illi,  qui  Deum  ex  praextstente  materia  cuncta  efforma 
trantar,  statuunt  id  non  necessitate,  sed  electione  fecisse.  Hinc  c< 
qaod  non  ab  alio,  nisi  a  Deo,  destrui  possit  niundus,  utpote  qui  illi  8( 
nem  suam  refert  acceptam.  Ita  Plato  in  Timeo:  «  Afundum  nunquam  cori 
dum  ab  alia  caussa,  praeterquam  a  DeOy  qui  ipsum  compoBuit^  si  qw 
luerit  tpium  diaolvere  >. 

Oap.  V.  pag.  208:  De  sanctificatione  autem  creaturae  j 
percoeleste  gratiae  donum  e  te. 

Qaam  i^ratia  donum  Dei,  excedens  omnino  natarae  vires,  ad  ips 
notitiam  homo  assurgere  non  potest,  nisi  lumino  Fidei  illustratus.  i 
Philosophis,  maximeque  Piatonicis  qui  post  Christum  vixerunt,  pie 
il)«rum  verborum  formae,  quae  auctores  sacri  gratiae  impressione 
tesque  declararunt.  Hinc  apud  lamblicum  et  Hieroclem  verba  Réno\ 
RegeneraiioniSf  lUuminatianis  (Vid.  Laurent.  Moshem.  de  stud. 
Christ.  imit.  etc.)-  Neque  vero  (ait  doctissimus  P.  Thomas  Mamachiu 
laudatus),  futurum  aliqùem  arbitror,  qui  haec  Simplidi  in  extren 
mentario  in  Epicteti  Enchiridion  verba  non  esse  ex  Christianis 
hausia,  putet:  Servatorem  tertium  supplex  oro,  ut  ab  oculis  animoi 
strorum  caligiuem  prorsus  abstergat.  lam  vero  quis  nesoiat  Christic 
item  esse,  quae  Hierocles  a  Paulo  fortnsse  acceperitf  Novit  ille  soli 
rare,  qai  se  imprimis  hostiam  offerens,  suumque  animum  divinui 
lacrum,  mentem  quoque  suam  ceu  tempJum  ad  divinum  lumen  si 
dum  praeparat.  Atque  est  illud  etiam  certissimum  nostrum  hic 
gma  peccato  nos  vitiasse  imaginem  Dei,  quae  in  nobis  inest;  adeoque 
eam  justitiae  sanctitatisque  praesidio  oportere.  Id  vero  sibi  adoptai 
roclem  piane  liquet,  » 

«  pag,  212:  Inamortales  insuper  resurrecturos  b 

credere  aequum  est,  etc. 

Optime  adnotat  Tertullianus  (lib.  de  Resurrect.  carn.)  fiducia 
stianorum  esse  resurrectionem  mortuorum.  Hinc  veri  fideles,  dum  firn 
dunt  sperantque  futuram  corporis  resurrectionem,  non  interi tus  illis 
mors,  sed  sopor  ac  somnus  : 

Quidnam  sibi  aaxa  cavata^ 
Quid  puUsra  volunt  monumenta, 
N%9i  quod  rea  creditur  illia 
Non  moriuaf  aed  data  aomnof 
Hoc  provida  Chriaiioolarum 
Pieiae  aituieit  utpote  oredena 
Fare  protinva  omnia  viva, 
Quae  fitme  gelidua  aopor  urget. 

Sic  eleganter  canit  Prudentius,  Cathemer.  in  Exeq.  defunct.  Resur 
hostes  sive  Qentiles,  sive  Haeretici,  quamvis  omiies  ingenii  sui  vire 
derint  ad  hoc  dogma  evellendum,  neutiquam  probare  potuerunt  id 
eorpori  humano  repugnare.  Consul.  Imitinum  M.  Apolog.  2.  Athei 
Philosophum  Christianum  lib.  de  resurrect.  mort.  Irenaeum  lib.  5  a( 
res.  memorat.  TertuUianum  libr.  de  resurrect.  carn.  et  alios. 


Digitized  by 


Google 


—  428  — 

Cap.  Vl.pag.  214:  Damnalis  longe  a  Deo  seraotis  locus  mundi 
igitur  infimus  etc. 

Sem  pi  ternani  impiorum  misjriam  nedum ,  ait  Chrysostonnus  (serm.  de 
■f.  Carit  )  Hebraei,  verum  etiam  Geniiles,  Poetae^  Philosophi,  et  Scriptores 
proboH  in  aeternum  cruciavi  docuerunt.  Quod  ad  ludaeos  adtinet,  refert 
«phus,  (lib.  2  de  bello  ludaic.  et  lib.  8  Ant.  e.  2)  praecipuas  Hebraeoniin 
;tas,  Pharìseorum  nempe,  et  Essenorum  impiis  adsignasse  loca  procellosa,  et 
stia  gemitibuSf  et  aeternis  cruciatibus  damnato,  vel  perpetuam  in  varias 
rtes  iactationem,  aut  vincula  et  supplicia  aeterna.  ludaei  quoque  recentio- 
licet  inepce  sibi  persuadeanc  neDiinem,  qui  Moysì  crediderit,  aetema  su- 
e  supplicia,  ultro  tamen  fatentur,  perpetua  g-ehenna  mulctari  eos,  qui  extra 
^Haicam  legem  vitam  nefarie  duxerint,  neque  delictis  propriis  aliquid  boni- 
Is  adiunxerint.  Gentiles  autem  in  hac  opinione  fuisse  versatos  ex  eomm 
ris  constat.  Tres  (ait  Grutherius  ap.  Graevium,  Tom.  12)  potissimum  lo- 
:  constitueruntj  in  quibìis  defunctorum  animae  post  tnortetn  continerenttir, 
\fsium^  Infe^mum,  Tartarum.  Elysi  campi  piorum  sedes,  Inferni  noxorutn: 
rtara  impiorum,  Elysios  pur  is  omnino  animis  deputarunt  etc.  At  qui  me- 
im  quoddam  tenuerant  etc.  Acherusiae  paludem  per  annos  aliquot  habitare 
febantuVf  eas  perpessi  poenaSy  quae  illos  peccatis  pristinis  exuerent,  ut  pur- 
li  tandem  absolverentur,  et  beatorum  proemia  aliquando  reportarent.  Qt«' 
•o  ob  scelerum  magnitudinem  purgari  nullo  modo  possente  nec  ullis  reme- 
s  sanari  potuerunt;  perpetuis  Tartari  tenebris,  et  cruciatibus  clausi  ver- 
^tur De  iis  canens  Virgilius  lib.  6.  Enead.  ait: 

Facilis  deseensus  Avemi; 

Sed  revocare  gradus^  superasque  evadere  ad  auras 
Hoc  optM,  hic  labor  est:  pauoi  eto. 

Ac  evidentius  dum    Thesei    supplicium  repraesentat,  illud  facit  sempiter- 


Sedei,  aetemumque  nedebit 

Infelix  Thesetts,  Phlegiaaqtie  miserrimus  omnea 
Admonet,  et  magna  testatur  voce  per  umbras, 
Disaite  iiiBtitiam  moniti,  et  non  temnere  divos, 

Cap.   VII.  pag.  218:  divinitas    esse  corporis   forma   non 

)te8t. 

Anima  ita  corpori  unitur,  ut  cum  ipso  unum  efficiat  compositum,  et 
actionìbus  suis  ab  eo  aliqua  ratione  pendeat.  Hoc  est  esse  corporis  formam. 
ne  audit,  sentit,  videt  et  saporem  gustat  per  corporis  sensus  ;  et  iuxta 
isdem  corporis  mutationem,  gaudium,  aut  tristi tiam,  aut  dolorem  pereipit, 
eratur,  aut  cessat  ab  opere,  vigilat,  dormit,  et  etiam  ratiocinatur.  Hebetado 
snim  mentis,  qua  ratiocinationis  usus  irapeditur,  ab  organica  corporis  di* 
osìtione  proficiscitur.  At  haec  omnia  Deo  perfectissimo  enti  convenire  non 
sse  superius  traditum  est,  cap.  3,  Lib.  1.  Deus  enim  est  suus  actus,  eiusque 
tio  eadem  semper  perseverai,  et  nulli  est  obnoxia  mutationi,  nec  potest  ab 
la  exteriorì  caussa  dependere.  Deus  ergo  esse  non  potest  corporis  forma. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—   429  — 

(Jap.  VII.  pag,  21S:  Persona  Filii  Dei  naturam  hanc  in  primo 
suae  creationis  instanti,  ut  in  ea  subsistoret,  sibi  ipsam  uniens 
praeoceupavit. 

Persona  est  rationalis  naéurae  indivìdua  suhstaniia  (S.  Thom.  t  p.  q. 
29.  art.  1)  ;  qua  fit,  ut  natura  sit  sui  iuris,  et  non  alterius.  Ergo  non  repu- 
ffnat,  quod  Deus  in  Persona  uniatur  humanae  naturae:  hac  cnim  ratione  fit, 
ut  humana  natura  non  sit  sui  iuris,  sed  divini,  et  a  Deo  ipso  reg'atur,  a  quo 
fuit  assumpta.  Neque  ex  hoc  sequitur  Deum  esse  immutatum,  cum  naturam 
illam  assumpsit  ac  terminavit.  Quandoquidem,  si  qua  est  mutatio,  ea  est  in 
natura,  quae  assumpta  fuit.  Etenim,  si  nullae  mutationi  obnoxius  fuit  Deus 
cum  Mundum  creavi t,  eo  quod  eius  actio  eadem  semper  perseveret  qualis  ab 
aeternitate  fnit,  ita  nec  est  immutatus  cum  ita  est  humanae  naturae  unitus, 
ut  eani  regeret  in  persona.  Aliud  est  quod  Deus  uniatur  corpori  ut  forma, 
aliud  quod  humanae  naturae  uniatur  ut  persona.  Forma,  uti  superius  dixi- 
mus,  in  actibus  suis  a  materia,  cui  est  unita,  aliqua  ratione  pendet:  at  non 
ita  est  de  persona,  cuius  non  est  a  natura  dependere,  sod  ipsam  rogere  ; 
quo  fìt,  ut  actiones  non  quidem  natnrae,  sed  personae  attribuantur. 

Gap,  Vili,  pag,  226:  ....  quid  mirum  si  eiusmodi  virtute  ex 
purissimo  Virginis  sanguine  Corpus  Christi  formavit,  virilis  se- 
rainis  virtutem  Spiri  tu  Sancto  supplente? 

Nullus  sanae  mentis  io  controversiam  vocabit  Deum  ex  sanguinibus  Vir- 
ginis efformare  non  potuisse  Christi  corpus.  Si  enim  ex  terra  formare  potuit 
Adami  membra;  cur  virtus  infinita  ipsius  ad  membra  ex  sanguine  efiPorman- 
da  sese  extender©  non  potuit  f  Num  id  eff'ecerit  videndum  est.  Sed  fuse 
hac  de  re  inferius,  dum  de  Chrìstianae  Rtdigìonis  Scripturis  agendum  erit. 

Cap.  IX.  pag.  232: ....  huius  peccati  signa  quaedam  in  huma- 
no  genere  apparent. 

Fide  credimas  omnes  in  Adam  peccasse.  Sed,  uti  sapientissime  adnotat 
Angelicus  praeeeptor  (Cont.  Gent.  Lib.  4,  e.  52):  Peccati  originalis  in  huma- 
no  genere  probabiliter  quaedam  signa  apparent.  Cum  enim  Deus  humano- 
T*UTn  actuum  sic  curam  gerat,  ut  òonis  nperibus  praemium,  et  malia  poenam 
retribuati  ex  ipsa  poena  possumus  certi/icari  d*i  culpa.  Quas  memorat  poe- 
nas  Auctor  noster,  vel  ipsas  Doctor  Angelicus  reoenset,  nempe  illas,  quae 
pertinent  ad  partem  hominis  spiritalem  et  eas  quae  partem  corporaiem  ipsius 
hominis  respiciunt.  At  subiungit  S.  Doctor  :  Posset  aliquis  dicere  hujusmodi 
defectus  tam  spiritualeSy  quam  corporales,  non  esse  poenales^  sed  naturales 
defectuH  ex  necessitate  materiae  consequentes.  Sed  stati m  respondet  :  Si  quis 
recte  consideret,  satis  probabiliter  poterit  aestimare,  divina  providentia  sup- 
posi ta^  quae  singulis  perfectionibus  congrua  perfeciibilia  cooptavi t^  quod  Deus 
superiorem  naturam  inferiori  ad  hoc  coììjunxit^  ut  ei  dominaretur;  et  si  quod 
hujus  domimi  impedimentum  ex  defectu  naturae  contingerei ^  ejus  speciali 
et  supernaturali  beneficio  toUeretur  .  .  . 

«  pag.  238:  ....  nec  supernae   beatitudinis   defectu   an- 

guntur  etc. 


Digitized  by 


Google 


—  430  — 

Paeros  cum  originali  crìmine  decedentes  nollam  perdicae  snpernaturalis 
beatitudinis  experìrì  tristitiam  docait  D.  Thomas  in  secnnd.  sentent.  distincl. 
83.  qaa4)St.  2.  art.  2.  «  Pueri,  inquit  S.  Doctor,  pueri  (nempe  illi  qui  peccati 
orìginis  labe  infecti  mortai  snnt)  numquam  fuerunt  proparUonatì  ad  hoc 
quod  vUam  aetemam  haberent-^  quia  neque  eis  debebaiur  ex  principiis  nata- 
rae,  cum  omnem  facultaUm  naturtie  excedat,  nee  aciu9  proprios  habere  pò- 
tuerunt,  quibus  tantum  bonum  conseqrerentur;  ideo  nihil  omnino  dolebunt 
de  carentia  vinonis  divinae.  >  Mine  opinionem  aliquornm  Patrum  auctorì- 
tate  probari  posse  existimavit  Gonetos  advereus  Bellarminum,  Tom.  I.  Cljp. 
Theolog.  Tomist.  disputat.  7.  §.  5. 

Cap.  IX.  pag.  238: ....  salva  seraper  determiuatione  Sanctae  Ro- 
manae  Ecclesiae  (nihìl  enim  super  hoc  inveni  diffinitum)  super 
terrara  tum  defaecatam  glori  ficatamque  eos  babitaturos  etc. 

Id  adserit  Auctor  {salva,  ut  ait,  determinoHone  S.  Romanae  Ecclesiae,  ni- 
hil enim  hoc  de  re  definitum  inveni)  quibus  verbis  suum  erga  Christi  spon- 
sam  obsequium  clarissime  demonstrat.  At  ista  opinio,  quae  item  opinio  est 
Ambrosi!  Catharini,  Pighii,  et  Cardinalis  Sfrondati,  licet  ab  E^cclesia  proscripta 
non  sìt,  nullo  tamen  momento  vel  ex  Scripturis  vel  ex  Traditione  deprom- 
pto  fulcitur.  Quinimmo  communiter  a  Theologis  reiicitur. 

Cap.  X.  pag.  246:  De  fide  autera  sacris  Scripturis  adbi ben- 
da etc. 

Scrìpturae  divinae  nomine  intelligimus  Scrìpturam  divinitus  inspiratanSf 
ut  loquitur  Apostolus;  et  eo  fere  sensu  divina  dici  tur,  quo  litterae  regiae  ha- 
ben  solent,  sea  regis  manu  scriptae  sint,  seu  ab  eo  dictatae,  aut  saltem  ab 
eo  approbatae  fuerint,  et  sigillo  regio  munitae.  Quamobrem,  Angustino  teste, 
(Enarr.  in  Psalm.  90)  de  illa  civitate  nude  peregrinamur,  bae  litterae  nobis 
venerunt.  Et  sane,  si  Deo  curae  sunt  humanae  res,  si  provìdentia  sma 
noB  regit,  uti  suo  loco  demonstratum  ftiit,  illud  negare  non  possumus, 
quin  hominibus  multa  aperuerit,  et  cum  iis  quodamroodo  coUocatus  prae- 
copta  vitae  et  leges  quasdam  sanxerit,  qaae  a  vitiis  eos  deterrerent  et 
ad  virtutes  excitarent.  Nec  verisimile  est  homines  adeo  inertes  fuisse,  ut 
quae  a  Deo  dieta,  aut  iussa  fuerant,  non  exceperint.  Accedit  etiam  ho- 
minum  consensus;  adeo  ut  de  bis  libris,  qui  tanta  hominum  consensio- 
ne  ut  divini  sunt  habiti,  multo  absurdius  sit  dubitare  quam  de  Aristote- 
Iis  aut  Ciceronis  libris.  Auctores  nostri  (inquit  memoratus  Augustinus  lib. 
18  de  Civ.  Dei  e.  4)  in  quibus  sacrarum  litterarum  figitur,  et  terminatur 
Canon^  ctim  illa  scriberent,  eis  Deum,  vel  per  eos  locutum^  non  pauci  in  scho- 
lis,  atque  gt/mnasiis,  liiigiosis  disputationibus  garruli,  sed  in  agris  et  urbi- 
bus  cum  dociis,  atque  indoctis  tot  tantique  populi  crediderunt,  Missis  aliis 
dtvinitatis  notis  (de  quibus  fusiiis  scriptores  nostri)  sigillo  divino  seu  miracu- 
lis,  et  proprio  divinitatis  charactere,  nempe  futurorum  praedictione,  eae  mn- 
niuntur.  Ex  quibus  illa  prophetia  vel  una  sufficeret,  qua  Mundum  bis  Scripturis 
crediturum  toties  in  iis  fuit  praenuntiatum.  «  Scripturae  fides  mirabilem  au- 
ctoritatem  non  immerito  habet  in  orbe  terrarum,  atque  in  omnibus  gentibus, 
quas  sibi  esse  credituras  inter  caetera,  quae  dixit,  vera  divinitate  praedixit  » . 
S.  Aug.  de  Civit.  dei  lib.  12  e.  9.  Consul.  P.  Qisbert  in  Organo. 


Digitized  by 


Google 


-  481  - 

Cap.  XI,  pag,  262:  Quid,  quaeso,  duobus  hii 
clpiis  verius?  quid  rationabilius? 

Cam  ea  sit  amoris  ralio,  ut  amantem   in   obiectun 
sformet:    nil  praestantius  ipsa  caritate,  quae  efficit,  i 
maneat,  et  Deus  in  eo.    Hinc  Augnstinus   (Tract.  1  i 
simul  habere,  qui  habet  carìtatem.  Et  in  Ps.  149  :  « 
ritatem,  ut  quid  illum  mittimus  longe,  ut  videai  Deu 
nttendaty    et  ibi  habitat  Deus.    Vult  illum   forte   vid 
habeat  caritatem,  et  in  ilio  habitat,  sicut   in  cado  >. 
stantissima  hac  virtute  pellet,    maximo   erga  proximoi 
in  proximorum  personis  Deum  ipsum  diligens.  Et  iste 
ticipatio  iliius  caritatis  qua  in  Deum  ferimur.  Unde  S 
are.  2  ad  pnm.)docet:  <  Quemadmodum  dicimur  boni 
et  sapientes  sapienUa,  quae  est  Deus;  quia  boniias  qua 
est  participatio  divinae  bonitatis;  et  sapientia  qua  fori 
est  participatio  quaedam  divinae  sapientiae,  ita  etiam 
diUgimus  proximutn,  est  quaedam  participatio   divii 
modus  loquendi  consuetus  est  apud  Platonicos,  quorui 
Augustinus  ».  Quod  vero  caritas  Dei,  quae  diffunditu 
ex  eo  sit  totius  scientìae,  quae  ad  dirigendos  mores  spc 
patet,  quod  illi,  qui  tali  dono  fruuntur,  sint  in  iis,  qu 
et  ad  proximos  adtinent,  iustissimi. 

Cap.  XII.  pag.  268:  Nihil  siquidem  quod 
tineat  illis  inveniri  potest  contrarium,  etc. 

Naturalis  Religionis  characteres  in  omnium  cordib 
ope  sci  re  possumus,  quandam  mentem  existere  sem 
immutabilem,  infinita  praeditam  sapientia,  immensa  ^ 
versi  creatricem  atque  conserva tricem,  optimam,  b< 
remuneratricem.  Item  scire  possumus  animorum  lmm< 
turae  vitae  existentiam.  Et  in  iis  quae  ad  praxim  s 
Deum  diligere  debere,  timere  ut  dominum,  venerari 
gubernatorom,  atque  ab  eo  veram  beati tudinem  expee 
fratres  respicere,  adeoque  amare,  nuUam  propterea 
At,  missis  quae  ad  speculationem  adtinent;  nonne  chi 
quae  nos  dirigit  in  operationes,  quae  magis  magìsqi 
religionem,  quaeque  securius  nos  ducant  ad  dilige 
ipsum  vefferandum  etc?  Unde  Christianorum  doctrii 
firmatque  religionem  naturalen  in  omnium  spiritu  ins 

Cap.  XIII.  pag.  264:  Quia  ad  huraanae  v 
naturalis  minime  suffìciebat,  etc. 

Notissimae  sunt  rationes,  quibus  Theologi  nostri  evi 
lestis  revelationis  necessitatem.  Naturae  instinctus,  vt 
minum  cuilibet  et  Dei  reverentiam  et  cultum  ìnspiran 
hensibilis  sit  raagiiitudinis,  nequit  finita  ratio  adaequs 
modos,  simulque  determinare  an  sint  divinae  naturae 
resque.  Quapropter  coelestis  revelatio   necessaria  est. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  432  — 

Dei  erga  nos  affectum,  et  cultum  quem  a  nobis  exigit,  caeteraque  ad  Reii- 
gionem  spectantia.  Unde  Lactantius  e.  1  lib.  1.  divin.  Instit.  ait.  «  Quod 
quia  fieri  non  potait^  ut  homini  per  se  ipsatn  ratio  divina  innotescerett  non 
est  passus  hominem  Deus  lumen  sapientiae  requirentem^  diutius  aberrare,  ac 
sine  ulto  laboris  affectu  vagari  per  tenébras  inextricabiles.  Aperuit  oculos 
eius  aliquandOf  et  notionem  veritatis  munus  suum  fedi,  ut  et  huìnanam  sa- 
pientiam  nullam  esse  monstraret,  et  erranti  ac  vago  viam  consequendae  ve- 
ritatis ostenderet  ». 

Cap.  XIV.  pag.  268:  Primutn  itaque   osteudamus    divina   Sa- 
cramenta esse  in  Ecclesia  Dei  rationabiliter  instituta. 

Quemadmodum  in  omnibus  vita©  Christi  oiysteriis  miseentur  humana  di- 
viuis,  atque  in  vìsibìiibus  rebus  invisibilia  exercentur  negotia;  ita  in  omnibus 
gratiìs,  quarum  nos  participes  efiecit,  sic  sua  temperatdona,  ut  dum  vilitatem 
nostram  supra  modum  evehit,  una  nostrae  consulat  humilitati,  qua  bumilitatd 
dempla,  bona  illa  subtraheret,  quae  donavit.  Unde,  sicut  placuit  Deo  per  stul- 
titiam  praedicHtionis  salvos  facere  credeutes,  et  in  Ugno  crucis  evacuare  chi- 
rograpbum  decreti,  quod  adversus  nos  erat,  ac  per  carnis  adsumptae  pas- 
sionem  et  mortem  nos  transferre  in  gloriam  filiorum  Dei ,  sic  sensibilibus 
elementis  voiuit  uobis  coeiestia  charismata  impertiri,  ut  ex  una  parte  gratia- 
rum  aquas  in  fontibus  Salvatoris  facile  hauriremus;  et  ex  alia  ne  tot  bono- 
rum  copia  elati,  ingratitudinis  vitio  caelestibus  beneficiis  obicem  poneremus. 

Gap.  XV.  pag.  272:  ....  per  corporalium    siniilitudinem    spiri- 
tualia  traduntur,  quatenus  humauae  eongruit  condititioni. 

In  nuUum  (ait  D.  Augustinus  lib.  19  cont.  Faust,  e.  11)  quippe  nomen 
Religionis  seu  verum,  seu  falsum  coagulari  homines  possunt,  nisi  aliquorum 
signaculorum  aut  sacramentorum  visibilium  consortio  colligentur,  Eeligio- 
nis  Chrìstianae,  quae  unica  vera  Religio  est,  septem  sunt  Sacramenta.  In 
ipsorum  Sacramentorum  administratione  quaedam  adiunxit  Ecclesia,  quae  ad 
caeremoniam  pertinent.  Nihil  in  ipsis  non  eximium,  non  religiosum,  non  san- 
ctum.  Tenebrae  tamquam  luci  comparatae  sunt  Gentilium  ritus,  si  cum  Chri- 
stianae  Religionis  mysteriis,  ac  caeremonìis  comparentur.  ludaeorum  sacrificia, 
sacramenta  aliique  ritus,  qui  olim  liciti  erant,  suam  quam  maxime  imperfe- 
ctionem  demonstrant,  si  cum  Sacrificio,  Sacramenti»,  et  caeremoniis  Ecclesiae 
conferantur.  Haec,  quae  quisquis,  dummodo  omni  vacuus  sit  praeiudicio,  con- 
siderare potest,  ad  praesentis  capitis  aliorumque,  quae  hunc  librum  absol- 
vunt,  dieta  suffìciant. 


Cap,  L  pag.  306:  cum  ex  efFectibus  causae  cognoscantU!\ 

divinique  cultus  effectus  sit  vitae  sanctiteis  etc. 

Caecus  profecto  est,  ac  mani  bus  palpans,  qui  haud  perei pit  uberrimos  pie- 
tatis  fructus,  quos  in  orbem  intulit  Christiana  Religio.  Sed  cum  id  ex  iis,  quae 
Auctor  et  nos  diximus  in  superioribus  libris  apertissime  constet.  ne  actum 
rursus  agatur,  ad  ea  loctores  remittimus. 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  433  — 

Cap.  IL  pcig.  310:  Quamvis  enim  excellentiores  philosophi 
humanae  vitae  finem  in  contemplatione  divinorum  esse  dixerint^ 
tamen,  cum  sola  ratione  humeina  ducerentur,  ulterius  progredì 
nequivere. 

Triplicem,  ut  nobis  supra  adnotatum  fuìt,  Theoiogiae  speciem,  Poetìcam 
nempe,  Physicam  ac  Politicam,  in  vulgus  sparserunt  Gentilium  doctores. 
Prìor  Theoiogiae  species  irridenda  piane  est,  utpote  Diis  indigna  adscribens. 
Tertiae  speciei  absurditas  vel  ipsis  Philosopbis  nota  fuit;  et  si  eam  coluerunt, 
ea  ratione  id  perfecerunt,  ut  borni num  caecitati  indulgerent.  Adest  Theolo- 
g'ia  Physica,  quae  ad  Deum,  prout  ratione  naturali  aguosci  potest,  adtinet. 
Sed  Philosopbis,  aliis  magis,  aliis  minus,  explorata  faerunt  Dei  adtrìbuta.  Et 
quamquam  illi,  qui  inter  ipsos  reputabantur  eximii,  supremi  Numinis  existen- 
tiam,  unitatem,  simplicitatem,  sapientiam  ac  omnipotentiam  agnoverint;  ta« 
men  incognita  iis  fuerunt  mysteria,  quae  ab  unica  revelatione  dependent. 
Unde,  cum  quae  necessaria  sunt  ad  salutem  ignoraverint,  cumque  passioni- 
bus  in  trasversum  abrepti  cor  obscuratum  habuerint,  ea  homines  edocere  mi- 
nime potuerunt^  quae  ad  nltimum  finem  adsequendum  necessaria  sunt. 

Gap.  Illj  pag.  326:  Corpora  ilaque  coelestia  electionura  no- 
strarum  causa  per  se  esse  non  possunt. 

Non  defùerunt,  qui  verba  Illa  Qeneseos  e.  1.  v.  14,  Et  sint  in  ySigna  et 
tempora  etc,  referrent  ad  divinationem  Astrologicam,  qua  scilicet  ex  obser- 
▼atione  syderum  futura  rerum  eventa  praenosci  et  praedici  posse  dicuntur. 
Sic  enim  verba  haec  interpretanda  et  iutelligienda  esse  Origenes,  referente 
Eusebio  lib.  6  de  Praeparàt.  Evang.  cap.  9,  existimavit:  et  vanissimi  ac  men- 
dacissimi mortali um  Astrologi,  quos  appellant  ludiciarioSy  verba  haec  Mosis 
suae  Astromantiae  magnam  fidem  facere,  et  auctoritatem  adiungere  glorian- 
tur.  Quocirca  Basilius  Magnns  in  explnnatione  horum  verborum,  bene  longa 
et  accurata  oratioue,  istiusmodi  Astrologos  confutavit  :  idemque  fecisse  com- 
plures  alios  et  Graecos  et  Latinos  scriptores  liquet  ex  eorum  in  Geneeim 
Commentariis. 

Cap,  IV,  pag.  338:  Demonstrabimus  etiam  cultura  substan- 
tiis  separatis  a  gentibus  in  idolis  attributum  superstitiosum  ac 
impiura  extitisse,  etc. 

Istae  separatae  substantiae  vel  animae  hominum  a  corporibus  disiunctae 
fuerunt,  vel  mentes  mortalium  natura  longe  superiores.  Animas  olim  ^isse 
tamquam  Deos  adoratas,  et  id  publica  auctoritate  peractum  fuisse,  post  Tul- 
lium  aliosque  celebres  gentilium  scriptores,  testatus  est  Lactantins  lib.  1  de 
falsa  Belig.  e.  5.  <  Quos  imperiti,  ait,  et  insipienteSf  tanquam  Deos  et  7ìun- 
cupant  et  adorant,  nefno  est  tam  inconsideratus,  qui  ìitm  inteUigat  fuisse 
mortales.  Quomodo  ergoj  inquiet  aliquis,  Dii  crediti  sunt  f  Nimirum^  quia 
reges  maximi  ac  potentissimi  fuerunt,  oh  merita  virtutum  suarum,  aut  mu- 
nerunif  aut  artìum  repertum,  cum  chari  fuissent  iis,  quihus  imperitaverant, 
in  memoriam  sunt  consecrati.  >  At  magnum  scelus  hoc  fuisse  quis  negett 
Quaecumque  essent  illae  virtutes,  quae,  cura  cantate  destitutae  essent,  im- 
perfectae  ac  mortuae  erant ,  efiicere  non  poterant  ut  eas  pollentibus   is    ho- 

Sayonarola  -  Triumphua  Crucis,  28 


Digitized  by 


Google 


—  434  — 

nor  tribueretur,  qui  primo  rerum  omnium  principio  ac  fini  iure  merito  debe- 
tur.  Quod  autem  ad  Angelos  spectat,  vel  boni  isti  fnerunt,  vei  mali.  Si  boni, 
honorandi  quidem  sunt  ;  sed  non  ea  ratione  qua  ipsorum  conditor  Deus  ho- 
noratur.  Licet  eorum  natura  perfecta  sit ,  licet  uberrima  sint  gratiarum  mu- 
nera,  quae  ipsis  caelestis  bonitas  contulit;  attamen  creaturae  limites  minime 
transcendunt.  Quapropter  impium  sempererit  cultum  illum  creaturae  tribuere, 
qui  unico  Creatori  debetur.  Hinc  Apostolus  ad  Coiossenses  scribens,  cap.  2 
V.  18,  NemOy  ait,  vos  seducat  volens  in  humilitate  et  religione  angelorum^ 
quae  non  vidit  ambulane,  frustra  inflatus  setisu  carnis  suae  etc.  Si  autem 
spiritus  mali  sint,  prorsus  abiiciendi  sunt  ac  detestandi,  ucpote  qui  cultores 
8U0S  non  reiiciunt  ad  cultum  summi  Dei;  imo  eum  cultum,  quantum  poterant, 
snstulerunt,  aut  saltem  omnibus  modis  summo  Deo  in  cultu  aequari  voluerunt. 
Vid.  Grot.  de  verit  Relig.  Christ.  lib.  4.  §.  3. 

Cap.  y,  pag,  354:  et  finis  ejus   vastitas,  et  post  fimra  belli 

statuta  desolatio. 

Recentiores  Judaei,  ne  in  male  caepta  caussa  cadere  videantur,  servitutem 
longam  durissimamque,  sub  qua  gemunt  occulto  iucomprehensibilique  Dai 
iudicio  adscribunt.  At  turpiter  hallucinantur.  Namque  duplicis  generis  sunt 
imperscrutabilia  Dei  arcana.  Altera,  quae  usque  ad  praedefinitum  ab  ipso  tem- 

pus  occultantur  :  uti  in  Daniele  habemus.  e.  12.  v.  9:  ♦O  7X*JT  \7  ÌDX^I 
J/p  r\r  *Tr  Dn3*in  D^Onn*!  D^DDD:  <  Egovenioadannuntiandam, 
quia  desideriorum  tu,  et  intellige  in  visione.  »  Altera,  quae  statim  ipso  reve- 
lante Deo  manifestantur.  Sic  in  memorato  Daniele  habetur  e.  10  v.  11:  ^JKI 

n«"iD3  pm  1213  pi  nnx  nnìon  '2  Tình  'nsa.  «  dìxu: 

vade  Daniel^  vir  desideriorum y  intellige  verba^  quae  ego  loquor  ad  te,  etc.  nane 
enim  sum  missus  etc.  >  Si  quis  serio  perpendat  vaticinium  quod  Auctor  uoster 
declarai,  statim  coUiget  caussrtm  servitutis,  cui  Judaeorum  natio  subiacet 
caelitus  nobis  revelatam  esse  ;  nempe  eo  quod  Christum  Dominum  nega  verit. 
Vid.  La  verità  della  Cristiana  Religione;  Opera  di  Gio:  Antonio  Costanzi 
Neofito  §.  1. 

€  pag.  362:  Judaei   non  nisi  in  fine  mundi  ad  fidem 

Christi  convertentur,  etc. 

Ita  S.  Paulus  Ep.  ad  Romanos  e.  Il,  v.  25.  Nolo  enim  vos  ignorare  fraires 
mysterium  hoc  {ut  non  sitis  vobis  ipsis  sapientes)  quia  caecitas  ex  parte  con- 
tigit  in  Israeli  donec  plenitudo  gentium  intraret.  Et  v.  26  :  Et  sic  omnis 
Israel  salvus  fieret,  sicut  scriptum  est  :  Veniet  ex  Sion  qui  eripiat  et  avertat 
impietatem  a  Jacob. 

€  pag.  368:  postquam  Christus  advenit,  et  sui  eum 

non  receperunt,  maiium  pariter  Deus  subtrahens,  omni  eos  va- 
cuos  gratia  reliquit. 

Judaei  se  Deo  caros  esse  putant,  quia  circumcisi  sunt,  ac  ad  populum 
Israeliticum  pertinent.  Sed  buie  errori  occurrit  D.  Paulus  Ep.  ad  Rom.  e.  2 
V.  28  dicens  :  «  Non  enim  qui  in  manifesto  Judaeus  est,  neque  quae  in  mani- 
festo in  carne  est  circumcisio  ;  sed  qui  in  abscondito  Judaeus  est  ,    et  circum- 


Digitized  by 


Google 


—  435  — 

cisio  cordis  in  spirùuy  non  litera^  cutus  laus  non  ex  hi 
est  ».  At,  ne  ista  tamquam  a  strenuo  Christianorum  d 
ciant  f  audìant  Isaiam  e.  44,  v.  1,  loquentem  qui,  postq 
aquas  super  sitientem,  et  fluenta  super  aridam,  et  efiPm 
servos  suos  prona  isit,  tandem  v.  5  concludit  nJ3*  /N*1 
sej  et  amquam  titulum  honortficum  adsumet  sibi  nomen 
hendant  ergo  Judaei,  quod  verum  Israelitam  non  caro, 
Namque  m  exposito  testimonio  benedictio  promittitur  pc 
nomen  Israelitae,  non  prout  carnalis  est,  quandoquidem 
dum  camem  ante  Isaiae  tempora  obtinebat  ;  sed  prout 
pat.  Caeterum,  cum  filii  Israel  longe  ob  vitia  ^erunt  a 
sanguinis  Israelitae  essent,  tamen  populus  Gomorrae 
eumdem  Isaiam,  e.  I  v.  10. 

Oap.  FJ,  pag.  370:  unum  igìturmilitanl 

sidem  esse  oportet. 

Omne  genus,  ait  Tertullianus  lib.  de  Praescript.  e.  2( 
recensentur  necesse  est;  cui  proinde  omnem  doctrinam 
Apostolicis  matricibus  et  originalihìis  /idei  conspiret,  ve\ 
Quomodo  haeretici  sua  dogmata  veritati  deputare  potern 
manae,  quae  sola  hodie  superest  inter  Apostolicas,  ad  qu 
ut  S.  Irenaeus  ait,  pri  nei  pali  tatem  necesse  est  omnem  e 
hoc  est  eos,  qui  sunt  undique  fideles,  in  qua  semper  ab  l 
conservata  est  ea  quae  est  ab  Apostolis  traditio^  fìdem  neg 
una  sit,  atque  res  quaelibet  eo  perfectior  habeatur,  quo 
tendit,  necesse  prorsus  est  unum  aliquod  in  Ecclesia  sit  ( 
quo  fidelium  multitudo  adunetur.  Alias  vix  declinari  pot 
dissensionis  ac  scbismatis ,  de  quo  conquerebatur  Apost 
e.  1,  V.  12,  cum  varii  quisque  prò  assertu  suo  diceren 
ego  autem  Apollo^  ego  vero  Cephae,  Sed  hac  de  re  fusii 
tici. 

Cap.  Vlljpag.  376:  Tot  praeterea  in  eo  fai 
tra  bonos  mores  imperata  vel  permissa  contine 

«  In  scriptis  Mahumetis  (ait  Grotius  lib.  de  verit.  Rei 
quam  multa  sint  a  veritate  Historiae  aliena^  quam  m 
longum  foret  eloqui  2>.  Adest  fabula  de  puicherrima  mu 
geli  ebrietate  correpta  solemne  didicerit  carnien,  quo  in 
ex  eo  descendi  solet,  quae  cum  adscendisset  in  coeli 
hensam  a  Deo,  ibique  fixam,  atque  eam  esse  stellam  V( 
de  mure  in  nave  Noe  nato  ex  Elephanti  stercore;  contra 
bali  tu.  Adsunt  tandem  fabulae  de  morte  in  arietem  com 
inter  coelos  et  inferos  spatio  sit  stabulaturus,  et  de  epulis 
nendis  per  sudorem,  deque  mulierum  gregibus  cuique  a 
cubitus  voluptates  ;  «  quae  profecto,  (subiungit  memorati 
omnia,  ut  oporteat  sua  culpa  esse  in  stuporem  datos,  qu 
praesertim  cum  Evangelii  ipsos  lux  circuir) fulgeat  ». 


Digitized  by 


Goo^^ 


Cap.  VIl^  pag.  378:  Nil    praeterea  divinum   aut  mirabile  in 
hac  secta,  propter  quod  a  Deo  existìmanda  sìt^  apparet. 

At,  inqaiunt  increduli,  Mahumetis  religto  magnam  orbis  partem  molto 
citins  qaam  Christiana  pervasit.  Sed  respondemos  nihil  mimm  esse,  qnod 
religio  vi  et  armis  Inter  barbaros  tam  cito  propagata  faerit.  Haec  utique 
non  rationibusy  non  miraculis,  sed  felici  qnodam  armorum  successa  incre- 
menta caepit.  Nec  Prophetarum  vaticinia,  uec  sacrae  novi  Testamenti  literae 
Mahumeti  testimonium  praebent.  lesns  vero  innumeris  miraculis  fidem  sibi 
adstruxit,  propbetiae  omnes  in  eum  ut  in  centrum  suum  desierunt,  regnum 
suum  non  esse  ex  hoc  mundo  declarat;  praeiudicia  discipulorum  camalia 
evellit,  iisque  non  alind  ab  hominibus  quam  contumelias  et  mortem  ipsam 
expectandum  monet;  non  industria,  non  artibus  politicis,  sed  insti tia,  aeqoi- 
tate,  caritate  homines  inter  se  et  cum  Deo  conciliavit,  legem  naturalem  pn- 
ram  et  integram  restituit. 

Cap.  VIII^  pag.  390:  Si   quis  arbitretur   relligionem  adhuc 
meliorem  forte  superventuram  etc. 

Deus,  cum  sit  ens  sapientissimum  et  perfectissimum,  id  semper  operator 
quod  est  optimum  :  hoc  est,  nihil  operatur,  quod  in  suo  genere  spectatum,  eam 
omnem  perfectionem  non  habeat,  quae  ei  competit.  Cum  ergo  Christiana  Reli^o 
a  Deo  sit,  ea  melius  esse  non  potest,  cum  sit  omni  ex  parte  perfectissima.  Equi- 
dem  «  ReligiOy  ut  ait  D.  Thomas  2*  2««  q.  81 ,  art  l.  e.  proprie  importai  ordinem  ad 
Deum,  Ipse  enim  est^  cui  principaliter  alligari  debemtis  tamquam  indeficienti 
principio^  ad  quem  etiam  nostra  electio  assidue  dirigi  debet,  sicut  in  ultimum 
finenif  quem  etiam  negligentes  peccando  amittimus,  et  credendo]  et  fidem  pro- 
testando recuperare  debemìis  ».  Hinc  duplicem  habet  actum  Religio,  eodem 
Thoma  auctore  in  responsione  ad  primum  argumentum  :  «  quosdam  quidem 
proprios  et  immediatos  quos  eliciti  per  quos  homo  ordinatur  ad  solum  Deum^ 
sicut  sacrificare,  adorare,  et  alia  huiusmodi,  Alios  autem  actus  habet,  quos 
producit  mediantibus  virtutibus,  quibus  imperat,  ordinans  eos  ad  divinam 
reverentiam:  quia  scilicet  virtus,  ad  quam  pertinet  finis,  imperai  virtutibus 
ad  quos  pertinent  ea  quae  sunt  ad  finem.  Et  secundum  hoc  actus  religionis 
per  modum  imperii  ponitur  esse  visitare  pupillos,  et  tnduas  in  tribulatiom 
eorum,  quod  est  actus  elicitus  a  misericordia.  Immaculatum  autem  se  cu- 
stodire ab  hoc  saeculo,  imperative  quidem  est  religionis,  elicitive  autem  tem- 
perantiae,  vel  alicuius  huiumodi  virtutis.  »  Ordinat  ergo  Christiana  Reiigio 
hominem  ad  Deum.  Qui  cum  sit  perfectissimum  ens,  quid  hac  Religione  per- 
fectius,  quae  ad  tantum  finem  dirigi  t  filios  Adam  ?  Sed  ad  hunc  ipsum  finem 
duplici  acta,  ut  vidimus,  hominem  dirigit:  hominem,  inquam,  qui  ex  ani* 
ma  et  corpore  constat,  qui  nihil  boni  ex  se  moliri  potest,  cuins  est  Denm 
creatorem  suum  revereri  ,  ac  totum  se  suosque  actus  ad  ipsum  referre, 
a  quo  omnia  accepit.  Si  homo  ex  animo  et  corpore  constat,  id  certe  exigit  ut  per 
sensibilia  ad  ea  quae  sub  sensu  cadere  non  possunt,  perdncatur:  qua  de  re 
ponitur  sacrificium  aliaque  Sacramenta  omnia,  quibus  sensibili  signo  gratia 
tegitor,  quam  continent.  Si  nihil  boni  ex  se  potest  moliri,  indiget  profecto 
divino  auxilio,  ut  bonum,  quo  caret,  tandem  assequatur  :  qua  de  caussa  oratio 
ponitur,  qua  Deum  orat,  ut  id  ei  largìatur,  quod  non  habet;  et  hi  quidem 
sunt  actus  Religionis  proprii,  seu,ut  vocant,  immediati  et  eliciti  Quod  si  Deum 
creatorem  suum  revereri  debet  homo,  toturaque  se  suosque  actus  omnes  ad  ip- 


Digitized  by 


Goo^^ 


—  4  7  — 

sum  debet  referre,  illud  quidem  per  sacrificium  aliosque  Religio 
actus,  hoc  autem  per  alias  virtutes  omnes,  a  religione  imperatas, 
erga  Deum  reverentiam  ordinatas,  omaino  perficit.  Ergo  et  ex 
Christiana  Religio  hominem  in  Deum  dirigit  ea  ratione  iisqu 
rationali  creaturae  ex  corpore  et  animo  composi  tao  convenii 
est  optima,  eaquo  melins  esse  non  potest. 

Gap.  Vili,  pag.  390: esto  meliorem  in  posterà 

relligionem,  non  tamen   christianara  professionem 
aut  abolere  posset. 

Dnplicem  habet  actum  Religio,  ut!  superias  diximus;  unui 
prium,  alterum  imperatum.  Irvimatatam  autem  non  esse  Religi 
eiusdem  imperatis  actibus,  ex  se  patet.  Quandoquidem  ab  ips( 
dio,  qui  cultui  veri  Dei  erant  addicti,  omnes  actiones  suas  in  Dei 
Christian!,  ordinare  tenebantur.  Sed  nec  est  immutata  circa  ip 
ligionis  proprium,  qui  est  sacrificare,  adorare,  orare,  vovei 
unum  eumdemque  Deum  Christian!,  ut  caeteri  antiqui  Patres  a 
tur,  eique  vota  sua  et  sacrificia  persoivunt.  Quod  si  sacrificia 
quomodo  videantur,  id  certe  temporum  cifcumstantiis,  non  £ 
tribuendum  ;  cum  veterum  sacrificia  id  quod  futurum  erat , 
Christianorum  autem,  quod  est  factum,  ostendant.  Qua  de  re 
Augustinus  epist.  102,  alias  49;  <  Mutatio  quippe  non  Dei,  ru 
gionis,  sed  sacri ficiorum,  et  sacramentorum  impudenter  mine 
dicatOy  nisi  fuisset  ante  praedicta.  Quemadmodum  enim  unus 
si  Deo  mane  aliud  offerat,  aliud  vespere^  prò  congruentia  di\ 
non  Deum  mutat,  nec  Religionem,  sicut  nec  salutem  qui  olii 
alio  vespere  salutat;  ita  in  universo  tractu  saeculorum,  cum 
est  ab  antiquis  sanctiSy  aliud  ab  eis^  qui  nunc  sunt,  offertur, 
praesumptione,  sed  auctoritate  divina,  temporibus  congrua  i 
ceìébrantur,  non  Deus  aut  Religio  commutatur. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


APPEl^ 


NOTA  SU 

dall'edizione  di  PARIGI  DEL  18 


Lih.  II,  Cap  XIII,  pag  146: 
evenisse;  cum  et  Prophetae  et 
tura  praedixerint,  id  quod  antiq 
tium  monumenta  testantur,  etc 

Note  sur  les  sibylles.  ~  Il  y  à 
trée,  celle  de  Tibur,  celle  de  Cumes. 

Outre  ces  trois  sibylles,  dont  la  d 
parce  qu'elle  habìtait  dans  une  grott 
beaucoup  d*autres^  coniiues  sous  difTén 
Àmalthée,  Hiérophile:  la  plus  ancienne 
aussi  Daphne.  Euryphile  rendit  ses  oi 
pòse,  village  de  PHellespont;  la  Phryg 
on  se  rappellera  avec  plaisir  que  cel 
non  sur  les  bords  de  1*  Albuna  ou  de 
neux  de  V  Afrique.  On  dit  que  de  . 
langue  afrìcaine,  toutes  ces  prophéte 
que,  lorsque  Tarquin  le  superbe  faisj 
Capitolin,  il  se  presenta  à  lui  une  fé 
lui  vendre  nòuf  volumes  qu'elle  assi 
que  cette  femme  était  une  des  sibyll 
sement.  La  sibylle,  ayant  brulé  alorj 
méme  prix  qu'elle  avait  demandé  ai 
vra  aux  flammes  trois  livres  encore;  et 
fois,  elle  lui  demanda  la  mérae  somme  ] 
surpris  de  cette  aventure  étrange,  cons 
duite  du  roi  et  lui  ordonnèrent  d'achet 


Digitized  by 


Goo^^ 


440  — 

ces  livrea  ftirent  déposés  dans  une  urne 
'oùte  de  V  édifice  qu'  on  òlevait.  Tarqnin 
deux  personnes.  Dans  la  suite,  les  g^ar- 
aze,  et  il  formèrent  le  sacre  collège  des 
ts  extraordinaires  de  la  république  et  de 
isulter  ces  livres  sibyllins  et  d'  en  ap- 
)  dans  sa  quatriòme  ègloghe,  rappelle  ces 

PoUion  ce  que  la  sibylle  de  Cumes  avait 
ion  est  si  claire  et  si  evidente,  que  guel- 
comme  une  propbétie  relative  à  la  nais- 
it  uoiversellement  que  les  temps  de  la 
D*  ailleurs,  quelle  qu*ait  été  1*  opinion 
es  grecs  et  les  Pères  latins,  jaloux  dd 
olique  par  les  arguments  les  plus  propres 
struire,  se  sont  servis  quelque  fois  des 
Llexandrie  (liv.  VI  Sirom),  k  ceux  qui 
enee  à  V  <\tude  des  dogmes  catbolìques, 
8,  pour  y  trouver  les  oracles  des  sibyl- 
ait  naitre  d' une  vierge.  Saint  Cyrille 
LS,  ou  étaient  prédìtes  les  vérités  ensei- 
;ait  grande  cas  de  ces  livres  ;  il  se  servit 
3  nous  avous  cite.  Enfin,  Métaphraste  (aa 
martyr,  se  servit  de  ces  prédictions  de- 
ie3  chrétiens,  poUr  prouver  la  dignité^ 
inité  de  son  Fils. 


Digitized  by 


Google 


INDICE  DEL  VOLUME 


Intboduzionb 

Bibliografia  dell*  opera 

Tabula  capitulorum  etc : 

Tavola  dei  capitoli  ecc 

Trionfo  della  Croce  Libro  I 

Libro  II 

Libro  III 

Libro  IV 

Appbndicb  T.  —  Annotazioni  del  P.  Raimondo  Corsi  dei  Prc 
tori  al  Trionfo  della  Croce  tratte  dall'  edizione  di  Firenz 

1767 

Appbndicb  IL  —  Nota  sulle   sibille;   dair  edizione   di   Parigi 
1855  curata  dall'  Ab.  Celeste  Alix 


Digitized  by 


Goo^^ 


IMPRIMATUR 

Dat.  Senis  e^ji  Archiep.  Curia 

Die  25  Aprilis  1899 

ajn.«"«  Iader  Bertini  Gan.^^»  Eugenius  Pezzuoli 

Vicarius  Oeneralis  Censor  Eccles, 

NlfllL  OBSTAT 
S.  Marci  de  Fiorentia,  die  10  Maii  1899. 

.  Ambrosius  Luddi  0.  P.  Fr.  Vincentius  Ghiaroni  O.  P. 

S,   TheoL  Lector  S.   TheoL  Lector 

Imprimatur.  —    Fr.    Joannes    Lottini,     Vicarius    Generalis 
Congreg.  S.  Marci  de  Fiorentia  O.  P. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google